شاید این نخستینبار پس از ایجاد کشور پاکستان باشد که وزارت امور خارجه آن بهگونه آشکار آرزوی تغییر حاکمیت در افغانستان را ابراز میکند. بر اساس گزارشها، وزارت خارجه پاکستان گفته است: «امیدواریم روزی مردم افغانستان آزاد شوند و دارای یک حکومت واقعی باشند.»
وزارت خارجه پاکستان توضیح نداده است که چرا میخواهد افغانستان را از حاکمیتی «آزاد» کند که رئیس سازمان استخبارات نظامی آن کشور پیروزیاش را در هوتل سرینای کابل با نوشیدن چای جشن گرفته بود؟
در آن زمان، هنگام بهقدرترسیدن طالبان، در سراسر پاکستان شیرینی پخش میشد و مردم به یکدیگر شادباش میگفتند. اکنون، چه چیزی در این کشور تغییر کرده است؟
در بیانیه وزارت خارجه پاکستان،هیچ تعریفی از «حکومت واقعی» ارائه نشده است. اما، در این جمله کوتاه و تاملبرانگیز، چند نکته قابل بحث وجود دارد.
در واقع، از کودتای سال ۱۳۷۱ خورشیدی علیه حکومت داکتر نجیبالله و طرح سازمان ملل تا امروز، در تمام جنگها، فروپاشیها و بحرانهای افغانستان، نقش مستقیم یا غیرمستقیم پاکستان آشکار بوده است.
با این حال، ابراز چنین آرزوی صریح برای تغییر حاکمیت در افغانستان از سوی یک نهاد رسمی پاکستان، پدیدهای تازه و کمسابقه محسوب میشود.
مدتی پیش، شماری از چهرههای سیاسی و تنظیمی افغانستان در اسلامآباد گردهم آمدند و نشستی برگزار کردند که خشم گسترده افغانها را برانگیخت.
خشم مردم از اصل گردهمایی نبود، بلکه از محل برگزاری آن یعنی اسلامآباد بود. در حافظه تاریخی و جمعی افغانها این باوری عمیق وجود دارد که از پاکستان جز شر و بدی چیزی دیگر به افغانستان نمیرسد.
روشن است که مردم افغانستان از حاکمیت استبدادی کنونی بهستوه آمده و خسته اند، اما حتا مخالفان این حاکمیت نیز نمیخواهند مبارزه سیاسی یا نظامیشان از مسیر پاکستان صورت بگیرد.
امروز در افغانستان، بدنامترین و خطرناکترین برچسب، «پاکستانی بودن» یا «پاکستاندوستی» است.
هرچند پاکستان مدتها پیش برای گروههای مسلح مخالف حکومت طالبان، چراغ سبز نشان داده و امکانات فراهم کرده بود، اما حساسیت شدید مردم افغانستان باعث شد بسیاری از این گروهها تمایلی به استقرار در خاک پاکستان نداشته باشند.
پاکستان شاید آگاه نباشد که اینبار موضوع تنها تغییر یک حکومت در افغانستان نیست، بلکه ماجرا بسیار فراتر از آن است. هر تغییر تازه در جغرافیایی به این وسعت رخ دهد که پاکستان نیز از پیامدهایش در امان نخواهد ماند.
رقابتهای استراتژیک قدرتهای بزرگ جهانی در حال حاضر بهگونهای پیش میرود که استقرار گروههای تروریستی نیابتی در منطقه، بیش از افغانستان، پاکستان را در آتش منازعه و ناامنی فرو میبرد. پاکستان باید بداند که نه تنها طالبان پاکستانی بلکه دهها گروه دیگر از جمله داعش و القاعده که در افغانستان و تحت سایه طالبان حضور دارند، با اهداف و دستورکار بینالمللی، تهدیدی برای این کشور اند.
امروز ارتش و حکومت پاکستان دیگر در موقعیتی نیستند که بتوانند مانند گذشته این گروهها را علیه هند و افغانستان بهکار گیرند. واقعیت این است جنی که پاکستان از چراغ بیرون آورده بود، حالا از کنترولش خارج شده است.
