از اسامه بن‌لادن تا محمد رحیم؛ افول دیپلماسی گروگان‌گیری طالبان

بسیاری می‌پرسند که ایدئولوژی طالبان از کدام مکتب فکری اقتباس شده است. مشهورترین مکتب فکری که گروه طالبان به آن نسبت داده می‌شود، مکتب دیوبند است که یکی از جریان‌های مذهبی اهل سنت در شبه قاره هند و پاکستان و تقریبا پرنفوذترین آن‌ها در آن منطقه به شمار می‌رود.

جریان دیوبندی که در قرن نزدهم با تاسیس دارالعلوم دیوبند ظهور کرد در اساس با روحیه‌ای محافظه‌کارانه به وجود آمد و اولویت آن ترویج علوم دینی به شکل سنتی در برابر دانش‌های معاصر بود.

استادان و فارغ التحصیلان این مدرسه که حنفی مذهب بودند، بیش‌تر تحت تاثیر آموزه‌های شاه ولی الله دهلوی قرار گرفتند، کسی که به علت گرایش‌های اهل حدیثی‌اش نسخه‌ای حنفی مذهب، و طبعا ملایم‌تر، از محمد بن عبدالوهاب شناخته می‌شود. به مرور زمان گرایش دیوبندی خود به خط مشی فکری-کلامی خاصی تبدیل شد که آن را از بقیه جریان‌های اسلامی، به شمول سایر احناف در آن منطقه مجزا می‌کرد.

ویژگی‌های عمده جریان مکتب دیوبند را می‌توان در این موارد فشرده کرد: معتقد به فقه حنفی، کلام ماتریدی و نزدیک به اشعری؛ در تفسیر متون دینی نزدیک به اهل حدیث، در تصوف مخالف عرفان فلسفی و طرفدار تصوف سازگار با فقه؛ در سیاست محافظه‌کار، و در امور فرهنگی مخالف اکثر مظاهر مدرنیته غربی.

این جریان نه تنها با غیر مسلمانان مانند هندوها، سیک‌ها، بودایی‌ها و دیگران در تقابل کامل قرار دارد، بلکه با بسیاری دیگر از نحله‌های اسلامی نیز مخالفت دارد. به طور مشخص، این طرز تفکر با اسماعیلیان، شیعیان اثناعشری، صوفیانی که بریلوی خوانده می‌شوند، نواندیشان مسلمان مانند فارغان دانشگاه علیگره، و حتی با پاره‌ای از افکار چهره‌های مشهور مسلمان مانند اقبال لاهوری و ابوالاعلی مودودی مخالف است.

رویکرد این جریان محافظه‌کار مبتنی بر وصل و یافتن نقاط مشترک با دیگران نبوده، بلکه بر فصل و مرز کشیدن با دیگران و با ادعای مالکیت بر حقیقت و برخورداری از درست‌ترین تفسیر از دین بوده است.

ورود ناخواسته به سیاست

در پیوند با سیاست، این جریان در اساس تمایلی چندانی به ورود به این عرصه نداشت اما در بستر تحولات زمانه، به‌ویژه پس از افزایش نفوذ اجتماعی آن که برایش نفوذ سیاسی نیز در پی می‌آورد، موضع‌گیری‌های سیاسی نیز به کارنامه آن افزوده شد. شماری از چهره‌های آن، چه در مبارزات ضد استعمار بریتانیا و چه در قضایای بعد از استقلال هند و پاکستان، وارد عرصه سیاست شدند.
جریان دیوبند پس از جدایی پاکستان از هند به چند شاخه تقسیم شد و از آن میان دو شاخه عمده آن یکی در پاکستان شکل گرفت و دیگری در هند ماند. از این پس، وقتی سخن از دیوبندیسم گفته می‌شود بیش‌تر شاخه پاکستانی مورد توجه تحلیل‌گران است، زیرا شاخه هندی آن بنا به شرایط مسلمانان در آن کشور ترجیح داد که بر کار اصلی‌اش یعنی آموزش علوم دینی به سبک سنتی تمرکز کند و چندان درگیر سیاست نباشد.

در پاکستان به عکس، شاخه هندی مکتب دیوبندی به یکی از بازیگران اصلی سیاست تبدیل شد و کوشید انحصار عرصه دینی را در اختیار خویش بگیرد و به این جهت با جماعت اسلامی پاکستان، بریلوی‌ها و سایر جریان‌های دینی سنی و شیعه درگیری فکری شدیدی پیدا کرد.

در کنار آن، دیوبندی‌ها با ارتش و سازمان استخبارات پاکستان نیز وارد مراوده شد و از جمله در تحولاتی مانند کودتای ارتش و اعدام ذوالفقار علی بوتو به نحوی دخیل بوده است. همین نزدیکی با حلقات قدرت سبب شد که این جریان از مسیر سنتی مکتب دیوبند تا حدی فاصله بگیرد و بیش‌تر در نقش گروه‌های اسلام سیاسی مانند اخوان المسلمین قرار داشته باشد، به ویژه با رقابتی که با جماعت اسلامی، شاخه اخوان المسلمین شبه قاره هند و پاکستان، داشت.

این رقابت باعث شد که برای نباختن میدان به رقیبانش، در زمین اسلام سیاسی بازی کند و به همان شیوه‌ها متوسل شود، و از این جاست که در عرصه سیاسی می‌توان آن را به نوعی همتای اخوان المسلمین در جهان عرب و موازی با آن دانست.

