د اوراسیا بانک کارپوه: د قوش تېپې کانال جوړول به په منځنۍ اسیا کې د اوبو د بحران لامل شي

هشت صبح ورځپاڼې د سیګار له قوله په یو راپور کې لیکلي، چې د طالبانو د سقوط نه وروسته یوازې امریکا ۱۱.۱۱ میلیارده ډالره په مجموعي توګه په افغانستان کې مصرف کړي دي، چې په دې کې د افغانانو د ایستلو مصارف هم شامل دي.

د دغه مرستو یوه برخه خامخا د افغانستان په اقتصاد کې څرخېدلې ده. دا چې نورو هېوادونو څومره مرسته کړې ده، د هغوي دقیق ارقام نه دي معلوم.

سربېره پر دې طالبانو هم میلیاردونو ډالره د ټکس او معدنونو د چور له لارې تر لاسه کړي دي؛ خو د هغه پیسو درک او حساب ورکونه هم نه ده معلومه فقط دومره شواهد شته چې یوه لویه برخه پکې کندهار ته ورکړل شوې چې د طالبانو د امیرالمومنین(دا چې شته او که نه شته) د حفاظت لپاره امنیتي ځواک جوړ کړي.

نورې پیسې د انډیوالۍ په شکل د طالبانو مشران په خپلو منځو کې تقسیم کړې دي او ډېر کم خدمات یې خلکو ته پرې تر سره کړي دي.

که په تېرو پنځو لسیزو کې د شرق او غرب، عرب او عجم پوځي او غیر پوځي مرستې محاسبه شي، افغانستان د مساحت او نفوس په اساس د نړۍ تر ټولو زیاته مرسته تر لاسه کړې ده؛ خو بیا هم د افغانستان ستونزې په خپل حال پاتې دي.

د دغو ستونزې په باب باید افغانان فکر وکړي، چې ولې د دومره مرسته تر څنګ افغانستان د ستونزو سره مخامخ دی؟

زما په اند په تېرو پنځو لسیزو کې په مجموعي توګه د افغانستان حکومتونو، تنظیمي او سیاسي ډلو، مدني فعالانو او په کل کې افغانانو پرازیټي ژوند درلود؛ ځکه ټولنیز، سیاسي، امنیتي او اقتصادي سیستمونه ورځ تر بلې فلجیدل، د کار او ابتکار قوه کمېدله او د ټولو تکیه د بهرنیانو په مرسته وه.

دا سلسله تر اوسه پورې دوام لري.

پرازیټونه واړه حجرات دي، چې د بدن په نورو لویو حجراتو کې ځای نیسي او خپل ژوند ته دوام ورکوي. کله چې د لویو حجراتو شتون ختم شي نو دغه واړه حجرات پخپله مري او له منځه ځي.

د پرازیټونو د شتون په وجه د حکومتونو طبیعي رشد ته زمنیه نه برابریږي. په سیاسي پرازیټي ژوند کې فرمایشات او مشورې زیاتې او عمل کم وي.

د ضعیفه حکومتونو حاکمیت او د قوي ټولنیزو بڼسټونو د نه شتون له امله افغانانو پرازیټي ژوند ته مخه کړې، چې دې ته (Dependency) یا په نورو تکیه کول وایي.

پرازیټي ژوند لکه د روږدو کسانو ژوند دی.

لکه د تریاکو روږدیتوب چې انسانان د فکر او عمل نه وکاږي.

هغه هېوادونه چې په نورو تکیه کوي همېشه په خیالي دنیا کې هوا او فضاء لکه روږدي کسان ګزوي.

روږدي کسان فکر کوي، چې د جنت په ښایسته طبیعت کې اوسیږي او هر څه د دوی په کنټرول کې دي او د دوی اوامرو هر چیرته چلیږي.

د افغانانو پرازیټي ژوند څو اړخیزه دی.

د افغانستان اکثره سیاسیون د کار او ابتکار عمل نه لري او همېشه په دې تمه او فکر کې دي چې کله به کوم هېواد د افغانستان په هکله یوه پروژه عملي کوي او دوی به پکې غوښینه ونډه اخلي.

دوی لکه ټیکه داران هر چا چې ورته زیاته ونډه ورکوله، د همغه هېوادونو د استخباراتو پروژې عملي کوي.

دوی ته ملي‌ وحدت، ملي منافع، ملي ارزښتونه، د افغانانو سوکالي او د راتلونکې نسل لپاره کار کول هېڅ ارزښت نه لري.

دوی همېشه په لوړه بیه کرایه کېدلې شي.

د نړۍ او سیمې استخباراتو دوی ښه پېژندلي دي؛ ځکه دوی یې څو څو ځله په کرایه اخیستي او استعمال کړي یې دي.

که بیا اړتیا شوه؛ دوی بیا هم کرایه کولی شي ځکه دوی د کرایه موټرو غوندې په پارکنګ لاټونو کې ولاړ دي او په رقابت سره د استخباراتي ‌مشتریانو په خدمت کې دي.

که افغانان غواړي، چې د دوی په ژوند کې تغیر راشي؛ تر هر څه د مخه باید د یو قانوني او مشروع حکومت په لټه کې شي، چې تول افغانان د یو چتر لاندې ژوند، کار او سیاست وکړې شي.

د نفې او د قدرت د انحصار سیاست باید ختم شي.

که له یوې خوا پرازیټې ژوند وي؛ لکه هره اونۍ د ډالرو بستې افغانستان ته ځي او له بلې خوا د نفې او د قدرت د انحصار سیاست وي، پرازیټي ټیکه داران په اډه کې ولاړ دي او خامخا به یې یو څوک استخداموي تر څو خپلې موخې پرې تر لاسه کړي.

