سارا آدامز، مامور پیشین سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا)، در مطلبی نوشته است که کشتهشدن حسیب پنجشیری، فرمانده میدانی جبهه مقاومت ملی افغانستان، در کمین طالبان در شمال سالنگ، حاصل یک عملیات پیچیده و از پیش طراحیشده اطلاعاتی بوده است.
حسیب پنجشیری، فرمانده ارشد میدانی جبهه مقاومت ملی افغانستان، در در ۲۹ اسد ۱۴۰۵ همراه با شماری از همراهانش در شمال سالنگ، در ولایت پروان، در کمین افتاد و کشته شد. او در مسیر رفتن به اندراب در ولایت بغلان بود.
سارا آدامز در مطلبی برای افغانستان اینترنشنال، روایتی از چگونگی کشتهشدن حسیب پنجشیری و جزئیات این رویداد ارائه کرده است. به گفته این مامور پیشین سیا، حسیب و افرادش تصور میکردند برای دیدار با فرماندهان طالبان که از این گروه ناراضی شدهاند، راهی اندراب هستند. هدف از این دیدار، بررسی امکان همکاری و انجام عملیات هماهنگ علیه طالبان در شمال افغانستان عنوان شده بود. اما آنان هرگز به محل دیدار نرسیدند؛ زیرا طالبان از حرکت حسیب اطلاع داشت.
جزئیات این رویداد نشان میدهد که طالبان پیش از رسیدن حسیب به سالنگ، از برنامه دیدار، مسیر حرکت و راهی که او قصد داشت طی کند، آگاه شده بود. بر اساس این روایت، کشتهشدن حسیب نتیجه یک درگیری تصادفی در میدان نبرد نبود، بلکه بخشی از یک عملیات اطلاعاتی بود که در آن از تماسهای نفوذی در شبکه مقاومت برای ردیابی تحرکات او و استقرار نیروها در مسیر حرکتش استفاده شد.
این عملیات، به گفته سارا آدامز، از سوی ریاست عمومی استخبارات طالبان و فرماندهی نیروهای ویژه وزارت دفاع این گروه انجام شد. در مرکز آن، شبکهای پیرامون ملا جمعه فاتح قرار داشت؛ فرمانده ناراضی طالبان که در ۲۵ اسد بازداشت شد و بازداشت او فرصتی برای استخبارات طالبان فراهم کرد تا به شبکههای مخالفان در شمال افغانستان نفوذ کند.
شبکه ملا جمعه فاتح
پیش از بازداشت ملا جمعه فاتح، او و اعضای شبکهاش با جبهه مقاومت ملی، از جمله اعضای مقاومت در داخل افغانستان و افرادی در تهران، ارتباط برقرار کرده بودند. پس از بازداشت فاتح، همین ارتباطها به فرصتی برای جمعآوری اطلاعات از سوی طالبان تبدیل شد.
ریاست عمومی استخبارات و نیروهای ویژه طالبان به سراغ شماری از نزدیکان فاتح در بدخشان، از جمله محمد حنیف محمدی، مجاهد زرقاوی و قاری ناظم امینی رفتند. این سه نفر پیشتر با عناصر مخالف طالبان ارتباط برقرار کرده و به شبکههای مقاومت در پنجشیر، بغلان و پروان، از جمله افراد مرتبط با حسیب پنجشیری، دسترسی پیدا کرده بودند.
بر اساس این روایت سارا آدامز، طالبان بهجای نگهداشتن این سه نفر در بازداشت، آنان را به همکاری واداشت. به آنان در ازای همکاری با ریاست عمومی استخبارات و نیروهای ویژه طالبان، عفو و حفظ سمتهایشان پیشنهاد شد. پس از آزادی در ولسوالیهای نسی و درواز، آنان همچنان خود را فرماندهان ناراضی طالبان معرفی میکردند، اما همزمان اطلاعات مربوط به اعضای مقاومت، فعالیتها و محل حضور آنان را در اختیار استخبارات طالبان قرار میدادند.
این توافق به آنان امکان داد روابط قبلی خود با اعضای مقاومت را حفظ کنند و در عین حال، همان روابط را به کانالی برای جمعآوری اطلاعات برای طالبان تبدیل کنند. یکی از این ارتباطها سرانجام به حسیب پنجشیری رسید.