دیوبند و افغانستان

همین نقش بود که فرصت را برای آن فراهم کرد تا در قضایای افغانستان، چه در سال‌های جهاد و چه یک دهه بعد که دیگر شوروی در افغانستان حضور نداشت، احزاب و چهره‌های مهم دیوبندی پاکستان از بازیگران عمده باشند.
گروه طالبان به عنوان گروهی بنیادگرا و جنگجو، بیش از همه زاده این شاخه از جریان دیوبندی است که رویکرد آن در گذشته با سیاست‌های ارتش پاکستان نیز هم‌خوانی تمام داشت. طالبان در دوره اول حاکمیت خود در افغانستان به علمای دیوبندی پاکستان به چشم استادان و رهبران معنوی خود می‌نگریستند و با اخلاص خاصی از آنان رهنمود می‌خواستند.

بازی دیوبندی‌های پاکستان در زمین اسلام سیاسی و توسل به تاکتیک‌ها آن سبب شد که بخشی از ادبیات اسلام سیاسی به ویژه در قضایای معاصر سیاسی و اجتماعی به ساختار فکری این جریان سرایت کند و از این طریق بود که رابطه طالبان با سازمان‌هایی مانند القاعده برقرار گردید.

القاعده که عمدتا از بستر سلفیت جهادی برخاسته بود مشترکاتی با اسلام سیاسی، از جمله اخوان المسلمین داشت، و بسیاری از رهبران آن دوره‌های نخست فعالیت سیاسی خود را در جنبش اخوان آغاز کرده و بخشی از میراث آن را با خود حفظ کردند.

البته این جنبه‌های مشترک با اخوان، رقابت سیاسی آنان را از میان برنداشت و همیشه مرزی از نظر سازمانی میان آن‌ها باقی ماند و در عرصه سربازگیری و نفوذ اجتماعی نیز رقابت‌شان ادامه پیدا کرد.
پس از شکست دوره نخست حاکمیت طالبان، این گروه دوباره به پاکستان پناه برد و در آن‌جا به کمک گروه‌های اسلام‌گرا به شمول بخشی از احزاب و حلقات دیوبندی خود را از نو بازسازی کرد. در این دوره طالبان از روش‌های جنگی و تاکتیک‌های القاعده و سپس داعش نیز استفاده کرد و در جنگ با دولت پیشین افغانستان به کار گرفت.

نزدیک شدن به این گروه‌ها که از گروه‌های مهم اسلام سیاسی هستند، طالبان را هرچه بیش‌تر از روش سنتی و محافظه‌کارانه دیوبند هند دور کرد و به میدان بازی‌های اسلام سیاسی کشاند. این نزدیکی تنها در حد تاکتیک‌ها نبود بلکه بخشی از ادبیات فکری اسلام سیاسی از قبیل آن چه از سید قطب، ایمن ظواهری و دیگران در زمینه تیوری حاکمیت، تطبیق شریعت و تکفیر مخالفان رسیده بود، وارد دستگاه فکری طالبان شد.

مخالفت طالبان با پدیده‌های مدرنیته غربی و تاکید مفرط بر پیاده‌سازی شریعت با تفسیر قرون وسطایی و مخالفت با کنوانسیون‌های بین‌المللی در زمینه حقوق بشر، مراعات حقوق شهروندی، توجه به حقوق اقلیت‌ها و در نظر گرفتن حقوق زنان، بخشی از ادبیات اسلام سیاسی است.

همچنان، اهمیت دادن به نظام سیاسی و اعطای صلاحیت بی‌حد و حصر به امیر المومنین و لغو پارلمان، احزاب و جامعه مدنی در عرصه سیاست در کشور بیش از این‌که از میراث مکتب دیوبند باشد از مواریث اسلام سیاسی به شمار می‌رود.

طالبان: دیوبندی یا قبیله‌ای؟

در این میان آن‌چه طالبان را از سایر گروه‌های جنگجوی افراطی مانند داعش متفاوت می‌کند، اهمیت دادن خاص به بخشی از سنت‌های روستایی-قبیله‌ای برخاسته از شرایط جوامع پیشامدرن است که نه ریشه‌ای در مکتب فکری دیوبند دارد و نه در اندیشه‌های اسلام سیاسی.

حساسیتی که گروه طالبان به محدودسازی زنان و حذف آنان از عرصه عمومی دارد و مخالفت خاص با آموزش مدرن و برخوردهای تباری با گروه‌هایی که از نظر این گروه از اقلیت‌های قومی به شمار می‌روند، از این موارد است که در کارنامه سایر گروه‌های اسلام‌گرای سیاسی دیده نشده است.

بنا بر این، برای شناخت ایدئولوژی طالبان کافی نیست که به سراغ جریان دیوبند برویم و از آن طریق به تحلیل این پدیده بپردازیم، زیرا هرچند عنصر دیوبندی در شکل‌گیری طالبان و در تداوم حیات آن نقش مهمی دارد، اما بخشی از رفتارهای آن نه با بررسی آن ایدئولوژی قابل توضیح است و نه حتی با ایدئولوژی اسلام سیاسی.

ایدئولوژی طالبان ترکیبی تقاطعی از همه موارد یاد شده است به اضافه ساختار معطوف به قدرت که در دیگر سازمان‌های بنیادگرا به این درجه دیده نمی‌شود. توجه این گروه به قدرت در حدی است که برای حفظ آن آماده است با ایالات متحده امریکا، فدراسیون روسیه و جمهوری خلق چین به صورت همزمان وارد دادوستد شود و به همه آن‌ها اطمینان بدهد که منافع شان را حفظ خواهد کرد و حتی شماری از رهبرانی را که به این گروه پناه آورده بودند وجه المصالحه قرار بدهد.

این عملگرایی در عرصه سیاسی در شمار دیگری از گروه‌های اسلام سیاسی نیز دیده می‌شود، اما در طالبان به حدی است که رفتارهای آن را تقریبا غیر قابل پیش‌بینی کرده است.

پرویز مشرف، رئیس‌جمهور پیشین پاکستان، در خاطرات خود به تجربه ترکی الفیصل، رئیس وقت سازمان استخبارات سعودی اشاره کرده است که چگونه از پیمان‌شکنی ملاعمر و نقض وعده‌هایش در مورد اسامه بن لادن به وی عصبانی بود.

