روسیه در دوازدهم ماه سرطان امسال اولین کشوری بود که اداره طالبان را به رسمیت شناخت، اقدامی که طالبان را امیدوار کرد کشورهای بیشتر با پیروی از مسکو گامی برای شناسایی حکومت طالبان بردارند.
اما با گذشت نزدیک به چهار ماه از اقدام روسیه که برای شماری از کشورها غافلگیرکننده بود، هیچ کشوری از جمله کشورهای همسو با روسیه به ویژه آسیای میانه رویکرد مسکو را دستکم در قبال طالبان دنبال نکردند و از به رسمیت شناسی اداره طالبان خودداری کردند.
وزارت خارجه روسیه آن زمان هدف از به رسمیت شناسی اداره طالبان را تسریع همکاریها در حوزههای مختلف عنوان کرد. نماینده ویژه روسیه برای افغانستان در توضیح این همکاریها گفت که مسکو به دلیل همکاری در زمینه تروریسم، قاچاق مواد مخدر و گسترش همکاریهای اقتصادی، اداره طالبان را به رسمیت شناخته است.
صرفنظر از اهداف و دلایل روسیه، چرا کشورهای دیگر اداره طالبان را به رسمیت نشناختند؟
مقام ارشد امنیتی قرغیزستان به این سوال پاسخ داده است. باکتیبک بکبولوتوف، دبیر شورای امنیت قرغیزستان چند هفته پس از به رسمیت شناسی اداره طالبان توسط روسیه، گفت اقدام مسکو به این معنا نیست که سایر کشورها هم «به زودی» طالبان را به رسمیت بشناسند.
قرغیزستان سالهای متمادی تحت نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بود و اکنون متحد استراتژیک روسیه محسوب میشود.
طالبان برای به رسمیت شناسی دست به دامان کشورهای مختلف دراز کرده و مقامهای طالبان بارها از تمایل شان برای برقراری روابط با امریکا سخن گفتهاند.
طالبان در ابتدا معتقد بود که تصمیم روسیه برای بهرسمیت شناسی اداره طالبان، تأثیرات مثبتی در سطح منطقهای و جهانی خواهد داشت و به سرمایهگذاران اطمینان میدهد تا در افغانستان سرمایهگذاری کنند.
حکم بازداشت رهبران طالبان
یک هفته پس از به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه، دیوان کیفری بینالمللی در ۱۷ سرطان حکم بازداشت هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان و عبدالحکیم حقانی، رئیس قوه قضاییه اداره طالبان را به اتهام «جنایت علیه بشریت» صادر کرد.
این اقدام مورد استقبال کشورهای غرب، زنان افغان، مخالفان طالبان و سازمانهای حقوق بشری قرار گرفت.
به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه که رئیسجمهورش با حکم مشابه رهبران طالبان مواجه است، بیش از هر زمانی اداره طالبان را از احتمال شناسایی دور و بر گزارشهای نقض حقوق بشری در افغانستان مهر تایید زد.
شرایط به رسمیتشناسی اداره طالبان
طالبان میگوید شرایط به رسمیت شناسی بینالمللی را فراهم کرده است. خیرالله خیرخواه، وزیر پیشین اطلاعات و فرهنگ طالبان، گفته بود که امنیت در افغانستان برقرار شده، تولید مواد مخدر و فساد ریشهکن شده است. او این دستاوردها را به عنوان شرایط لازم برای به رسمیت شناسی اداره طالبان مطرح کرده بود.
با این حال، شرایط جامعه جهانی برای به رسمیت شناسی اداره طالبان، چیزی فراتر از روایتهای مقامهای طالبان است.
طالبان از طریق جنگ و خشونت قدرت را قبضه کرده و پس از تسلط بر کشور، حقوق بشر به ویژه حقوق زنان را به طور فاحش نقض کرده است.
طالبان جریانهای سیاسی و گروههای اجتماعی را از ساختار حذف کرده است؛ مسالهای که بسیاری از مخالفان، طالبان را به تحکیم «حکومت تک قومی» متهم میکنند.