عملیات علیه حسیب
مامور پیشین سیا میگوید که یکی از نزدیکان حسیب بهطور مستقیم با قاری ناظم امینی در تماس بود و جزئیات حرکت برنامهریزیشده او به سوی بغلان را با وی در میان گذاشت. گروه حسیب تلاش داشت با اعضای شبکه ملا جمعه فاتح که ظاهراً همچنان از رهبری طالبان ناراضی بودند، به توافق برسد.
قرار بود آنان در اندراب دیدار کنند و درباره عملیات هماهنگ علیه طالبان، از جمله تلاش برای به چالشکشیدن کنترل این گروه بر مسیرهای اصلی شمال به سوی بدخشان و پنجشیر، گفتوگو کنند.
اما به گفته خانم سارا، قاری ناظم اطلاعات را به طالبان منتقل میکرد. او جزئیات حرکت حسیب را به ملا محبالله، معروف به نصرت حاجی لالا، فرمانده نیروهای ویژه طالبان، و قاری محمد صدیق مخلص، رئیس استخبارات طالبان در پروان، گزارش داد.
همزمان، از طریق شبکه قاری ناظم، اطلاعاتی به حسیب رسید که مسیر عبور از پروان امن است. حسیب با اتکا به این اطمینانها به سوی اندراب حرکت کرد، زیرا تصور میکرد قرار است با فرماندهان طالبان مرتبط با ملا جمعه فاتح دیدار کند؛ فرماندهانی که همچنان از رژیم ناراضی بودند و برخلاف فاتح، بازداشت یا تسلیم نشده بودند.
نیروهای ویژه طالبان به فرماندهی ملا محبالله در منطقه سالنگ پروان مستقر شدند و در امتداد مسیر حرکت حسیب موضع گرفتند. هنگامی که حسیب و افرادش به منطقه رسیدند، نیروهای طالبان راه آنان را بستند. درگیری مسلحانهای رخ داد که در نتیجه آن حسیب، رومل پنجشیری، عتیق اندرابی و شماری دیگر از اعضای گروه کشته شدند.
بر اساس این روایت سارا آدامز، عملیات از مدتها پیش از شلیک نخستین گلوله در سالنگ آغاز شده بود. شبکه نفوذی به استخبارات طالبان امکان دسترسی به برنامههای حسیب را داده بود و اطلاعاتی که از همان شبکه به او میرسید، اعتمادش برای ادامه مسیر را افزایش داده بود. این شبکه، بنا بر این گزارش، همچنان فعال است.
ادامه عملیات اطلاعاتی
دو نفری که به طالبان امکان دسترسی به شبکه حسیب را فراهم کردند، همچنان در مناطق درواز و نسی فعالاند. محمد حنیف محمدی و قاری ناظم امینی همچنان خود را مخالف طالبان معرفی میکنند، اما بر اساس این روایت، اطلاعات مربوط به فرماندهان، نیروها، محلها و فعالیتهای مرتبط با جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی افغانستان را جمعآوری میکنند.
این اطلاعات سپس از طریق مولوی عبدالخیبر نظامی، مسئول نظامی طالبان در ارغنجخواه بدخشان، منتقل میشود. او فرمانده تاجیک طالبان است که پیشتر از ملا جمعه فاتح حمایت میکرد، اما اکنون برای قاری فصیحالدین فطرت، رئیس ستاد ارتش وزارت دفاع طالبان، کار میکند.
برای گروههای مقاومت در شمال افغانستان، مسئله تنها به این سه نفر محدود نمیشود. فرماندهی از طالبان که واقعا از این گروه جدا شود، میتواند اطلاعات ارزشمند، دسترسی، نیروهای جدید یا حتی شریکی برای عملیات آینده در اختیار مقاومت قرار دهد. از همین رو، شناسایی شکافهای واقعی در درون طالبان اهمیت دارد؛ اما همین شکافها میتواند فرصتی برای استخبارات طالبان باشد تا از آن برای نفوذ در شبکههای مخالفان استفاده کند.
با حفظ فرماندهان نفوذی در جایگاه مخالفان ظاهری طالبان، ریاست عمومی استخبارات و نیروهای ویژه این گروه میتوانند فرصتی را که برای مقاومت ارزشمند است، به ابزاری برای شناسایی و هدفقراردادن افراد و شبکههای آن تبدیل کنند.
عملیات علیه حسیب تنها نمونه اخیر استفاده استخبارات طالبان از فریب برای نفوذ به شبکههای مخالفان نیست. سارا آدامز میگوید در عملیاتی دیگر، یک افسر مخفی استخبارات طالبان به نام احسانالله فراهی با نام «فرمانده شاهین آسمان» فعالیت میکند و خود را عضو و نماینده جبهه آزادی افغانستان معرفی کرده است.