همین نقض عهد را در مورد موافقت‌نامه دوحه نیز می‌توان دید که برخلاف تعهد، پس از خروج نیروهای امریکایی حملات این گروه بر نیروهای دولت پیشین افغانستان شدت پیدا کرد. سایر تعهدات این گروه به دولت‌ها و کشورهای همسایه و دورتر نیز حاکی از این روحیه منفعت‌جویی پراگماتیستی است که اعتماد به آن را دشوار می‌سازد.

او با اشاره به تهدیدهای روزافزون در پاکستان نوشت که این وضعیت ارتش پاکستان را به فکر تغییر رژیم در افغانستان انداخته است، اما دستیابی به چنین گزینه‌ای نیازمند جایگزینی برای طالبان است که فعلاً وجود ندارد.

به گفته سمپل، این موضوع نشان می‌دهد که تحقق اهداف پاکستان مستلزم اقداماتی فراتر از حملات هوایی محدود کنونی خواهد بود.

پاکستان به بزرگترین کشور آسیب‌پذیر از ناحیه تروریسم در جهان تبدیل شده است. این کشور فکر می‌کند که این وضعیت ریشه در برگشت طالبان به قدرت در افغانستان دارد. از همین رو، تنش بین پاکستان و طالبان به طرز بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است.

آقای سمپل در مقاله‌ای که روز جمعه در وبسایت «کانورسیشن» منتشر شد، نوشت که پاکستان نزدیک به یک ماه است که با اداره طالبان در افغانستان درگیر جنگ شده است. این درگیری که یک روز پیش از حملات امریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، تا حد زیادی تحت‌ شعاع تحولات خلیج فارس قرار گرفته است. پاکستان و طالبان آمار متفاوتی از تلفات ارائه کرده‌اند و افزایش شمار قربانیان تنها زمانی توجه جهانی را جلب کرد که در ۱۶ مارچ یک حمله هوایی پاکستان به یک مرکز ترک اعتیاد در کابل بیش از ۱۰۰ کشته برجای گذاشت.

به گفته سمپل، درگیری‌های اخیر نشان می‌دهد که شکاف میان پاکستان و طالبان واقعی است. البته عوامل پیچیده ژئوپولیتیکی نیز در این میان نقش دارند؛ هند تا حدی از طالبان حمایت می‌کند و چین تلاش دارد میان اتحاد خود با پاکستان و روابط محتاطانه‌اش با طالبان توازن برقرار کند. با این حال، این جنگ بیش از هر چیز درباره سیاست داخلی طالبان و رابطه آن‌ها با پاکستان سخن می‌گوید.

این دیپلومات سابق اتحادیه اروپا تاکید کرد که طالبان از این درگیری به‌عنوان ابزاری برای کسب مشروعیت استفاده می‌کنند. آن‌ها خود را در برابر مردم افغانستان به‌عنوان مدافعان حاکمیت ملی معرفی می‌کنند و باور دارند که تاکتیک‌های چریکی‌شان در نبرد زمینی، در برابر آنچه «ارتش پنجابی» می‌نامند، به آن‌ها برتری می‌دهد. ایدئولوژی آن‌ها که آمیزه‌ای از شور مذهبی و ملی‌گرایی است، با روایت‌های تاریخی افغان‌ها از مقاومت در برابر نیروهای خارجی همخوانی دارد و ابزار مؤثری برای جذب نیرو محسوب می‌شود.

نقش طالبان پاکستانی

آقای سمپل نوشت که یکی از عوامل اصلی تیرگی روابط میان افغانستان و پاکستان، گروه «تحریک طالبان پاکستان» است. شبه‌نظامیان پاکستانی از طالبان افغانستان الهام گرفته‌اند، اما ساختار و رهبری مستقل دارند. طالبان افغانستان به این گروه پناه داده‌اند، مشابه پناهگاهی که خودشان تا سال ۲۰۲۱ در پاکستان داشتند.

در آستانه جنگ اخیر، تی‌تی‌پی حملات خود علیه دولت پاکستان را تشدید کرد. اکنون رهبران این گروه خود را بخشی از «امارت» طالبان می‌دانند و می‌گویند برای حاکم کردن این نظام در سراسر پاکستان می‌جنگند، نه فقط در مناطق قبیله‌ای مرزی.

براساس مقاله، این وضعیت می‌تواند به پاکستان کمک کند تا دیگر قدرت‌های منطقه‌ای را قانع کند که طالبان تهدیدی برای ثبات منطقه‌ای هستند؛ تهدیدی مشابه ایران، اما با بمب‌گذاری‌های انتحاری به جای موشک‌ها و پهپادها. با این حال، مشکل ارتش پاکستان این است که نه تلاش‌های قبلی برای مهار طالبان و نه حملات هوایی محدود کنونی، این گروه را به همکاری وادار نکرده است.

انباشت نارضایتی‌ها

معاون سابق اتحادیه اروپا برای افغانستان گفت که برای سال‌ها طالبان به‌عنوان نیروی نیابتی پاکستان معرفی می‌شدند، اما این تصویر نادرست است. طالبان ریشه در فرهنگ و تاریخ افغانستان دارند و عمدتاً از روحانیون محافظه‌کار سنی و دانش‌آموزان مدارس دینی در میان قبایل پشتون قندهار تشکیل شده‌اند.

این قبایل در قرن هجدهم علیه سلطه فارسی‌ها شورش کردند و زمینه‌ساز شکل‌گیری افغانستان مدرن شدند. طالبان نیز طی سه دهه گذشته در پی تحمیل نظام اسلامی مورد نظر خود بر افغانستان بوده‌اند. آن‌ها تنها به این دلیل پناهگاه در پاکستان را پذیرفتند که آن را بهترین راه برای دوام آوردن در برابر حضور نظامی امریکا می‌دانستند، اما هرگز قدردانی واقعی از میزبانان خود نداشتند.