رعایت حقوق بشر، تشکیل حکومت فراگیر، قانون اساسی و پایبندی افغانستان به تعهدات بینالمللی از جمله پیشزمینههای به رسمیت شناسی اداره طالبان شناخته شدهاند.
طالبان در جریان بیش از چهار سال گذشته در مورد شرایط کشورها مقاومت کرده و هرگونه درخواست برای اصلاحات را مداخله در امور اداره خود میداند.
تاثیر عملی به رسمیت شناسی توسط روسیه
بهرغم آنکه روسیه طالبان را به رسمیت شناخته است، اما امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان در آخرین نشست فرمت مسکو با مجوز شورای امنیت سازمان ملل به روسیه سفر کرد.
برخی کارشناسان معتقدند که اقدام روسیه تبلیغات سیاسی بود و تاثیر عملی فوری برای طالبان نداشته است.
وزیر خارجه طالبان گفته با کشورهای مختلفی تعامل دارد و سطح روابط آنها مانند یک دولت قانونی و مشروع است.
کشورهای منطقه روابط اقتصادی نزدیکی با طالبان دارند، اما این تعامل در سطح اقتصادی و ناشی از نگرانیهای امنیتی به شمار رفته است.
این گفتوگوها در پی درگیریهای بیسابقه اخیر برگزار میشود که دهها کشته از هر دو طرف بر جای گذاشت و روابط طالبان و پاکستان را به بحران عمیقی فرو برد. بمبارانهای هوایی پاکستان در کابل و چند ولایت دیگر، جان غیرنظامیان را نیز گرفت و خطر یک جنگ فرسایشی و گسترده در امتداد مرزها را افزایش داد. هر دو طرف یکدیگر را به تشدید تنش متهم میکنند.
به نظر میرسد گفتوگوهای دوحه بر محور حمایت طالبان از تحریک طالبان پاکستان، فعالیت جداییطلبان بلوچ، نفوذ هند در افغانستان و استفاده گروههای شبهنظامی از خاک افغانستان متمرکز باشد.
این مذاکرات در فضایی از بیاعتمادی عمیق میان دو طرف برگزار میشود. پیش از آغاز نشست، پاکستان اعلام کرد که روابط میان دو کشور هرگز به حالت عادی بازنخواهد گشت. این نخستین بار نیست که دو طرف درباره مسئله تحریک طالبان پاکستان مذاکره میکنند.
خواجه آصف وزیر دفاع پاکستان گفته است که طی چهار سال گذشته، اسلامآباد ۸۳۶ یادداشت اعتراضی در مورد تهدیدهای ناشی از خاک افغانستان به طالبان فرستاده است. او همچنین افزود که دیگر هیچ هیأتی از پاکستان به کابل نخواهد رفت.
در چهار سال اخیر، وزیر خارجه پاکستان چهار بار، وزیر دفاع و رئیس استخبارات این کشور دو بار، مشاور امنیت ملی یک بار و نماینده ویژه پنج بار برای گفتوگو با طالبان به کابل سفر کردهاند. افزون بر این، هشت نشست کمیته هماهنگی و ۲۲۵ جلسه مرزی میان دو طرف برگزار شده است. با وجود این، هیچ نتیجه ملموسی از این مذاکرات بهدست نیامده است.
کاهش تنش یا آتشبس موقت؟
در چنین فضایی، روز شنبه رهبران نظامی دو کشور در دوحه به گفتوگو نشستهاند. قطر با هر دو طرف روابط عمیق دارد؛ هم از نزدیکترین متحدان طالبان است و هم روابط استراتژیک با پاکستان دارد.
با توجه به روابط گسترده دوحه با هر دو طرف، قطر در موقعیتی است که میتواند نقش میانجی فعال را ایفا کند. همزمان، فشارهای منطقهای از سوی ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، روسیه و چین ممکن است در کوتاهمدت به کاهش تنشها و توافق دو طرف برای توقف درگیری در امتداد مرزها بینجامد.
با این حال، با در نظر گرفتن روابط پرتنش چهار سال گذشته، مواضع صریح مقامهای پاکستانی و نقش فزاینده هند در این معادله، حل ریشهای بحران بعید به نظر میرسد.