چرا پاکستان نگران است؟
هند، چین، روسیه و ایران بهخاطر منافع خود، با سرعت در حال نزدیکشدن به حاکمان کنونی افغانستان اند. استقبال هند از وزیر خارجه طالبان، برای پاکستان بهمنزله رها شدن «کیک در پوستینش» بود. اسلامآباد بهخوبی میداند یک رقابت پنهان سیاسی میان دو محور در جریان است: ائتلاف بریتانیا و امریکا با محور روسیه، چین، هند، ایران و حتا آسیای میانه. همه میخواهند به طالبان نزدیک شوند.
کشورهای محور ضد امریکا بر این نظر اند اگر امریکا بتواند از گروه حاکم علیه آنها استفاده کند، چرا ما که همسایه هستیم، نتوانیم آن را به نفع خود بهکار گیریم؟
روسیه در این میان با شتاب، نخستین و تنها کشوری بود که حکومت طالبان را به رسمیت شناخت و هند نیز سطح روابط دیپلوماتیکش با طالبان را بالا برده است.
هند خواهان رابطه با هر حکومتی است که در کابل بر سر کار باشد و اگر آن حکومت بتواند در ظاهر یا در واقعیت علیه پاکستان عمل کند، برای دهلی مطلوبتر است.
اما اینکه مردم افغانستان درباره این حاکمیت چه میاندیشند، یا وضعیت حقوق زنان و حقوق بشر به کجا میرسد، هیچکس سخنی نمیگوید. در قرن بیستویکم، سیاست بین المللی کشورها از اخلاق و ارزشها تهی شده است.
در رقابت بزرگ کشورهای قدرتمند، پاکستان سردرگم و بینصیب مانده است؛ کشوری که دیگر نه میتواند از هیچیک از این محورها امتیازی بگیرد و نه حتا از آتش این رقابتها در امان بماند. خاک پاکستان اکنون در شعلههای این رقابتها میسوزد.
پاکستان از این بازیها تا آنجا آسیب دیده که برای نخستینبار، در موضعگیریهای رسمی خود آرزوی تغییر حکومت در افغانستان را مطرح کرده است.
اما این آرزو به چند دلیل تنها در حد آرزو باقی خواهد ماند:
نخست اینکه، تغییر یا حفظ حکومت در افغانستان دیگر از توان پاکستان خارج است.
دوم، میراث رفتار پنجاه ساله پاکستان با افغانستان تجربهای تلخ بر جا گذاشته است؛ تجربهای که باعث شده افغانها اگر از تشنگی بمیرند، دیگر از دست پاکستان آب ننوشند.
سوم، واقعیت این است که در افغانستان، هیچ حکومتی مشروعیت نمییابد مگر آنکه بر اساس اراده مردم شکل بگیرد؛ حکومتی که بر بنیاد یک قانون اساسی ملی تعیین شده و حدود صلاحیتها و مسئولیتهای آن مشخص باشد.
اگر در افغانستان قرار است حکومتی تغییر کند، این حق و مسئولیت مردم افغانستان است، نه نتیجه اقدامی تحمیلشده از سوی پاکستان، ایران یا کشوری دیگر. مردم افغانستان، دیر یا زود، این کار را انجام خواهند داد، بهویژه هنگامی که اطمینان یابند رژیم استبدادی کنونی دیگر امکان پناه گرفتن و بازسازی پایگاههایش را در پاکستان از دست داده است.
پاکستان شاید حالا دریافته باشد که ریشه بحران در سیاستهایش نهفته است. تا زمانی که اسلامآباد سیاست عمق استراتژیک و پیشروی (Forward Policy) خود در قبال افغانستان را تغییر ندهد، هر حکومتی که در ارگ باشد، دیر یا زود به دشمن پاکستان بدل خواهد شد، حتا اگر در راس این حکومت فارغان مدارس مذهبی پاکستان قرار داشته باشند.
پاکستان در نیمقرن گذشته بر گروهها و جنگجویان ضد افغانستان سرمایهگذاری کرده است و هرگز به ملت افغانستان یا حکومتهای مشروع و ملی آن اعتماد نکرده است. از همین روست که دشمنی با پاکستان به بُنمایه اندیشه ملی افغانها تبدیل شده است.