پس از حملات ۱۱ سپتامبر و کمک پاکستان به امریکا در بازداشت رهبران طالبان، نارضایتی‌ها آغاز شد. تا سال ۲۰۲۱، طالبان مرگ شماری از رهبران خود را به پاکستان نسبت می‌دادند؛ از جمله عبیدالله آخند در سال ۲۰۱۰ و ملا اختر محمد منصور در سال ۲۰۱۶.

با بازگشت به قدرت در ۲۰۲۱، طالبان همچنان این نارضایتی‌ها را در ذهن داشتند و تلاش کردند نفوذ پاکستان را کاهش دهند. آن‌ها خانواده‌ها و دارایی‌های اعضای خود را از پاکستان به افغانستان منتقل کردند و مسیر تجارت کشور را تغییر دادند؛ به‌طوری‌که تا سال ۲۰۲۵، ایران جای پاکستان را به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک وارداتی افغانستان گرفت و هند به مقصد اصلی صادرات افغانستان تبدیل شد.

آمادگی نظامی طالبان

طالبان پس از به‌دست گرفتن قدرت، نیروهای شورشی خود را به یک ساختار منسجم امنیتی تبدیل کرده‌اند، هرچند این نیروها تحت آموزش‌های شدید ایدئولوژیک قرار دارند. آن‌ها با پیش‌بینی چنین درگیری‌هایی، انبارهای زیرزمینی برای ذخیره سلاح و پناه دادن به رهبران خود ایجاد کرده‌اند.

در حال حاضر طالبان برای دفاع هوایی بیشتر به سلاح‌های سنگین نصب‌شده روی موترها متکی هستند، اما تلاش می‌کنند توانایی‌های پیشرفته‌تری به‌دست آورند، از جمله با حضور در نمایشگاه‌های تسلیحاتی روسیه.

خطر تشدید جنگ

اگر طالبان تابع پاکستان بودند، باید در مهار تی‌تی‌پی با اسلام‌آباد همکاری می‌کردند، اما آن‌ها به این گروه پناه داده و اجازه داده‌اند علیه پاکستان حمله کنند، با وجود اعتراض‌ها و حملات هوایی مکرر پاکستان.

از پایان فبروری، پاکستان حملات خود را از هدف قرار دادن «مهمانان» به «میزبانان» طالبان پاکستانی گسترش داده است و طالبان افغان نیز با اعزام علنی نیروهای خود به آن سوی مرز، سطح درگیری را افزایش داده‌اند.

اگرچه جنگ خلیج فارس توجه‌ها را از این درگیری منحرف کرده است، اما خطر پیامدهای جدی همچنان پابرجاست. طالبان با حمایت از گروهی که خواهان سرنگونی دولت پاکستان است، ثبات یکی از پرجمعیت‌ترین کشورهای مسلمان و دارای سلاح هسته‌ای را تهدید می‌کنند.

این وضعیت فشار بر ارتش پاکستان را برای گسترش عملیات علیه طالبان افزایش داده است؛ حتی تا حد بررسی تغییر رژیم. اما چنین گزینه‌ای نیازمند جایگزینی برای طالبان است که فعلاً وجود ندارد، و نشان می‌دهد دستیابی به اهداف پاکستان مستلزم اقداماتی فراتر از حملات هوایی محدود کنونی خواهد بود.

وزارت خارجه طالبان در توجیه آزادی دنیس کویل اعلام کرد که خانواده‌ کویل به هبت‌الله آخندزاده نامه فرستاده بود. با این حال، وقتی نماینده ترامپ به طالبان در مورد سرنوشت مشابه ونزوئلا و ایران هشدار داد، انتظار می‌رفت که طالبان این تهدید را جدی بگیرد.

منتقدان طالبان را ترسو خطاب کردند اما در واقعیت، این گروه تنها یک زندانی از سه شهروند بازداشتی امریکایی را رها کرده است. به نظر می‌رسد که به رغم میل واشنگتن، طالبان همچنان از شهروندان امریکایی برای مذاکرات بیشتر و دریافت امتیاز که هر دو طرف به طور علنی در مورد آن صحبت نمی‌کنند، استفاده خواهد کرد.

نماینده ترامپ در امور گروگان‌ها شعار داد که «دیپلوماسی گروگان‌گیری مرده است،» اما آدام بولر و دیگر مقامات ارشد ترامپ بار دیگر مجبورند که به کمک امارات متحده یا قطر با طالبان مذاکره کنند و به حرف‌های این گروه گوش دهند.

برخلاف سفرهای قبلی، این بار آدام بولر در ترکیب هیئت امریکایی حضور نداشت. بولر که پیش‌تر دو بار به افغانستان سفر کرده بود، اخیراً به طالبان هشدار صریح داده بود: «اگر زندانیان امریکایی آزاد نشوند، به سرنوشت ونزوئلا یا ایران گرفتار خواهید شد.»

طالبان دستکم دو شهروند امریکایی دیگر به نام‌های محمودشاه حبیبی و پاول اوربی را در اختیار دارد. وزارت خارجه امریکا روز سه‌شنبه، پس از آزادی این زندانی، اعلام کرد: «ما خواستار بازگشت فوری محمود حبیبی، پاول اوربی و همه امریکایی‌هایی هستیم که به‌ناحق بازداشت شده‌اند.»

این وزارتخانه تاکید کرد که «طالبان باید به سیاست دیپلوماسی گروگان‌گیری خود پایان دهد.»

دیپلوماسی گروگان‌گیری

به نظر می‌رسد طالبان هر بار که ایالات متحده فشار و تهدید خود را افزایش می‌دهد، یک زندانی را آزاد می‌کند. پیش از این نیز، در نتیجه فشارهای حکومت دونالد ترامپ، فای هال و جورج گلزمن از زندان‌های طالبان آزاد شده بودند.

