د طالبانو تر واک لاندې باختر خبري اژانس د کډوالو وزارت له قوله لیکلي، چې د یکشنبې په ورځ د (وږي۲۵مه) ۱۷۶ افغانې کورنۍ له ایران او پاکستان څخه راستنې کړل شوې دي. دغه کورنۍ د کندهار، ننګرهار، هرات او نیمروز ولایتونو له لارې راستنې شوې دي.
له پاکستان او ایرانه د افغان کډوالو د اېستلو په دوام د یکشنبې په ورځ د (وږي ۲۵مه) ۲۰ کورنۍ د ننګرهار ولایت د تورخم، ۴۳ کورنۍ د کندهار د سپین بولدک، ۷۸ کورنۍ د نیمروز ولایت د ورېښمو پله او ۳۵ کورنۍ د هرات ولایت د اسلام کلا له لارې هېواد راستنې کړل شوې.
باختراژانس لیکلي، چې له تازه راستنو شویو یو شمېر کډوالو سره د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت له لوري مرستې هم شوې او یو شمېر یې خپلو اصلي سیمو ته لېږدولي.
له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ په داسې حال کې دوام لري، چې لا هم هره ورځ لسګونه افغانان پر ناقانونه لارو دغو هېوادونه ته ور اوړي.
د راپورونو له مخې، د ایران حکومت په تېره یوه اوونۍ کې د ایران په سیستان او بلوچستان کې (۱۴۹۴) افغانان نیولي دي.
د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، دغو افغانانو په ایران کې د اوسېدو قانوني اسناد نه لرل.
بل خوا ایرانیانو پر افغان کډوالو د وچې ډوډی پر پلور هم بندیز لګولی.
نجیب الله پدرام چې په دایکنډي کې یې د داعش په برید کې د خپلې کورنۍ نهه غړي له لاسه ورکړي، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې وسله والو ځانونه د طالبانو غړي معرفي کړي وو. هغه زياته کړه، چې د دايکنډي او غور لارې له شپږو مياشتو راهيسې ناامنه شوې دي.
نوموړي ناخوښي څرګنده کړه، چې وسله وال طالبان تر اوسه پورې نه دي توانېدلي، چې د دې پېښې عاملان ونيسي.
د داعش خراسان څانګې د پنجشنبې په ورځ د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره د دغه برید مسوولیت په غاړه واخیست.
نجيب الله پدرام وايي، چې د دې پېښې په قربانيانو کې يې نهه تنه د کورنۍ غړي او پنځه نور يې نږدې خپلوان دي.
طالبانو د وژل شویو شمېر ۱۴ تنه ښودلی دی.
پدرام د جزياتو په ورکولو سره وويل چې دغه قربانيان د کربلا د زيارت کوونکو د هرکلي لپاره پر لاره د وسله والو له خوا په نښه شوي دي.
هغه زياته کړه: «له کلي څخه يو کيلومتر لرې پر دوو موټرسايکلو سپاره څلور تنه وسله وال راغلل او ويې ويل چې موږ د اسلامي امارت استازي يو او ستاسو امنيت ساتو.»
پدرام وويل، وسله والو د قربانيانو هر يو په يوه ليکه کې ودراوه، د عکسونو اخيستلو تر څنګ یې له هغوی ټول توکي هم له ځان سره وړي دي.
هغه چې دوه وروڼه، درې د ترور زامن، د خور خاوند، د ماما زوی، د خور د خاوند پلار او یو شمېر نور خپلوان یې له لاسه ورکړي، وايي چې له شپږو میاشتو راهیسې د دایکنډي او غور لارې ناامنه شوې دي.
د پدرام په وينا، په ياده شوې سيمه کې تر دې مخکې هم «دوه ځلې ډله ييزې وژنې» شوې، خو عاملان يې نه دي نيول شوي.
هغه وويل: «زموږ د کلي خلک سياسي نه دي، ټول ولسي خلک او کروندګر دي، خلک بېوزله او له هر څه بې برخې دي.»
پدرام په سیمه کې د دايکنډي او غور د طالبانو د استخباراتي استازو شتون ته په اشارې سره وويل، سره له دې چې دغې ډلې د دې پېښې د عاملانو د نيولو او څېړنو ژمنه کړې، خو تر اوسه پورې يې څوک نه دي نيولي.
د هزاره ملکي وګړو وژنې یو ځل بیا په افغانستان کې د دې زیان منونکي توکم د ساتنې مسله روښانه کړې ده. نیوکه کوونکي وايي، طالبان د هغه څه برعکس چې وايي، د داعش له بریدونو څخه هزارهګان ساتي، توان یې نه لري.
داعش په تېرو درېیو کلونو کې په کابل او نورو ښارونو کې پر هزاره ګانو څو بریدونه کړي، خو طالبان نه دي توانېدلي چې عاملان یې ونیسي.
د افغان خبریالانو یو شمېر ملاتړو ادارو په اسلام اباد کې پر یوه افغان خبریال تر برید وروسته په درېیمو هېوادونو کې د افغان خبریالانو د خوندیتوب په اړه اندېښنه ښودلې.