پاکستان در طول پنجاه سال در آتش جنگهای بینالمللی علیه افغانستان سوخته و خود را به دام این بازیها انداخته است. این سیاست در حافظه تاریخی چندین نسل افغان، موجی از دشمنی و بدبینی را نسبت به پاکستان برانگیخته و امروز آن کشور را گیج و درمانده کرده است.
جنایتها و جنگهای خونینی که حاکمان نظامی پاکستان علیه پشتونها و بلوچهای این کشور انجام دادهاند، احساس همدردی طبیعی و هویتی را در افغانها قوی کرده است. از همین رو، در آن مناطق نه ارتش پاکستان در امان است و نه پولیسش.
در پنج دهه گذشته، پاکستان سیاست خصومت علیه افغانستان را زیر پوشش دین پیش برد، خود را «قلعه اسلام» خواند و گروهها را بهنام جهاد روانه افغانستان کرد. اکنون قضیه وارونه شده است: دیگر نه تنها از آن حربه علیه گروه حاکم سودی نمیبرد، بلکه خود از شبه نظامیان جهادی و تعصب مذهبی متضرر شده است. طالبان پاکستانی، دشمن جدید، را فارغان مدارس این کشور ساخته اند و از این رو قادر به تکفیرش نیستند. مدرسهها و استادان طالبان پاکستانی جایگاه بسیار مهمی در ساختار سیاسیپاکستان دارند.
پاکستان اکنون نه توان استفاده از ابزار تکفیر برای تغییر حاکمان کنونی افغانستان را دارد و نه دیگر میان افغانهای داخل و بیرون کشور اعتباری برایش باقی مانده است.
این کشور از سر ناامیدی و اضطراب خواهان تغییر حاکمیت در افغانستان است، اما باید بداند که اگر حاکمیتی مشروع و ملی بنا به اراده ملت بر سر کار آید، نگرشها و ذهنیتها نسبت به پاکستان تغییر نخواهد کرد، مگر آنکه پاکستان رفتار خود را در قبال افغانستان تغییر دهد.
مقالههایی که در زاویه منتشر میشوند، بیانگر دیدگاه نویسندگان است و لزوما نظر تحریریه افغانستان اینترنشنال نیست. صفحه زاویه با انتشار دیدگاههای گوناگون، میکوشد فضای گفتوگوی باز بین دیدگاههای
سالها نخبگان قدرت در اسلامآباد و راولپندی، گروههای تروریستی را ابزارهایی برای کسب نفوذ آسان میدانستند؛ نفوذ برای فشار بر افغانستان، آسیبرساندن به هند و تحقق نفوذی که از راه قدرت اقتصادی یا حکمرانی داخلی قادر به بهدست آوردنش نبودند.
آنان این سیاست را «عمق استراتژیک» مینامیدند. عمق استراتژیک در عمل یعنی واگذاری سیاست خارجی ضدهندی خود به گروههایی که تنها زبانشان تفنگ و خطبه است.
امروز، درک درگیریهای مرزی پاکستان با طالبان، گروهی که خودِ پاکستان سالها آنرا پناه داد و تغذیه کرد، معما نیست؛ تنها نتیجه طبیعی بذرهایی است که خود اسلامآباد کاشته است.
پاکستان سالها طالبان را پروراند و پناه داد — از فراهمکردن پناهگاه و خدمات درمانی گرفته تا جمعآوری کمکهای مالی از شبکههای مسجدی. پاکستان از این کار یک هدف داشت: ایجاد یک امارت اسلامی دوست در کابل که دست هند را از افغانستان کوتاه کند، به پاکستان میدان عمل بدهد و مرز غربیاش را آرام نگه دارد.
اما طالبان بهعنوان یک جنبش ایدئولوژیک و سرسخت که ایمان و انسجام درونی خود را بر هر خواسته بیرونی مقدم میداند، اسلامآباد را غافلگیر میکند. حتی خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، به این واقعیت اذعان کرده و گفته است: «طالبان افغان ساخته دست خود ما هستند؛ ما آنان را پرورش دادیم... اما اکنون غیرقابل اعتماد شدهاند.»
اسلامآباد حمایت طالبان افغانستان از طالبان پاکستانی را «خیانت» مینامد، اما در واقع این یک «واکنش طبیعی» است. وقتی باور کنی که ببر را میتوان به حیوان خانگی تبدیل کرد، مشکل از ببر نیست — از سادگی خودت است.