مقام‌های طالبان تلاش می‌کنند از گروگان‌ها به‌عنوان ابزار چانه‌زنی در روابط با امریکا استفاده کرده و از این طریق اهداف خود را بر واشنگتن تحمیل کنند. مهم‌ترین اهداف آن‌ها عبارتند از عادی‌سازی روابط با امریکا، به دست گرفتن کنترول سفارت افغانستان در واشنگتن و تصاحب نمایندگی این کشور در سازمان ملل متحد در نیویارک.

آنها همچنین خواهان آزادی عبدالرحیم افغانی از زندان گوانتانامو اند، کسی که از نظر امریکایی‌ها فردی مهم در سازمان القاعده بود و به همین علت واشنگتن تمایلی به آزاد کردن وی ندارد.

تلاش‌های پنج سال گذشته طالبان برای رسیدن به این اهداف ناکام مانده است. از این رو، مشخص نیست که ادامه بازداشت دو امریکایی دیگر چه کمکی به طالبان خواهد کرد.چنانچه، آزادی گروگان‌ها و گفت‌وگوهای نمایندگان دو طرف در دوحه و کابل نیز نتوانسته واشنگتن را به تعامل جدی با طالبان ترغیب کند. برعکس، موضع امریکا روزبه‌روز تندتر شده و در چندین نشست سازمان ملل، موضع‌گیری‌های شدیدی علیه اداره طالبان اتخاذ کرده است.

امریکا واضح گفته است که با کشورهای گروگان‌گیر نمی‌‌تواند روابط عادی داشته باشد. بنابرین، گروگان‌های امریکایی وسیله فشار نیستند، بلکه نقطه ضعف و آسیب پذیری طالبان هستند.

طالبان بر آزادی محمد رحیم از زندان گوانتانامو پافشاری دارد تا به روابط گرم و نزدیک خود با القاعده وفادار بماند. اما این پافشاری این پیام را به امریکا می‌دهد که طالبان رضایت القاعده را بر خشم و تهدید واشنگتن ترجیح می‌دهد.

در مجموع، طالبان در حال پیشبرد یک بازی دیپلوماتیک است: هر بار زیر فشار قرار می‌گیرد، یک امتیاز کوچک می‌دهد تا از رسیدن تنش به مرحله برخورد جلوگیری کند، اما همزمان همه زندانیان امریکایی را آزاد نمی‌کند تا دستش کاملاً خالی نماند.

سرنوشت حبیبی

در میان زندانیان، مقام‌های امریکایی بیش از همه نسبت به سرنوشت محمودشاه حبیبی حساس هستند. با این حال، مقام‌های طالبان در برابر آزادی او مقاومت می‌کنند و حتی تاکنون بازداشت وی را رسماً تایید نکرده‌اند. در مقابل، مقام‌های امریکایی معتقدند که حبیبی توسط استخبارات طالبان بازداشت شده، اما محل نگهداری او همچنان نامعلوم است.

ایالات متحده برای یافتن سرنخی از حبیبی، جایزه‌ای پنج میلیون دالری تعیین کرده، اما این تلاش نیز بی‌نتیجه مانده است. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، در آخرین اظهارات خود بازداشت حبیبی را تایید نکرد. به نظر می‌رسد بدون روشن شدن وضعیت او، بن‌بست در روابط امریکا و طالبان ادامه یابد.

گفته می‌شود حبیبی در پیوند با کشته شدن ایمن الظواهری، رهبر القاعده، در سال ۲۰۲۲ بازداشت شده است. در این مدت گمانه‌زنی‌هایی وجود داشته که طالبان حبیبی را به القاعده تسلیم کرده است.

تا زمانی که سرنوشت حبیبی مشخص نشود، طالبان همچنان در فهرست گروه‌های گروگان‌گیر برای امریکا باقی خواهد ماند.

کنار زدن قطر

برخلاف گذشته که قطر نقش میانجی اصلی را ایفا می‌کرد، این بار امارات متحده عربی این مسئولیت را بر عهده گرفت. قطر پل ارتباط طالبان با امریکا و کشورهای غربی بوده است.

با این حال، برخی منابع از نارضایتی قطر نسبت به سیاست‌های طالبان خبر می‌دهند، از جمله محدودیت‌های آموزشی برای دختران، نادیده گرفتن حقوق اقوام و اقلیت‌ها، و حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی منطقه‌ای. این عوامل احتمالاً به سردی روابط میان دوحه و طالبان منجر شده است.

سکوت قطر در قبال آزادی اخیر زندانی امریکایی نیز قابل توجه است. در حالی که در موارد پیشین، دو زندانی امریکایی با وساطت قطر آزاد شدند و وزارت خارجه این کشور بلافاصله واکنش نشان داد.

سیاست «دیپلماسی گروگان‌گیری» طالبان تاکنون بیشتر به خرید زمان منجر شده تا دستیابی به اهداف بلندمدت. فشارهای فزاینده حکومت ترامپ نشان می‌دهد که واشنگتن دیگر حاضر به تحمل این رویکرد نیست و آزادی کامل امریکایی‌ها را شرط اصلی هرگونه تعامل آینده قرار داده است.

محمدباقر قالیباف کیست، چگونه یکی از چهره‌های اصلی قدرت در ایران شد و چرا نام او در گمانه‌زنی‌ها درباره آینده سیاسی ایران پس از علی خامنه‌ای و گفت‌وگو با ترامپ مطرح شده است.

چهره‌ای از نسل دوم جمهوری اسلامی

قالیباف از معدود چهره‌هایی است که از نهادهای امنیتی به مدیریت اجرایی رسید. او سال‌ها برای رسیدن به ریاست‌جمهوری در ایران نیز تلاش کرد.