پاکستان چه میخواهد؟
در چهار سال گذشته، حملات شبهنظامیان در پاکستان به بالاترین سطح خود رسیده است. وزیر دفاع پاکستان اعلام کرده که در این مدت بیش از ۱۰ هزار «حمله تروریستی» در پاکستان رخ داده و بیش از سه هزار نفر در این حملات کشته شدهاند.
اسلامآباد میگوید طالبان از تحریک طالبان پاکستان حمایت میکند. این حمایت سبب شده است که تیتیپی جانی تازه بگیرد و اکنون در بالاترین موقعیت نظامی و اجتماعی خود از زمان تاسیس در سال ۲۰۰۷ قرار دارد.
این گروه تندرو مذهبی توانسته خود را از یک جریان صرفا شورشی به یک جنبش قومی و سیاسی تبدیل کند. پاکستان مدعی است که خاک افغانستان به پناهگاه مخالفانش تبدیل شده و بیش از شش هزار عضو تحریک طالبان پاکستان در افغانستان حضور دارند. نماینده پاکستان در سازمان ملل مدعی شد که حدود ۶۰ مرکز آموزشی تروریستی نیز در خاک افغانستان فعال است.
اسلامآباد همچنین ادعا میکند طالبان از هند پول دریافت کرده و آن را به تحریک طالبان پاکستان میرسانند تا در پاکستان ناامنی ایجاد کند.
پاکستان از طالبان میخواهد رهبران تحریک طالبان پاکستان، از جمله نورولی محسود و حافظ گل بهادر را بازداشت کرده و به اسلامآباد تحویل دهند.
در همین حال، پاکستان روابط رو به گسترش هند با طالبان را تهدیدی فوری میداند. هند، دشمن دیرینه پاکستان، در حال بازگشت به افغانستان است. طبق توافق اخیر وزیران خارجه هند و طالبان، روابط دو طرف به سطح سفیر ارتقا مییابد. اسلامآباد این وضعیت را غیرقابل تحمل میداند؛ زیرا یکی از دلایل اصلی حمایت پاکستان از طالبان در دو دهه گذشته، جلوگیری از نفوذ هند در افغانستان بوده است.
اکنون، هرچه روابط طالبان با دهلینو گسترش یابد، نگرانی و خصومت پاکستان نیز بیشتر میشود. اسلامآباد از طالبان میخواهد روابط خود با هند را بازنگری کنند، اما طالبان مسیر معکوس را در پیش گرفتهاند. هند در جنگ اخیر طالبان با پاکستان از طالبان حمایت کرده است.
آیا طالبان کوتاه میآید؟
دستگیری و تحویلدادن اعضای تحریک طالبان پاکستان به اسلامآباد بعید به نظر میرسد. طالبان نه توان عملی برای بازداشت اعضای این گروه را دارد و نه اراده سیاسی آن را. تحریک طالبان پاکستان اکنون به نیرویی قدرتمند در مناطق قبایلی تبدیل شده است.
روابط قومی، مذهبی و تاریخی طالبان با تحریک طالبان پاکستان، به این گروه اجازه نمیدهد علیه متحد دیرینه خود اقدام کند. طالبان تاکنون به هیچ گروه همپیمان منطقهای مانند جنبش اسلامی اوزبیکستان، اویغورها، انصارالله و جنگجویان چیچنی پشت نکرده است. همانطور که ملاعمر امارت خود را فدای سر اسامه بنلادن کرد.
با توجه به گسترش افراطگرایی در مناطق قبایلی، نارضایتی عمیق پشتونها از پاکستان و مسئله دیورند، حل ریشهای بحران میان دو طرف ناممکن به نظر میرسد. همزمان، طالبان در عمل نشان دادهاند که دیگر فصل حرفشنوی و اطاعت از پاکستان به پایان رسیده است.
موقعیت دشوار پاکستان و ضعف طالبان
پاکستان در وضعیت بسیار پیچیدهای قرار دارد. این کشور در داخل با چالشهای جدی از سوی تحریک انصاف، جماعت اسلامی و ملیگرایان پشتون روبهرو است و در عین حال با جداییطلبان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان درگیر جنگی فرسایشی است. دشمنی دیرینه با هند نیز همچنان ادامه دارد و اکنون جبههای تازه در افغانستان گشوده شده است.