د افغانستان له خبریالانو د ملاتړ سازمان او د افغانستان د ازادو ژورنالیستانو اتحادیې له پاکستانه غوښتي چې یاده پېښه دې په جدي توګه وڅېړل شي.
د اریانا نیوز پر پخواني ویاند عبدالعزیز سخيزاده تېره شپه لس بجې د پاکستان (اي-۱۱) سیمه کې خپل کورته نږدې د ناڅرګندو کسانو له لوري برید شوی.
د افغانستان د ازادو ژونالیستانو د اتحاديې له لوري په خپره شوې ویډیو کې لیدل کیږي چې ښاغلی سخيزاده پر سر ټپي شوی دی.
په اسلام کې پر دغه افغان خبریال د برید په غبرګون د افغان خبریالانو یو شمېر ملاتړو ادارو هم سخت غبرګون ښودلی.
د افغانستان د خبریالانو ملاتړ سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره په پاکستان کې د مېشتو افغان خبریالانو د وضیعت په اړه اندېښنه څرګنده کړې.
یاد سازمان د پاکستان له حکومته غوښتنه کړې، چې د یادې پيښې عاملان ونیسي او قانوني چلند ورسره وکړي.
د یاد سازمان په خبرپاڼه کې لیکل شوي: «سازمان دا کړنه په کلکه غندي او د نړۍ په هره سیمه کې د افغان خبریالانو د خوندیتوب لپاره جدي غوښتنه کوي. پر افغانستان واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته افغان خبریالان د رسنیز کار پرمهال له جدي ننګونو سره مخ وو/دي چې هغوی درېیمو هېوادونو ته د خپل ژوند د خوندیتوب په موخه تللي؛ خو له بده مرغه په دې وروستیو کې ان هلته یې هم ژوند خوندي نه دی چې دغه روان وضعیت پر هغوی ډېرې ناوړه اغېزې کړې دي.»
یاد سازمان له هغو سفارتونو څخه چې د افغان خبریالانو قضیې ورسره ثبت دي، د هغوی د قضیو په بهیر کې د چټکتیا غوښتنه هم کړې ده.
همدارنګه د افغانستان د ازادو ژورنالیستانو اتحاديې پر خپلو رسمي ټولنیزو پاڼو لیکي، چې د یادې اتحاديي مشر حجت الله مجددي د پاکستان د خبریالانو له فدراسیون څخه غوښتي، چې عبدالعزیز سخيزاده او په اسلام اباد کې د خبریالانو اړوند ورته نورې قضیې هم وڅیړي.
دا لومړۍ ځل نه دی چې د پاکستان په پلازمېنه اسلام اباد کې پر افغان خبریالانو بریدونه کیږي، څو میاشتې وړاندې د ازادۍ راډیو پر پخواني خبریال احمد هنایش باندي هم مرګونی برید شوی و چې هغه یې پر سر ټپي کړ او وروسته تر درملنې روغ شو.
د طالبانو له لوري له شپږم ټولګي پورته د نجونو د ښوونځیو تړلو د دریمې کلیزې په مناسبت، د نوبل د سولې جایزې ګټونکې ملالې یوسفزۍ پر نړۍ غږ وکړ چې له طالبانو د خپلو «ناسمو کړنو» حساب واخلي. هغې افغانې ښځې د طالبانو پر وړاندې د مقاومت اصلي ځواک وبللې.
ملالې یوسفزۍ په خپله ایکس پاڼه په یوه پیغام کې له افغان ښځو سره پیوستون او خواخوږي څرګنده کړه.
طالبانو درې کاله وړاندې لومړی له شپږم ټولګي پورې د نجونو ښوونځي او بیا یې د ښځو پر مخ پوهنتونونه وتړل.
ښځې یې په دولتي او خصوصي ادارو کې له کار کولو منعه کړې دي. او د طالبانو امربالمعروف قانون پر ښځو د پخوانیو بندیزونو سربېره اوس د هغوی غږ هم «عورت» بللی.
ملالې یوسفزۍ تازه په ویډیویي پیغام له افغانو نجونو او ښځو خپل ملاتړ بیا تازه کړی.
هغې وويل: «دا سخته ده چې باور وکړو، درې کاله تېر شوي چې طالبانو ښوونځي ته د نجونو تګ منعه کړی او له هغه وروسته یې ښځې له لوړو زدهکړو هم راګرځولې، د طالبانو دغه کار د دوی د ظالمانه او بدمرغه کړنو یوه برخه ده چې د کار، زدهکړو او ټولنیز ژوند کې د ښځو او نجونو د ګډون مخه نیسي.»
یوسفزۍ افغانو ښځو او نجونو ته په پیغام کې وویل، «تاسو د طالبانو پر وړاندې د مقاومت اصلي ځواک یاست. تاسو مه ناهیلې کیږئ. ستاسو ملیونونه خویندې اوس هم د زدهکړو په لټه کې دي، ان که تاسو له ښوونځي څخه بې برخې شوي یاست.»