او در جریان جنگ ایران و عراق حضور داشت و پس از جنگ به سپاه پیوست. قالیباف خیلی زود در رده‌های اصلی قدرت در سپاه بالا رفت و فرمانده نیروی هوایی سپاه پاسداران شد.

زمانی که در سپاه کار می‌کرد، مواضع سخت‌گیرانه‌اش علیه امریکا و اسرائیل شهرت داشت.

سپس ریاست نیروی انتظامی را بر عهده گرفت و نقطه اوج کارنامه سیاسی او پیش از ریاست مجلس، زمانی بود که از ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۶ شهردار تهران شد.

قالیباف در ۱۳۹۹ به مجلس رفت و با حمایت رهبر پیشین جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای رئیس آن شد.

شهرداری تهران و صعود و نزول جایگاه سیاسی

قالیباف در شهرداری تهران چهره‌ای نسبتا موفق از خود نشان داد. همین دوره او را به طبقه متوسط شهری و رسانه‌ها معرفی کرد.

او و محمود احمدی‌نژاد چند وجه مشترک دارند. مثلا عدم وابستگی هر دو به خانواده روحانی و نیز تجربه کار به عنوان شهردار تهران. هر دو از یک اردوگاه محافظه‌کار و امنیتی هم برآمدند.

احمدی‌نژاد را خیلی‌ها پوپولیست عملگرا می‌دانستند. اما قالیباف در دروان کار در شهرداری، بر مدیریت و توسعه از بالا تأکید می‌کرد. او حتا در مجمع جهانی اقتصاد از شهرهایی مانند نیویارک با لحن مثبت یاد کرد. چنین رفتاری برای یک چهره سخت‌گیر در جمهوری اسلامی تا آن زمان کمتر دیده شده بود.

اما محبوبیت او در شهرداری با شهرتش در چند پرونده فساد از بین رفت. او حتا متهم شد که از منابع دولتی به بنیادی مربوط به همسرش، کمک میلیون دالری کرده است.

پرونده «املاک نجومی» در شهرداری تهران و واگذاری املاک با تخفیف به افراد نزدیکش از اتهامات بزرگ وارد شده به قالیباف بود.

پرونده دیگری مربوط به عیسی شریفی، معاونش در شهرداری بود که به اتهام فساد مالی زندانی شد. این پرونده به نام قالیباف هم گره خورد، اما خود او محکوم نشد.

تلگراف در گزارشی می‌گوید محمدباقر قالیباف در چندین رسوایی فساد متهم شده است و این موارد می‌توانست به پایان کار سیاسی او منجر شود، اما او همواره از حمایت مجتبی خامنه‌ای برخوردار بوده و هیچ‌گاه متهم نشده است.

در این گزارش آمده است که قالیباف در سال ۲۰۱۷، زمانی که شهردار تهران بود، به فروش حدود ۲۰۰۰ ملک دولتی به دوستان و نزدیکان خود با تخفیف تا ۵۰ درصد متهم شد.

بر اساس این گزارش، او همچنین به اختلاس ۲.۳ میلیارد پوندی از پول عمومی از طریق معاملات میان شهرداری تهران و یک شرکت پوششی مرتبط با سپاه پاسداران متهم شده است.

در ادامه این گزارش آمده است که قالیباف به انتقال بیش از ۷۰ هزار متر مربع زمین عمومی و پرداخت هزاران پوند کمک شهری به بنیاد «امام رضا» که متعلق به همسرش است، متهم شده است.

همچنین گفته شده است که او به خرید دو آپارتمان در استانبول به ارزش ۱.۲ میلیون پوند متهم بوده و لقب «فرمانده فاسد» سال‌ها با او همراه بوده است.

تلگراف می‌افزاید که با وجود این اتهام‌ها، قالیباف هرگز به‌صورت رسمی متهم نشد و در حالی که برخی از زیردستان او به زندان رفتند، خود او از پیگرد مصون ماند.

نگاه به قدرت

قالیباف در انتخابات ریاست‌جمهوری چند بار ناکام ماند و یک‌بار هم به نفع جریان اصولگرا کنار رفت. در ۱۳۹۲ دوم شد و کمتر از ۱۷ درصد رای آورد. در ۱۳۹۶ به سود ابراهیم رئیسی کنار رفت و در ۱۴۰۳ نیز دوباره نامزد شد، اما باز هم به نتیجه نرسید.

ریاست مجلس شورای اسلامی در واقع، مهمترین سمتی است که می‌توان در کارنامه سیاسی‌اش سراغ گرفت. رسانه‌های متعددی نوشته‌اند که او در مقام رییس مجلس طرح‌هایی را پیش برده که مورد علاقه رهبر پیشین و سپاه بوده است.

در واقع، قالیباف نماینده یک نگاه امنیتی-اجرایی است. او نه به گونه کامل به روحانیت تکیه دارد و نه هم کاملا به اصلاح‌طلبان. قالیباف از اولین کسانی بود که مقوله «نو اصولگرایی» را مطرح کرد و حتا با واکنش اصولگرایان هم روبرو شد.

در نخستین نطق خود در مجلس، از فرسایش اعتماد، ضعف مدیریت و گسترش فساد انتقاد کرد و این موارد را عامل نارضایتی و بی‌عدالتی دانست. اما در همان روز بر مرزبندی سخت با «دشمن خارجی» و «مخالفان داخلی» تأکید کرد و مقابله با امریکا و اسرائیل را اصل دانست.

در نگاه او، کارآمدی و انقلابی‌گری جدا نیستند.

اکنون در حالی نام قالیباف به عنوان مذاکره کننده احتمالی جمهوری اسلامی در روزهای آینده با ایالات متحده مطرح شده که خودش بارها هشدار داده بود اتکا به قدرت‌های غربی به شکست می‌انجامد. او از افغانستان و عراق به عنوان تجربه ناکام اتکا به غرب نام برده است.