در چنین شرایطی، مدیریت همزمان این بحرانها برای پاکستان دشوار است. احتمال دارد اسلامآباد از جنگ مستقیم با طالبان پرهیز کند، اما به حمایت از جریانهای سیاسی و نظامی مخالف طالبان در افغانستان روی آورد.
این نخستین بار در چند دهه گذشته است که پاکستان هیچ نیروی نیابتی مؤثر در افغانستان ندارد که بتواند حکومت کابل را به چالش بکشد.
در سوی دیگر، طالبان نیز در موقعیت ضعیفی قرار دارند. سیاستهای این گروه شکافهای ملی را در افغانستان عمیقتر کرده است. نارضایتی از طالبان به اندازهای است که بسیاری از مردم خود را بخشی از جنگ طالبان با پاکستان نمیدانند و حتی از حملات پاکستان بر طالبان استقبال کردهاند.
این وضعیت نتیجه سیاستهای رهبران طالبان است که اقوام، اقلیتهای مذهبی و نیروهای سیاسی را از ساختار حکومت حذف کرده و قدرت را در انحصار خود گرفتهاند. رهبری طالبان میداند که ادامه درگیری با پاکستان موجودیت این گروه را تهدید میکند. افزون بر این، اختلافات درونی طالبان نیز در حال آشکار شدن است؛ چنانکه سراجالدین حقانی وزیر داخله طالبان، هیچ واکنشی به درگیریها نشان نداده و برعکس از برخی اعضای طالبان انتقاد کرده است.
با وجود تلاشهای قطر و فشارهای منطقهای، تنش میان طالبان و پاکستان شاید در کوتاهمدت فروکش کند، اما بازسازی روابط میان دو متحد سابق دشوار به نظر میرسد.
سالها نخبگان قدرت در اسلامآباد و راولپندی، گروههای تروریستی را ابزارهایی برای کسب نفوذ آسان میدانستند؛ نفوذ برای فشار بر افغانستان، آسیبرساندن به هند و تحقق نفوذی که از راه قدرت اقتصادی یا حکمرانی داخلی قادر به بهدست آوردنش نبودند.
آنان این سیاست را «عمق استراتژیک» مینامیدند. عمق استراتژیک در عمل یعنی واگذاری سیاست خارجی ضدهندی خود به گروههایی که تنها زبانشان تفنگ و خطبه است.
امروز، درک درگیریهای مرزی پاکستان با طالبان، گروهی که خودِ پاکستان سالها آنرا پناه داد و تغذیه کرد، معما نیست؛ تنها نتیجه طبیعی بذرهایی است که خود اسلامآباد کاشته است.
پاکستان سالها طالبان را پروراند و پناه داد — از فراهمکردن پناهگاه و خدمات درمانی گرفته تا جمعآوری کمکهای مالی از شبکههای مسجدی. پاکستان از این کار یک هدف داشت: ایجاد یک امارت اسلامی دوست در کابل که دست هند را از افغانستان کوتاه کند، به پاکستان میدان عمل بدهد و مرز غربیاش را آرام نگه دارد.
اما طالبان بهعنوان یک جنبش ایدئولوژیک و سرسخت که ایمان و انسجام درونی خود را بر هر خواسته بیرونی مقدم میداند، اسلامآباد را غافلگیر میکند. حتی خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، به این واقعیت اذعان کرده و گفته است: «طالبان افغان ساخته دست خود ما هستند؛ ما آنان را پرورش دادیم... اما اکنون غیرقابل اعتماد شدهاند.»
اسلامآباد حمایت طالبان افغانستان از طالبان پاکستانی را «خیانت» مینامد، اما در واقع این یک «واکنش طبیعی» است. وقتی باور کنی که ببر را میتوان به حیوان خانگی تبدیل کرد، مشکل از ببر نیست — از سادگی خودت است.