بر اساس این روایت آدامز، هدف او شناسایی نظامیان پیشین افغانستان و اعضای جبهههای مقاومت، بررسی هویت و وابستگیهای آنان و کمک به زمینهسازی برای بازداشتشان بوده است.
این فریب حتی به برگزاری یک تماس تلفنی ساختگی میان فردی که ظاهرا از سوی جبهه آزادی افغانستان صحبت میکرد و ملا جمعه فاتح نیز کشیده شد. فراهی در این تماس حضور داشت و فرد دیگری بهعنوان فاتح معرفی شد تا این تصور ایجاد شود که میان مقاومت و شبکه فاتح ارتباطی واقعی وجود دارد.
این اقدام پیامدهایی به گستردگی عملیات علیه حسیب نداشت، اما همان الگوی اطلاعاتی را نشان میدهد: ایجاد اعتبار ساختگی، شکلدادن به یک ارتباط ظاهرا قابل اعتماد و استفاده از آن برای شناسایی افراد درون شبکه مقاومت.
ارتباط تهران
ابعاد این عملیات، بر اساس این روایت، به خارج از افغانستان نیز کشیده میشود. یک دفتر هماهنگی در تهران برای نظامیان پیشین افغانستان در بخشی از برنامههای حسیب دخیل بود و عمدتاً با تاجیکها و دیگر نظامیان پیشین غیرپشتون ساکن ایران کار میکرد.
یکی از وظایف اصلی این دفتر کمک به آنان برای دریافت اجازه اقامت و جلوگیری از اخراجشان به افغانستان بود؛ جایی که ممکن بود به دست طالبان بیفتند.
این دفتر پیشتر زیر نظر اکرمالدین سریع فعالیت میکرد که بعدا ترور شد. اکنون خواجه محبوب صدیقی ریاست آن را بر عهده دارد؛ فردی که تحت پوشش نمایندگی محمد عطا محمد نور فعالیت میکند.
به گفته مامور پیشین سیا، صدیقی ارتباط دیگری با شبکه ملا جمعه فاتح ایجاد کرده است. او در برقراری ارتباط با اعضای این شبکه نقش داشته و درباره برخی از این تماسها ادعاهای نادرستی مطرح کرده است. او همچنین برای دیدار با استخبارات طالبان، از جمله ریاست ۱۹۷، به کابل و مزارشریف سفر کرده است.
همزمان، موقعیت صدیقی به او امکان دسترسی به نظامیان پیشین افغانستان را میدهد که به دفتر هماهنگی تهران متکی هستند. اطلاعات جمعآوریشده از این طریق با ریاست ۱۹۷ و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به اشتراک گذاشته میشود.
این دفتر همچنین بهطور غیرمستقیم برای جذب جنگجویان برای مقاومت استفاده میشود و همین امر ارزش این دسترسی را افزایش میدهد. دفتری که برای محافظت از نظامیان پیشین افغانستان در برابر اخراج و طالبان ایجاد شده بود، بر اساس این روایت، به یک نقطه جمعآوری اطلاعات نیز تبدیل شده است.
ترور اکرامالدین سریع نشان میدهد این دسترسی تا چه اندازه میتواند گسترده باشد. بر اساس این روایت سارا آدامز، کشتهشدن او نتیجه هماهنگی میان ریاست عمومی استخبارات طالبان و واحد ۸۴۰ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران بود. این عملیات بهطور مشترک از سوی مولوی عبدالجمیل عابد، رئیس وقت ریاست ۱۹۷، و محمد جعفر شهلایی، فرمانده ارشد واحد ۸۴۰، نظارت میشد.
ریاست ۱۹۷ رسما ریاست روابط خارجی طالبان است، اما در عین حال، بر اساس این روایت، در عملیات مخفی استخبارات طالبان نیز نقش دارد. ارتباط این ریاست با سپاه پاسداران، طالبان را به نظامیان پیشین افغانستان و شبکههای مرتبط با مقاومت در داخل ایران دسترسی میدهد.
سارا آدامز معتقد است که این همکاری همچنان ادامه دارد. ملا عبدالجبار شهیدمل، رئیس جدید ریاست ۱۹۷، در سال جاری تاکنون چند سفر رسمی به مسکو و تهران داشته است. یکی از اهداف اصلی سفر او به تهران، نظارت بر نظامیان پیشین افغانستان ساکن ایران و زمینهسازی برای ترور آنان عنوان شده است.