امروز که پاکستان بهای محاسبات اشتباه خود را با انفجارها و سوختن پاسگاههای مرزی میپردازد، راحتترین و همیشگیترین بهانهاش این است که این کارها «کارِ هند است.» اسلامآباد مدعی است که دهلینو از طریق خاک افغانستان ناامنیها در پاکستان را تشدید میکند. به گفته پاکستان دهلی جداییطلبان بلوچ را تامین مالی میکند و با طالبان افغان و تیتیپی دست را برای شعلهور ساختن آتش جنگ در خیبرپختونخوا و بلوچستان یکی کرده است.
یکی از دلایل این ادعا، تعامل اخیر هند با طالبان و امیرخان متقی، سفر وزیر خارجه این گروه به هند است. هند در جریان این سفر وعده کمکهای بشردوستانه بیشتر داد و از بازگشایی سفارت خود در کابل خبر داد. در واقع، هند برخلاف دیگر کشورهای منطقه، رابطهای محتاطانهای با طالبان برقرار کرده است. این رابطه را هنوز نمیتوان «شراکت» عمیق تعبیر کرد، بلکه هنوز در حد ارتباطات فنی و کمک بشردوستانه محدود است.
هند که قربانی دههها تروریسم فرامرزی است، میداند گروهی که دختران را از مکتب منع میکند و هنوز از قرن هفتم میلادی پیشتر نیامده، هرگز نمیتواند شریک قابل اعتماد یک دولت مدرن و دموکراسی پویا باشد. خطرات طالبان برای هند قابل پیشبینیاند، زیرا همیشه ایدئولوژی را بر وابستگی متقابل ترجیح میدهند.
در همین حال، پاکستان هنوز بهای توهم استراتژیک خود را میپردازد. همچنان روایات و شبکههایی را تغذیه میکند که چهل سال است افغانستان را به خون کشیدهاند و هنوز گروههای تروریستی در کشمیر را برای هدف قراردادن هند پرورش میدهد. این روند حتی ابعاد جهانی داشته است:
تحقیقات پولیس متروپولیتن لندن تأیید کرده که دستکم سه تن از چهار بمبگذار (محمد صدیقخان، شهباز تنویر و محمد طارق) پیش از حمله به پاکستان سفر کرده بودند و در آنجا با اعضای القاعده در مناطق قبیلهای پاکستان دیدار و آموزش دیده بودند. نجیبالله زازی، در سال ۲۰۰۸ به مناطق قبیلهای پاکستان (در وزیرستان) سفر کرد و در پایگاههای القاعده آموزش ساخت بمب دید. او بعدها در نیویارک به اتهام برنامهریزی برای بمبگذاری در متروی نیویارک دستگیر و محکوم شد و فیصل شهزاد، شهروند پاکستانیتبار امریکا، در سال ۲۰۰۹ به وزیرستان شمالی رفت و در آنجا از سوی تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) آموزش دید. او بعدها در نیویارک در سال ۲۰۱۰ سعی کرد خودروی بمبگذاریشده را منفجر کند.
همه این نامها محصول دولتیاند که زیستبومهای افراطگرایی را پرورش داد و هر بار که مورد پرسش قرار گرفت، وانمود کرد هیچ ارتباطی با «عمق استراتژیک» ندارد؛ همان سیاستی که بهخاطرش حیثیت خود را به خطر انداخت و کشورش را به پناهگاه تروریسم بدل کرد.
طالبان اصلا تیتیپی را تروریست نمیداند
در سوی دیگر مرز، گروه طالبان نیز مشکل تروریسم پاکستان را از منظر دیگری میبیند. طالبان افغان، تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) را «تروریست» نمیداند، بلکه آنرا همکیشان ایدئولوژیک خود میداند — مردانی که دوشادوششان جنگیدند، در یک مدارس درس خواندند و در همان تشییعجنازهها شرکت کردند.