امروز که پاکستان بهای محاسبات اشتباه خود را با انفجارها و سوختن پاسگاههای مرزی میپردازد، راحتترین و همیشگیترین بهانهاش این است که این کارها «کارِ هند است.» اسلامآباد مدعی است که دهلینو از طریق خاک افغانستان ناامنیها در پاکستان را تشدید میکند. به گفته پاکستان دهلی جداییطلبان بلوچ را تامین مالی میکند و با طالبان افغان و تیتیپی دست را برای شعلهور ساختن آتش جنگ در خیبرپختونخوا و بلوچستان یکی کرده است.
یکی از دلایل این ادعا، تعامل اخیر هند با طالبان و امیرخان متقی، سفر وزیر خارجه این گروه به هند است. هند در جریان این سفر وعده کمکهای بشردوستانه بیشتر داد و از بازگشایی سفارت خود در کابل خبر داد. در واقع، هند برخلاف دیگر کشورهای منطقه، رابطهای محتاطانهای با طالبان برقرار کرده است. این رابطه را هنوز نمیتوان «شراکت» عمیق تعبیر کرد، بلکه هنوز در حد ارتباطات فنی و کمک بشردوستانه محدود است.
هند که قربانی دههها تروریسم فرامرزی است، میداند گروهی که دختران را از مکتب منع میکند و هنوز از قرن هفتم میلادی پیشتر نیامده، هرگز نمیتواند شریک قابل اعتماد یک دولت مدرن و دموکراسی پویا باشد. خطرات طالبان برای هند قابل پیشبینیاند، زیرا همیشه ایدئولوژی را بر وابستگی متقابل ترجیح میدهند.
در همین حال، پاکستان هنوز بهای توهم استراتژیک خود را میپردازد. همچنان روایات و شبکههایی را تغذیه میکند که چهل سال است افغانستان را به خون کشیدهاند و هنوز گروههای تروریستی در کشمیر را برای هدف قراردادن هند پرورش میدهد. این روند حتی ابعاد جهانی داشته است:
تحقیقات پولیس متروپولیتن لندن تأیید کرده که دستکم سه تن از چهار بمبگذار (محمد صدیقخان، شهباز تنویر و محمد طارق) پیش از حمله به پاکستان سفر کرده بودند و در آنجا با اعضای القاعده در مناطق قبیلهای پاکستان دیدار و آموزش دیده بودند. نجیبالله زازی، در سال ۲۰۰۸ به مناطق قبیلهای پاکستان (در وزیرستان) سفر کرد و در پایگاههای القاعده آموزش ساخت بمب دید. او بعدها در نیویارک به اتهام برنامهریزی برای بمبگذاری در متروی نیویارک دستگیر و محکوم شد و فیصل شهزاد، شهروند پاکستانیتبار امریکا، در سال ۲۰۰۹ به وزیرستان شمالی رفت و در آنجا از سوی تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) آموزش دید. او بعدها در نیویارک در سال ۲۰۱۰ سعی کرد خودروی بمبگذاریشده را منفجر کند.
همه این نامها محصول دولتیاند که زیستبومهای افراطگرایی را پرورش داد و هر بار که مورد پرسش قرار گرفت، وانمود کرد هیچ ارتباطی با «عمق استراتژیک» ندارد؛ همان سیاستی که بهخاطرش حیثیت خود را به خطر انداخت و کشورش را به پناهگاه تروریسم بدل کرد.
طالبان اصلا تیتیپی را تروریست نمیداند
در سوی دیگر مرز، گروه طالبان نیز مشکل تروریسم پاکستان را از منظر دیگری میبیند. طالبان افغان، تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) را «تروریست» نمیداند، بلکه آنرا همکیشان ایدئولوژیک خود میداند — مردانی که دوشادوششان جنگیدند، در یک مدارس درس خواندند و در همان تشییعجنازهها شرکت کردند.
سخنگویان طالبان حتی زمانی علمای پاکستانی را بهخاطر خطاب کردن طالبان پاکستانی بهعنوان «خوارج» سرزنش کردند و آن را اصطلاحی تفرقهبرانگیز خواندند. هنگامی که پاکستان از طالبان میخواهد «اردوگاههای تیتیپی را ببندند»، طالبان این درخواست را چنین میشنوند: «به روی برادرانتان اسلحه بکشید» — کاری که از دید آنان غیرممکن است.