برای نظامیان پیشین افغانستان که به ایران گریختهاند، ترک افغانستان لزوما به معنای خارجشدن از دسترس طالبان نبوده است.
کشتهشدن حسیب چه چیزی را آشکار میکند؟
سارا آدامز معتقد است که کشتهشدن حسیب نشان میدهد طالبان تنها در میدان نبرد برای شکست مقاومت تلاش نمیکند، بلکه از عملیات ضداطلاعاتی برای نفوذ به شبکههای مخالفان نیز بهره میگیرد. بر اساس این روایت، استخبارات طالبان از شکافهای واقعی در درون این گروه استفاده میکند، در صورت نیاز شکافهای ساختگی ایجاد میکند و از فرماندهان بهظاهر جداشده و واسطههای مورد اعتماد برای نفوذ به شبکههای مقاومت بهره میبرد.
برای جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی افغانستان، شناسایی فرماندهان طالبان که واقعا از این گروه جدا شدهاند میتواند فرصتهای ارزشمندی ایجاد کند. چالش اصلی اما تشخیص شکافهای واقعی از شکافهایی است که استخبارات طالبان ایجاد یا مدیریت میکند.
به باور مامور پیشین سیا، کشتهشدن حسیب هزینه اشتباه در این ارزیابی را نشان میدهد. بر اساس این روایت، طالبان او را با جستوجو در کوهستانهای شمال افغانستان پیدا نکرد؛ بلکه به شبکه پیرامون او نفوذ کرد و منتظر ماند تا حسیب به محل مورد نظر برسد.
سارا آدامز هشدار داده است فرمانده بعدی مقاومت که برای تماس با یک فرمانده بهظاهر جداشده از طالبان اقدام کند، ممکن است با همان خطر روبهرو شود.
ماجرا به ۲۲ یا ۲۳ سال پیش بازمیگردد. در آن زمان من در دفتر بیبیسی فارسی در کابل فعالیت میکردم و او نخستین سخنگوی تحریک اسلامی طالبان بود؛ پیش از آنکه قاری یوسف احمدی مطرح شود یا طاهرشاه صدیقی نام خود را به ذبیحالله مجاهد تغییر دهد.
در پایان یک روز کاری، هنگامی که با خودروی دفتر به سمت خانه میرفتم، تلفن همراهم زنگ خورد. شمارهای طولانی با پیششماره ۰۰۸۸ روی صفحه ظاهر شد که نشان میداد تماس از طریق تلفن ماهوارهای (ثریا) برقرار شده است.
تماس را پاسخ دادم. صدایی از آن سوی خط گفت: «سعیدی صاحب سلام علیکم، ما لطیفالله حکیمی استیم، سخنگوی تحریک اسلامی طُلبا؛ جهاد زبانی میکنیم».
با شگفتی به شماره روی صفحه نگاه کردم. پس از چند لحظه مکث، با احتیاط گفتم: «سلام حکیمی صاحب، احوال شما؟» گفت: «فضل خدا، الحمدلله. شماره شما روی کاغذی به دست ما رسیده است؛ میخواستیم از عملیات مجاهدین (طالبان) در ولایت ارزگان به شما معلومات دهیم».
گفتم: «حکیمی صاحب، من در میان راه هستم. ممکن است ۲۰ دقیقه دیگر تماس بگیرید تا به خانه برسم؟» پاسخ داد: «درست است، السلام علیکم.» و با این عبارت که بعدها هم در آغاز و پایان مکالماتش بهکار میبرد، تلفن را قطع کرد.
در آن سالها هنوز حامد کرزی طالبان را «برادران ناراضی» خطاب نکرده بود. حکومت وقت افغانستان و نیروهای ناتو، طالبان را منطبق بر تعاریف گروههای تروریستی میدانستند و هرگونه ارتباط با آنان مخاطرهآمیز بود. از سویی، پای سخنگویان طالبان هنوز به رسانهها باز نشده بود.
حدود نیم ساعت بعد، همان شماره دوباره زنگ زد. لطیفالله حکیمی در آن تماس از عملیات تهاجمی نیروهای خود در ولایت ارزگان سخن گفت و ادعا کرد شمار زیادی از نیروهای خارجی به گفته او «هلاک شدهاند».