سخنگویان طالبان حتی زمانی علمای پاکستانی را بهخاطر خطاب کردن طالبان پاکستانی بهعنوان «خوارج» سرزنش کردند و آن را اصطلاحی تفرقهبرانگیز خواندند. هنگامی که پاکستان از طالبان میخواهد «اردوگاههای تیتیپی را ببندند»، طالبان این درخواست را چنین میشنوند: «به روی برادرانتان اسلحه بکشید» — کاری که از دید آنان غیرممکن است.
طالبان بارها ادعا کردهاند که هیچ گروه تروریستی در افغانستان وجود ندارد، چنانکه وزیر خارجه این گروه در سفر به هند گفت. این یعنی طالبان اساساً تیتیپی را گروهی تروریستی نمیداند، بلکه جنبشی اسلامی میپندارد که باید از راه مذاکره، ادغام یا فشار ملایم با آن برخورد کرد.
اکنون که جنگندههای پاکستانی چندین بار در سالهای اخیر وارد حریم هوایی افغانستان شدهاند و به بهانه هدف قراردادن رهبران تیتیپی، غیرنظامیان را نیز کشتهاند، طالبان برای نشان دادن خود بهعنوان «مدافعان افغانستان» و زدودن برچسب «دستنشاندگان پاکستان» از ذهن مردم، به آتش پاسخ داده است. هر دو طرف اکنون مدعی پیروزیاند و آمار تلفات را بزرگنمایی میکنند، در حالیکه مردم عادی افغانستان و پاکستان بهای آن را میپردازند. تراژدی در این نیست که چنین درگیریای رخ داده، بلکه در این است که دیر یا زود باید رخ میداد — از روزی که پاکستان تروریسم را زبان سیاست خارجی خود کرد و طالبان خشونت را بهعنوان شیوه حکومت برگزید.
احساس همدردی؟
مردم افغانستان که دستکم نیم قرن قربانی جنگهای نیابتی شدهاند بیش از هر کسی با غیرنظامیان و قربانیان جنگ در هر گوشهای از جهان -به شمول پاکستان- احساس همدردی و همدلی میکنند. با این حال دشوار است که با نخبگان اسلامآباد که طی سالیان متمادی قدرت را در دست داشته و در حمایت از گروههایی مثل طالبان نقش داشتهاند، چنین احساسی داشت.
آنان خود این وضعیت را خشت به خشت ساختند. سالها هزینه مردانی را دادند که مکاتب را منفجر کردند، فرماندهان پولیس را ترور کردند و دختران را از صنف درس و زنان را از جامعه حذف کردند. دولتمردان پاکستانی، افغانستان را به صفحه شطرنج و کشمیر را به سوپاپ فشار هند تبدیل کردند و سادهترین اصل سیاستورزی را نادیده گرفتند: نمیتوانی حاکمیتت را به افراطگرایان اجاره دهی و انتظار داشته باش طبق قرارداد رفتار کنند. وقتی همین افراطگرایان تفنگشان را به سوی پاکستان گرفتند، واکنش راولپندی پشیمانی نبود، بلکه نمایش تبلیغاتی — جلوی دوربین رفتن، نام گرفتن از «هند» بهعنوان مقصر و انتظار برای تشویق بود. نمایشی تکراری که جهان از آن خسته شده است.
البته هیچیک از اینها طالبان را تبرئه نمیکند. طالبان رژیمی مبتنی بر ترس و حذف را اداره میکنند، نسل دختران افغان را به زندانیان خانههایشان و نسل پسران را به ابزار پروژهای قرونوسطایی بدل کرده است که تروریسم جهانی را زنده نگه میدارد. ادعای طالبان برای «حفاظت از مرزهای افغانستان» با امتناع از مهار متحدانی چون القاعده در تضاد است — گروههایی که رؤیای جهاد جهانی دارند. طالبان از دفاع از خاک افغانستان سخن میگوید، اما همزمان به تروریستهای بینالمللی اجازه تردد در همان خاک را میدهد. طالبان قربانی شرایط نیست؛ خالق آن است. و هنگامی که در برابر پاکستان ژست «مدافع کرامت افغانستان» میگیرند، نباید فراموش کرد که تعریف آنان از کرامت، نیمی از جمعیت کشور — یعنی زنان — را در بر نمیگیرد. درگیری مرزی نمیتواند جنگ طالبان علیه زنان را از انظار عامه پاک کند.