په هغه صورت کې افغانستان بیا د جنګ میدان ګرځي او د جنګونو دوام د افغانانو لپاره څه ګټه نه لري.

د دې لپاره چې له سیاسي پرایزیټي ژونده راووځو او د یوه قانونمنده ټولنې پر طرف ګامونه کېږدو، مناظره او مذاکره د حل یوازینۍ لار ده؛ چې له مخې یې یوه مشروع او قانوني نظام ته لار هوارېدلی شي.

د دې وزارت ویاند عبدالقهار بلخي د پنجشنبې په ورځ په خپل اېکس کې پر غزه کې د اسراییل د بریدونو په هکله غربي دولتونه او سازمانونه په دوه ګوني چلن تورنوي او زیاتوي: «د غربي دولتونو او سازمانونو دوه‌ګونی چلن به دا باور لا يقيني کړي چې د دوی لپاره د بشر حقونه يوازې د يوې حربې ارزښت لري، چې د خپلو سياسي موخو لپاره يې کاروي».

طالبانو پر عربي او اسلامي هېوادونو هم بیا غږ کړی، چې د غزې په هکله په اغېزناکو اقداماتو سره «خپل ديني او انساني مسووليتونه ادا کړي».

د طالبانو په خبره؛ اسراییلي پوځ د هرې ورځې په تېرېدو سره د جګړې قوانین ماتوي او په وروستیو کې یې پر روغتونونو هم برید پیل کړی دی.

د طالبانو دا دویمه اعلامیه په داسې مهال ده، چې پرون اسراییلي ځواکونو د غزې شفاء روغتون کې د هدفي عملیاتو خبر ورکړ.

د اسراییل پوځ نن بیا ویلي، چې په دې روغتون کې یې بیا عملیات پیل کړي دي.

د اسراییل او حماس د جګړې نېږدې یوه میاشت او لس ورځې کېږي.

که څه هم د دې جګړې د درېدو لپاره نړۍوالې ټولنې او مختلفو هېوادونو بیا - بیا پر اسراییل غږ کړی دی؛ خو تل ابیب دې غوښتنو ته له پام پرته خپل عملیات ورځ تر بلې سختوي.

شمایل توانا ناصري وايي، د طالبانو استخباراتو پرون د مېرمن ازاده کورنۍ ته خبر ور کړې چې هغه د دوی په بند کې ده.

طالب چارواکو تر اوسه د دې معترضې د نیولو په هکله څه نه دي ویلي.

د افغانستان د عدالت او ازادس لپاره د ښځو ډله د ۲۰۲۲ کال جنورۍ کې جوړه شوه او له هغه راهیسې بیا بیا د طالبانو پر سیاست نیوکې کوي.

د انساني حقونو د څارډلې څېړونکې پرښته عباسي هم د مېرمن ازاده د سملاسي خوشي کېدو غوښتنه کړې ده.

مېرمن عباسي خپل اېکس کې لیکلي چې طالبان باید خپل سرې نیونې پرېږدي.

تر دې مخکې هم پاکستاني چارواکو افغان کډوالو په وسلوالو بریدونو کې ښکېل بللي دي او د اکتوبر راهیسې یې د بې اسناده کډوالو د اېستلو لړۍ پیل کړې ده.

طالبانو بیا بیا د پاکستان دا تورونه رد کړي دي چې ګویا افغان کډوال په دغه هېواد کې تاوتریخوالی کوي.

دوی د اسلام اباد دا ادعا هم ردوي چې پاکستاني طالبان په افغانستان کې پټنځي لري او له هغه ځایه په پاکستان کې بریدونه کوي.

خو ممتاز زهرا بلوڅ نن دا هم وویل، چې طالبانو په افغانستان کې د پاکستان ضد وسلوالو د پټنځیو د له منځه وړلو ژمنه کړې ده.

د نوموړې په خبره، اسلام اباد تمه لري چې د طالبانو حکومت د پاکستان د امنیت ګواښونکې ډله ختمه کړي.

د سرچینو په خبره، قومندان زرګل پرون د قرغیو زېړانیو کلي ته روان و، مخته ترې بار سوزکی و، کله چې ارن کوي، هغه ژر نه څنګه ته کېږي، ځکه بار موټر ډېر وخت نیسي، نو قومندان زرګل چې ترې مخته کېږي وهي یې او بندي کوي یې.

افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې ویډیو کې هم ښکاري چې قومندان زرګل له ټوپک سره پر موټروان ګواښېږي او ورته وايي، په ولسوالۍ کې به ور سره ګوري.

ځايي خلک دې ویډیو کې دا هم وايي چې دا بدماشان دي او پر دوی په خپل کلي کې بدماشي کوي.

وروسته دغه موټروان د ځايي مخورو له خوا له بند خوشی شوی دی.

د طالبانو په واکمنېدو پسې د دې ډلې د قومندانانو او وسلوالو له خوا مختلفو سیمو کې د خلکو په خپل سره وهل ټکول او بندیانول لیدل کېږي.

د دې ډلې ځواکونو دوه اونۍ مخکې د خوست په تڼیو ولسوالۍ کې هم پر یو ځوان د سر وېښتان او برېتونه ځکه قېچي کول چې د «مجاهدینو» سټایل یې کړی دی.

څو ورځې مخکې د خوست لپاره د طالبانو مرستیال والي دغه کس ور وباله او هم یې دا وویل، چې دې پېښه کې ښکېل درې کسان یې نیولي دي.