د طالبانو او ازبکستان «سرحدي چارواکو د امنیت په تړاو د ګډې همغږۍ» غونډه وکړه

این بي سي خبري شبکه په خپل یوه خبر کې وايي، چې د ناروې د کډوالو د شورا د عدالت غوښتنې د برخې مشرې بکي روبي دغه څرګندونې د امریکا د سولې په انسټیټیوټ کې کړې دي.

نوموړې زیاتوي، چې پر افغانستان د طالبانو د تېرې دوه کلنې دورې پر مهال په افغانستان کې بشري ناورین رامنځته شوی او هم د دغې ډلې له خوا پر ښځو بې شمېره بندیزونه لګېدلي دي.

روبي وايي، چې افغانستان یوې هر اړخیزې او اوږدمهالې حل لارې ته اړتیا لري او د دغه هېواد ستونزې یوازې د بشري مرستو په زیاتېدو د حل وړ نه دي.

هغې وویل: “ په افغانستان کې پراخ اقتصادي ثبات او پراختیايي مرستو ته شدیده اړتیا لیدل کیږي”.

د روبي په خبره، په افغانستان کې د اقتصادي بنسټونو کمزوري کېدل، د بانکي سکتور خرابېدل، د نړۍوالو مرستو کمېدل او پر دغه هېواد د لا زیاتو بندیزونو لګېدل د دې سبب شوي، چې د افغانانو ستونزې څو چنده زیاتې شي.

نوموړې زیاته کړه:” که څه هم نړۍواله ټولنه د بشري مرستو په برخه کې خپلې هڅې کوي، خو طالبان خپله سخت دریځې پالیسي لا هم عملي کوي”.

د ناروې د کډوالو شورا په افغانستان کې د بشري ناورین خبره په داسې مهال کوي، چې د طالبانو له واک ته رسېدا وروسته ګڼو نړۍوالو بنسټونو په افغانستان کې د بشري ناورین د رامنځته کېدا اندېښنه څرګنده کړې ده.

خو طالبانو بیا په افغانستان کې د بشري ناورین د رامنځته کېدا مساله یوازې د نړۍوالو سازمانونو تبلیغات ګڼلي او زیاته کړې یې ده، چې افغانستان له بل هر وخت څخه روڼ اقتصادي پرمخګ کړی دی.

له دې وړاندې په افغانستان کې ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ ادارې(اوچا) هم اندېښنه ښودلې وه، که چېرې له افغانستان سره بشري مرستې ونه شي، لرې نه ده چې په دغه هېواد کې یو ګواښوونکی بشري ناورین رامنځته شي.

ښاغلي عالمي بلخي د دغو شوراګانو د جوړېدو د «ناعدالتۍ» په اړه څه ونه ویل، خو ښکاري موخه یې په دغو شوراګانو کې د شیعه علماو په پام کې نه نیول وو.

په دې وروستیو کې د طالبانو مشر هبت الله اخوندزاده د اوو ولایتونو د شورا ګانو د جوړولو لپاره جلا - جلا فرمانونه صادر کړل.

دا ولایتونه: بامیان، غور، دایکندي، میدان وردګ، نورستان او سرپل دي.

ځینو شیعه عالمانو ویلي، چې د طالبانو د علماوو شورا ټول غړي سني دي.

دغه راز د ځایي رسنيو د راپورونو له مخې؛ د دغو شوراګانو یو غړی هم شيعه نه دی.

ښاغلي بلخي په خپل فیسبوک کې لیکلي: «په دې وروستیو کې د شیخ هبت الله اخوندزاده له خوا اعلان شوې ولایتي شوراګانې غیر عادلانه او له انصافه لرې دي. دا ډول اقدامات واټن زیاتوي او باید له سره پرې غور وشي.»

طالبانو په تېرو دوو کلونو کې په بېلابېلو ولایتونو کې د علماو شوراګانې جوړې کړې دي.

د طالبانو د مشر په فرمان کې راغلي: «د اسلامي نظام د پياوړتيا او پرمختګ لپاره له ديني عالمانو سره مشوره کول شرعي خبره ده».

د قطر امیر چې هېواد یې د طالبانو د سیاسي نمایندګۍ او له امریکا سره د دې ډلې د سولې د خبرو کوربه و، ویلي چې دا موضوع یې ځکه یاده کړې، څو په افغانستان کې بشري ناورین نور هم پېچلی نه شي.

هغه دا هم وويل، چې هېواد يې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو تر ملاتړ لاندې خبرې اترې غواړي او په افغانستان کې د بشري حقونو په درناوي او زده کړو ته د نجونو پر لاسرسي ټينګار کوي.

د قطر امیر وویل؛ دا اطمینان باید ترلاسه شي، چې د افغانستان خلک د اړتیا وړ نړۍوالو مرستو او ملاتړ ته لاس رسی لري.

د طالبانو او امریکا تر منځ د پټو خبرو د کوربه په توګه قطر په افغانستان کې واک ته د دغې ډلې په راتګ کې مهم رول لوبولی دی.

په داسې حال کې چې د دوحې د هوکړې له مخې طالبانو امریکایي لوري ته ژمنه کړې وه، چې د ښځو او افغان اتباعو حقونو ته به درناوی کوي؛ خو د دوه کلونو په تېرېدو سره لا هم نجونې له زده کړو، کار او په ټولنه کې له راڅرګندېدو بې برخې دي.

یوناما وايي، طالبانو د اعتراف اخیستلو لپاره له بندیانو سره د «برقی شاکونو، سا بندولو، فشار او ګواښونو، په زور د اوبو څښلو، فزیکي وهلو او سختو دردونکو ربړونو» څخه کار اخیستی.