آن شب ذهن من درگیر این پرسش بود که سخنگوی طالبان چگونه مرا شناخته است. من در آن مقطع بیشتر در بخش وبسایت فارسی بیبیسی کار میکردم و حضور رادیوییام به مرور مطبوعات و گزارشهایی از کابل برای برنامه «جام جهاننما» خلاصه میشد. در میان آنهمه گزارشگر مطرح فارسی و پشتو در دفتر کابل، من کمنامونشانترینشان بودم. با خود فکر کردم اگرهم سخنگوی طالبان سایت فارسی بیبیسی را دنبال میکند، شماره مستقیم مرا از کجا به دست آورده است.
روز بعد موضوع را با همکاران و مدیر دفتر کابل در میان گذاشتم. مقرر شد این ارتباط حفظ شود و ادعاهای او پیش از انتشار، از طریق مقامهای محلی و نیروهای بینالمللی راستیآزمایی شود.
«علاقهمند» ادبیات فارسی
یکی از همکاران که موضوع تماس لطیفالله حکیمی را با او مطرح کردم، گزارشگر بخش پشتوی بیبیسی در هرات بود که حکیمی را از نزدیک دیده بود. او تعریف کرد که لطیفالله حکیمی در دوره نخست حکومت طالبان، رئیس اداره اطلاعات و فرهنگ هرات بوده و به ادبیات فارسی علاقه داشته است. به گفته آن همکار، حکیمی که خط خوبی هم داشت، بیتی از سعدی را خطاطی کرده و در دفتر کارش آویخته بود، اما رد پای لهجه قندهاریاش در متن شعر مشهود بود:
هر بیشه گمان مبر که خالیست
شاید که «فلنگ» خفته باشد
این همان زبانی است که حکیمی امروز آن را غیرملی میخواند.
پس از آن، حکیمی بهطور منظم با من تماس میگرفت و گزارشهایی از عملیات و تلفات ادعایی طرف مقابل ارائه میکرد؛ اخباری که تنها در صورت تأیید مستقل از سوی منابع دیگر، امکان بازتاب رسانهای مییافت.
در یکی از روزها، طالبان به دفتر محافظان کرزی در مرکز کابل حمله کردند. از آنجا که محل انفجار به دفتر بیبیسی نزدیک بود، من به همراه چند همکار سریعاً خود را به محل حادثه رساندیم. خودروی انتحاری همچنان در آتش میسوخت و آثار انفجار و تلفات غیرنظامیان و نظامیان در محیط پراکنده بود.
پس از تهیه گزارش و بازگشت به دفتر، حکیمی به من زنگ زد و مسئولیت آن حمله را بر عهده گرفت. ما نیز خبر مسئولیتپذیری طالبان را منتشر کردیم. اما لحن سخنگوی طالبان در آن تماس، تند و هشداردهنده بود. او گفت: «سعیدی صاحب، وقتی ما میتوانیم به دفتر محافظان کرزی در مرکز کابل حمله کنیم، دسترسی به خبرنگاران و دفاتر رسانهای برای ما دشوار نیست. اینگونه نباشد که شما فقط اخبار «دشمن» پوشش دهید و ما را نادیده بگیرید».
در سالهای بعد، تهدید رسانهها از سوی طالبان جنبه عملی به خود گرفت و به حملات مستقیم به خبرنگاران انجامید.
«دموکراسی عرف جامعه ما نیست»
در میزان ۱۳۸۳ نخستین انتخابات ریاستجمهوری افغانستان برگزار شد. در ساعات پایانی رأیگیری، من با لطیفالله حکیمی تماس گرفتم تا موضع طالبان را جویا شوم. او در پاسخ، ساختار دموکراسی و صندوق رأی را با سنتهای سیاسی افغانستان مغایر دانست و گفت: «ما در افغانستان نظامهای شاهی، امارتها و حکومتهای قومی داشتهایم؛ این نمایشها برای کشورهای غربی مناسب است.» او در ادامه تأکید کرد: «خارجیها بالاخره خواهند رفت و ما میمانیم.»
لطیفالله حکیمی یک سال بعد در میزان ۱۳۸۴ در پاکستان بازداشت شد و سپس به همراه ۱۳ عضو دیگر گروه طالبان به دولت افغانستان سپرده شد. من در آن زمان به دفتر بیبیسی در لندن منتقل شده بودم.
در سالهای بعد، هرچه تلاشهای دولت افغانستان برای روند صلح بیشتر شد، شدت حملات طالبان نیز افزایش یافت؛ تا اینکه در تابستان ۱۴۰۰، با خروج نیروهای بینالمللی در پی توافق دوحه، همان پیشبینی تحقق یافت. نیروهای خارجی رفتند و ساختارهای مبتنی بر انتخابات و دموکراسی هم از افغانستان برچیده شد.