در پرتال علوم انسانی ایران، مقاله‌ای به نام او منتشر شده که در آن به «دولت رانتی و متمرکز» اشاره می‌کند و از الگوی نیمه‌متمرکز به‌عنوان راه بهبود یاد می‌کند. به باور قالیباف، تمرکز و رانت، کارآمدی و عدالت را تضعیف کرده‌اند و باید در حوزه اجرا انعطاف بیشتری ایجاد شود.

در سیاست خارجی اما از قالیباف دو چهره را می‌شود سراغ گرفت.

از یک‌سو سخت‌گیر علیه غربی‌ها و از سوی دیگر از گفت‌وگو به‌عنوان ابزار پیشبرد کار یاد می‌کند.

مسیر متفاوت در ساختار قدرت

بسیاری از سران نظام جمهوری اسلامی معمولا مشروعیت خود را از وابستگی به حوزه‌های علمیه می‌گیرند، حتا چهره‌ای چون لاریجانی که لباس روحانیت به تن نداشت اما متعلق به یک خانواده روحانی بود.

قالیباف اما داستانش متفاوت است.

در کنار کارنامه سیاسی قالیباف، او از خود یک چهره دانشگاهی هم ساخته است. در دانشگاه تهران درس می‌دهد و درجه دانشیاری نیز دارد.

حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ سرطان ۱۳۷۸) در دوره‌ای رخ داد که او فرمانده نیروی هوایی سپاه پاسدارن انقلاب اسلامی بود. به این معنا که کارنامه قالیباف با نقش در سرکوب‌های متعدد هم گره خورده است. در اعتراض‌های ۱۳۷۸ که علیه تقلب در انتخابات شکل گرفت، قالیباف مسئول امنیتی بود و از «برخورد قاطع» با معترضان دفاع کرد. نامش در روایت‌های مربوط به اعتراض‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۸ نیز مطرح شده است. او در واقع، در جناحی قرار داشت که بقای نظام را بر گشایش سیاسی ترجیح می‌داد.

قالیباف در دو دهه گذشته پی‌هم کوشیده هم از خود چهره‌ای سخت‌گیر نشان دهد و هم با زبان اداره و معامله حرف بزند.

اکنون با تحولات سریعی که در تهران در جریان است، قالیباف بیش از گذشته به‌عنوان حلقه وصل میان نهادهای امنیتی، دستگاه سیاسی و مرکز قدرت و حتا گفت‌وگو با ترامپ یا نمایندگانش برای عبور از وضعیت فعلی ایران مطرح شده است.

به ویژه پس از کشته شدن لاریجانی، قالیباف شاید اصلی‌ترین بازمانده قدرت سیاسی نظام حاکم ایران باشد.

در شرایطی که ساختار قدرت در تهران زیر فشار جنگ و تحولات سریع قرار دارد، قالیباف به‌عنوان یکی از معدود چهره‌های باقی‌مانده در مرکز تصمیم‌گیری برجسته شده است.

طالبان در کشوری حکومت می‌کند که هم فقیر است، هم وابسته به کمک‌های بین‌المللی و همزمان به شدت به واردات تکیه دارد. در چنین شرایطی، هر جنگ و بحرانی بار اصلی بی‌ثباتی اقتصادی را بر دوش مردم می‌گذارد.

سازمان ملل هم تایید می‌کند که درگیری‌های میان طالبان و پاکستان تا اینجا هزینه‌های سنگین انسانی و اقتصادی برای مردم دو طرف، به‌ویژه افغانستان در پی داشته است.

فایننشال‌تایمز نوشته که تنها در سه هفته، هزار نفر در جنگ پاکستان و طالبان کشته شده‌اند.

این نوشته به دلایلی می‌پردازد که چرا پیش‌برد همزمان جنگ و حکومت‌داری می‌تواند برای طالبان دشوار باشد.

واقعیت این است که دست حکومت طالبان از پیش هم تنگ بود. بانک جهانی می‌گوید در ۹ ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵، نزدیک به نیمی از مصارف در افغانستان به بخش امنیت اختصاص یافته و سهم بخش‌های انکشافی بسیار کمتر بوده است.

بسته ماندن شریان اقتصادی

درگیری‌های میان طالبان و پاکستان باعث شده گذرگاه‌ها از ماه میزان سال گذشته تا حالا مسدود باشند. بانک جهانی می‌گوید بسته‌شدن مرز با پاکستان هزینه انتقال کالا را بالا برده و مسیرهای جایگزین از راه ایران و آسیای میانه هم گران‌تر و کندتر است. در همین حال، کسری تجارت افزایش یافته و حتی قیمت دوا و خدمات صحی هم تحت تاثیر قرار گرفته است.

مردم در افغانستان هفته‌های گذشته با قیمت سرسام‌آور برخی مواد غذایی روبه‌رو شدند. به گونه مثال قیمت هر کیلوگرام کچالو در افغانستان که این کشور در فصل‌های سرد شدیدا وابسته به واردات آن است تا مرز پنجاه افغانی هم بالا رفت.

مردم در افغانستان توان خرید چند برابر را ندارند.

طالبان فقط با پاکستان روبه‌رو نیست

طالبان هنوز در همه مناطق کشور کنترول یکدست و بی‌هزینه ندارد. همزمان با چند تهدید دیگر هم درگیر است و نمی‌تواند تمام تمرکز خود را به مرز منتقل کند.

سازمان ملل می‌گوید در بازه ۱۳ دلو تا ۱۰ ثور ۱۴۰۴، جبهه مقاومت ملی مسئول ۵۶ حمله، جبهه آزادی ۱۶ حمله و جنبش آزادی مسئول ۳ حمله بوده‌اند. در مجموع ۷۵ حمله در همین مدت ثبت شده است. در یک دوره سه‌ماهه دیگر در اوایل ۱۴۰۴ نیز از ۹۱ حمله مخالفان گزارش شده است.