یوناما دغه راپور د چهار شنبې په ورځ د (وږي ۲۹مه) خپور کړ، او ویلي یې دي چې د ۲۰۲۲ کال د جنورئ له لومړۍ نیټې څخه د ۲۰۲۳ کال د جولای تر ۳۱ نیټې په ۲۹ ولایتونو کې د طالبانو له خوا د بشري حقونو د سر غړونو پېښې ثبتې شوې دي.

دغه سازمان ټینګار کړی چې په دې سرغړونو کې نږدې ۵۰ سلنه شکنجه او نور چلندونه یا ظالمانه، ناانساني او یا هم د سپکاوي ډکې سزا ګانې شاملې دي.

په دغه راپور کې ویل شوي ، دغه ربړونې او د ناانس‍اني چلند پېښې تر ډیره د بند پر مهال د طالبانو د کورنیو چارو وزارت او استخباراتو له لوري تر سره شوې دي.

یوناما وايي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې مدافع وکیلانو ته د لاسرسي نه درلودو تر څنګ د محکمې له ضمانتونو سرغړونه هم یو معمول ګرځېدلی دی.

د یوناما په وینا، سره له دې چې د طالبانو مشرتابه د بندیانو او د بشري حقونو د ښه ساتلو او د امنیتي پرسونل د چلند په اړه لارښوونې کوي، خو دا سرغړونې مستندې شوې دي.

د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنر ولکرترک وايي:« په خصوصي توګه وهل ټکول، د بریښنا شاکونه، په اوبو شکنجه، او ډیری نور ظالمانه او له سپکاوي ډک چلندونه، د بندي شویو کسانو او د هغوی په وړاندې ګواښونه زړه ماتوونکي دي. او په هر ډول حالاتو کې شکنجه کول منع دي.»

هغه ټینګار وکړ دغه راپور ښيي چې شکنجه د اغېزمنې څېړنې پر ځای د یوې وسیلې په توګه کارول کېږي.

ولکر ترک وایی: « زه له ټولو اړوندو چارواکو څخه غواړم چې د دغه ناوړه چلند د مخنیوي لپاره ځانګړیګام پورته کړي او له عاملینو سره دې يې حساب وشي.»

په دغه راپور کې د طالب جنګیالیو او د دغې ډلې د زندانونو د مسولینو د مسلکي کیدو په بیړنۍ اړتیا ټینګار شوی دی.

یوناما د طالبانو له چارواکو غوښتي چې د یوه ځواکمن قانوني چوکاټ د رامنځته کولو لپاره ګامونه پورته کړي او د "له اغېزمنې قضايي څارنې پرته د خپلسرو نیونو" د زیاتوالي مخه دې ونیسي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیال زیاته کړه چې د هغو کسانو خپلسري او اوږد مهاله بند چې د څېړنو بشپړیدو ته انتظار باسي، له بندیانو سره د ناوړه چلند د زیاتیدو خطر راپیدا کوي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې او د یوناما مشرې رزا اوتنبایوا وايي، که څه هم د طالبانو د مشرتابه د لارښوونو او همدارنګه د یوناما سره د رغنده ښکیلتیا او له زندان څخه د لیدنې اجازه ورکولو لپاره د ډیری طالب چارواکو لیوالتیا او هڅونکي نښې شته، خو دا مستند شوي قضیې د ټولو له لوري د بیړني اقدام اړتیا په ګوته کوي.

یوناما ټینګار کړی چې افغانستان د یوه غړي هېواد په توګه د بشري حقونو او بنسټیزو ازادیو په اړه ډېرو نړیوالو اسنادو ته ژمن دی.

یوناما د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا دنده لري چې د دغو مکلفیتونو پلي کولو ته وده ورکړي او ملاتړ یې هم وکړي.

د ازبکستان د ولسمشرۍ دفتر د چارشنبې ورځې د اعلامیې له مخې، نوموړي خپلو خبرو کې وویل: «اوس چې افغانستان له نوي حالت سره مخ دی، د کړکېچ د اواري لپاره یې بې سارې هڅې پکار دي.»

ازبکستان هم په هغو څو هېوادونو کې دی چې د طالبانو سره اړیکي ساتي او هم یې په اقتصادي برخه کې ور سره همکاري پراخه کړې ده، خو د منځنۍ اسیا او نورو ګاونډیو هېوادونو په څېر تاشکند هم له افغانستانه خپلې خاورې ته د وسلوالو د نفوذ اندېښنه لري.

شوکت میرضیایف له طالبانو سره د نړیوال تعامل په باور دی او ملگرو ملتونو ته په خپله وینا کې یې ویلي: «افغانستان له پامه غورځول، منزوي کول او بندیزونه پرې لګول یوازې د عادي افغانانو مشکلات زیاتوي. موږ په دې باور یو چې له افغانستان سره انساني یا بشري مرستې باید کمې نه شي.»

نوموړي د افغانستان د کنګل شویو پیسو د ازادېدو غوښتنه وکړه او ویې ویل، د افغان ټولنې د سختو ستونزو په ځوابولو کې دې د دې پیسو د لګولو لپاره ځانګړی میکانیزم جوړ شي.

د طالبانو په واکمنېدو سره د افغانستان نږدې اوه میلیارده ډالره شتمني په امریکا کې کنګل شوه، خو وروسته یې نیمايي په سویس کې یوه بانک ته ولېږدول شوه، اما د کارېدو اجازه یې نشته.