طالبان بارها ادعا کردهاند که هیچ گروه تروریستی در افغانستان وجود ندارد، چنانکه وزیر خارجه این گروه در سفر به هند گفت. این یعنی طالبان اساساً تیتیپی را گروهی تروریستی نمیداند، بلکه جنبشی اسلامی میپندارد که باید از راه مذاکره، ادغام یا فشار ملایم با آن برخورد کرد.
اکنون که جنگندههای پاکستانی چندین بار در سالهای اخیر وارد حریم هوایی افغانستان شدهاند و به بهانه هدف قراردادن رهبران تیتیپی، غیرنظامیان را نیز کشتهاند، طالبان برای نشان دادن خود بهعنوان «مدافعان افغانستان» و زدودن برچسب «دستنشاندگان پاکستان» از ذهن مردم، به آتش پاسخ داده است. هر دو طرف اکنون مدعی پیروزیاند و آمار تلفات را بزرگنمایی میکنند، در حالیکه مردم عادی افغانستان و پاکستان بهای آن را میپردازند. تراژدی در این نیست که چنین درگیریای رخ داده، بلکه در این است که دیر یا زود باید رخ میداد — از روزی که پاکستان تروریسم را زبان سیاست خارجی خود کرد و طالبان خشونت را بهعنوان شیوه حکومت برگزید.
احساس همدردی؟
مردم افغانستان که دستکم نیم قرن قربانی جنگهای نیابتی شدهاند بیش از هر کسی با غیرنظامیان و قربانیان جنگ در هر گوشهای از جهان -به شمول پاکستان- احساس همدردی و همدلی میکنند. با این حال دشوار است که با نخبگان اسلامآباد که طی سالیان متمادی قدرت را در دست داشته و در حمایت از گروههایی مثل طالبان نقش داشتهاند، چنین احساسی داشت.
آنان خود این وضعیت را خشت به خشت ساختند. سالها هزینه مردانی را دادند که مکاتب را منفجر کردند، فرماندهان پولیس را ترور کردند و دختران را از صنف درس و زنان را از جامعه حذف کردند. دولتمردان پاکستانی، افغانستان را به صفحه شطرنج و کشمیر را به سوپاپ فشار هند تبدیل کردند و سادهترین اصل سیاستورزی را نادیده گرفتند: نمیتوانی حاکمیتت را به افراطگرایان اجاره دهی و انتظار داشته باش طبق قرارداد رفتار کنند. وقتی همین افراطگرایان تفنگشان را به سوی پاکستان گرفتند، واکنش راولپندی پشیمانی نبود، بلکه نمایش تبلیغاتی — جلوی دوربین رفتن، نام گرفتن از «هند» بهعنوان مقصر و انتظار برای تشویق بود. نمایشی تکراری که جهان از آن خسته شده است.
البته هیچیک از اینها طالبان را تبرئه نمیکند. طالبان رژیمی مبتنی بر ترس و حذف را اداره میکنند، نسل دختران افغان را به زندانیان خانههایشان و نسل پسران را به ابزار پروژهای قرونوسطایی بدل کرده است که تروریسم جهانی را زنده نگه میدارد. ادعای طالبان برای «حفاظت از مرزهای افغانستان» با امتناع از مهار متحدانی چون القاعده در تضاد است — گروههایی که رؤیای جهاد جهانی دارند. طالبان از دفاع از خاک افغانستان سخن میگوید، اما همزمان به تروریستهای بینالمللی اجازه تردد در همان خاک را میدهد. طالبان قربانی شرایط نیست؛ خالق آن است. و هنگامی که در برابر پاکستان ژست «مدافع کرامت افغانستان» میگیرند، نباید فراموش کرد که تعریف آنان از کرامت، نیمی از جمعیت کشور — یعنی زنان — را در بر نمیگیرد. درگیری مرزی نمیتواند جنگ طالبان علیه زنان را از انظار عامه پاک کند.