ارزیابی تهدید ۲۰۲۶ جامعه اطلاعاتی امریکا می‌گوید داعش خراسان هنوز در منطقه جای پا دارد و به حملات برون‌مرزی فکر می‌کند.

شاخص جهانی تروریزم هم می‌گوید شمال افغانستان همچنان برای همسایه‌ها، به‌ویژه تاجیکستان، نگران‌کننده است.

سایه جنگ خاورمیانه

جنگ خاورمیانه و حمله اسرائیل و امریکا به ایران نیز اوضاع را برای طالبان پیچیده‌تر کرده است. این جنگ محیط امنیتی را بی‌ثبات‌تر کرده، فضا را برای میانجی‌گری تنگ ساخته و از مسیر تجارت، انرژی و مهاجرت به اقتصاد افغانستان فشار آورده است.

ایران با هر دو کشور مرز دارد و همین موضوع دامنه تنش را گسترده‌تر کرده است.

جنگ خاورمیانه برای پاکستان هم فشار ایجاد کرده است. افزایش قیمت انرژی و نگرانی‌های اقتصادی باعث شده اسلام‌آباد با چالش‌های تازه روبه‌رو شود.

در چنین وضعی، پاکستان ممکن است تمایل کمتری به یک درگیری طولانی داشته باشد، اما در عوض به اقدامات سریع‌تر و شدیدتر رو بیاورد.

جنگ ایران اما برای افغانستان اثر مستقیم‌ اقتصادی دارد. به ویژه از زمانی که مرزهای افغانستان و پاکستان بسته شده، بخش عمده واردات کشور از مسیر ایران انجام می‌شود.

اگر مرز افغانستان و ایران به هر دلیل بسته شود، طالبان به سختی می‌تواند بدیلی برای هر دو کشور پیدا کند. حتا اگر بدیلی پیدا شود به مراتب گران‌تر و پر هزینه‌تر خواهد بود.

جنگ ایران همچنان باعث افزایش شدید قیمت نفت و انرژی شده است. مردم و حکومت طالبان هر دو این روزها مواد نفتی را با هزینه نزدیک به دو برابر از سه هفته قبل می‌خرند.

موج بازگشت مهاجران

در کنار این‌ها، موج بازگشت مهاجران هم فشار بر طالبان را بیشتر ساخته است. بانک جهانی می‌گوید افزایش جمعیت در سال‌های اخیر تا حد زیادی به بازگشت افغان‌ها از ایران و پاکستان مربوط است و همین موضوع بازار کار و خدمات را زیر فشار برده است.

کمیشنری عالی پناهندگان سازمان ملل می‌گوید از میزان ۱۴۰۲ تا اوایل حوت ۱۴۰۴ حدود ۵.۴ میلیون افغان به کشور برگشته‌اند. این نهاد هشدار می‌دهد که بازگشت‌های شتاب‌زده می‌تواند بی‌ثباتی را بیشتر کند.

در داخل افغانستان و در مناطق مرزی، هزاران افغان بر اثر این درگیری‌ها بیجا شده‌اند.

طالبان در برابر پاکستان دست پایین دارد

از نظر نظامی، کفه ترازو به‌وضوح به سود پاکستان است. رویترز در ۲۷ حوت نوشت که پاکستان حدود ۶۶۰ هزار نیروی فعال، بیش از ۴۲۲ هواپیمای جنگی و بیش از ۲۶۰ هلیکوپتر دارد. در مقابل، طالبان حدود ۱۵۰ هزار نیرو دارد و نیروی هوایی قابل اتکا در اختیار ندارد.

طالبان اگر وارد یک جنگ طولانی شود، نمی‌تواند در آسمان یا در یک جنگ کلاسیک دست بالا را بگیرد. در عوض، ناچار است روی جنگ زمینی، پراکندگی نیرو و فرسایشی‌کردن درگیری حساب کند. این روش شاید بتواند برای مدتی هزینه ایجاد کند، اما تضمینی برای پیروزی ندارد.

چرا فضا برای طالبان شکننده‌تر است؟

این جنگ برای پاکستان هم بی‌هزینه نیست. درگیری‌ها هزاران نفر را آواره کرده و در امتداد مرز فضای بی‌ثباتی ایجاد کرده است. همزمان، اسلام‌آباد سطح آماده‌باش را بالا برده و از بیم حملات تلافی‌جویانه دست به بازداشت‌هایی زده است. یعنی ناامنی فقط در آن‌سوی مرز نمانده و به داخل پاکستان هم کشیده شده است.

بسته‌شدن گذرگاه‌ها تجارت و رفت‌وآمد را مختل کرده و قیمت برخی کالاها را بالا برده است. این وضعیت برای مردمی که از قبل با تورم روبه‌رو هستند، فشار بیشتری ایجاد کرده است.

با همه این‌ها، فضا برای طالبان شکننده‌تر است. این گروه در کشوری حکومت می‌کند که نزدیک به نیم قرن جنگ را تجربه کرده و جامعه آن از نظر اقتصادی و اجتماعی فرسوده است. در چنین شرایطی، هر جنگ تازه فشار را چند برابر می‌کند. در عین حال، طالبان تجربه طولانی حکومت‌داری ندارد و حالا باید همزمان با جنگ، اداره کشور را هم پیش ببرد؛ کاری که حتی برای حکومت‌های باثبات هم دشوار است.

از سوی دیگر، تمرکز طالبان بر مسایل اجتماعی و وضع محدودیت‌ها، آن را هم در داخل و هم در سطح بین‌المللی با انزوا روبه‌رو کرده است. این انزوا به معنای دسترسی کمتر به حمایت سیاسی، اقتصادی و دیپلوماتیک است. در نتیجه، طالبان در حالی با جنگ و چندین بحران همزمان روبه‌رو است که ابزارهایش برای مدیریت بسیار محدودتر از پاکستان به نظر می‌رسد.