یوسفزۍ وړاندې وویل: «تاسو د ګرځنده تلیفونونو، تلویزیون او راډیو له لارې په کور کې د زدهکړو لپاره نوې لارې ومومئ. ستاسو ځواک او زړورتیا هغه څه دي چې ما هڅوي او هیله منه مې ساتي.»
پر طالبانو د نجونو د ښوونځیو او پوهنتونونو د تړلو له امله په کور دننه او بهر پراخې نیوکې کیږي او په دوی په ځلونو غږ شوی چې نجونو او ښځو ته د زدهکړو او کار اجازه ورکړي خو طالبانو یې په ځواب کې ویلي چې دا موضوع د افغانستان کورنۍ ده، ښوونځیو او پوهنتونونو ته د نجونو د بېرته ستنېدو شرایط لا هم برابر نه دي.
له ایران څخه راپورنه وايي، چې د دغه هېواد چارواکو په ځينو ښارونو کې ښوونځيو ته د افغان ماشومانو پر شموليت بنديز لګولی دی. په کرمان، شېراز، کهګيلويه او بويراحمد ښارونو په ښوونځيو کې مسوولين د افغان ماشومانو نومونه نه ليکي.
د کرمان والي محمد مهدي فداکار د شنبې په ورځ (د وږي ۲۴مه) د کرمان ولایت د پوهنې د شورا په غونډه کې وويل، چې د دغه ولایت په ښوونځیو کې له سندونو پرته د افغان زده کوونکو نوم لیکنه په جدي توګه بنده شوې ده.
د ایران دغه چارواکي په کرمان ولایت کې د ښوونځیو مدیرانو ته خبرداری ورکړ، چې له اسنادو پرته د کډوالو د راجسټر کولو حق نه لري.
د کرمان والي ویلي، د هغو ښوونځیو د مدیرانو پر وړاندې به قانوني چلند ترسره شي، چې د «غیرمجاز» اتباعو په ځانګړې توګه بې اسناده افغان کډوالو نوم لیکنه کوي.
په ورته وخت کې په شېراز کې یو شمېر افغان کډوال بیا وایي، چې د دغه ولایت په یو شمېر ښوونځیو کې د دوی ماشومانو ته د نوم لیکني اجازه نه ده ورکول شوې.
یوه افغان کډوال افغانستان انټرنشنل ته د شېراز د یوه لومړني ښوونځي په دروازه کې د يوې خپرې شوي خبرتیا یوه ویډیو لیږلې، چې په کې لیکل شوي «په دې ښوونځي کې کډوال نه شاملیږي.»
په همدې حال کې فارس خبری اژانس هم د کهګيلويه او بويراحمد ولایت د سیاسي او امنیتي مرستیال جواد هاشمي له قوله په دغه ولایت کې له اسنادو پرته د بهرنیو محصلینو د نوم لیکنې د بندیز په اړه خبر ورکړی دی.
په وروستیو میاشتو کې ایران د افغان اتباعو د ايستلو او له اسنادو پرته د افغان کډوالو د نیولو لړۍ ګړندۍ کړې ده.
وړاندې د ایران د پولیسو قوماندان هم ویلي وو، چې ایران په پام کې لري، چې د روان کال تر پایه شاوخوا دوه میلیونه «غیر قانوني بهرني اتباع» له دغه هېواده وباسي.
د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د لومړۍ دورې لومړی مرستیال مارشال عبدالرشید دوستم د طالبانو پر وړاندې د جلا وطنه حکومت د جوړېدو غوښتنه کړې ده.
نوموړي د یکشنبې په ورځ پر افغان سیاسي ګوندونو غږ وکړ، چې د طالبانو د له منځه وړلو لپاره د جلا وطنه حکومت پر جوړښت موافقه وکړي.
مارشال دوستم د شهیدانو د اوونۍ په مناسبت په یوه انلاین غونډه کې وویل چې د «جلا وطن حکومت» د جوړولو لپاره مالي سرچینو یا پراخو امکاناتو ته اړتیا نه شته؛ خو ټینګار یې وکړ، چې دا کار به طالبان له منځه یوسي.
په جلاوطنۍ کې د حکومت جوړیدل د ځینو هېوادونو په تاریخ کې مخینه لري او له دې وړاندې د ډاکتر نجیب الله د حکومت پر مهال مجاهدینو په پاکستان کې یو جلا وطنه حکومت جوړ کړی و.
دوستم دا هم زیاته کړه، چې په جلاوطنۍ کې د حکومت مشر باید یو باخبره او پوه کس وي چې د طالبانو پر وړاندې د استدلال کولو وړتیا ولري.
هغه له نورو غیر طالب سیاسي شخصیتونو وغوښتل، چې له شخصي ارمانونو دې ډډه وکړي او له یو بل سره دې لاس یو کړي.
هغه له طالبانو سره هر ډول معامله رد کړه او ویې ویل، چې دغه ډله په خپلو ژمنو کې هېڅ ډول رښتینې نه ده.
دوستم د طالبانو د ازبک قوماندانانو ګوښه کولو ته په اشارې سره وویل، حتا هغه کسان چې له دې ډلې سره یې همکاري کړې وه، ګوښه کړای شوي دي.
هغه ټینګار وکړ، چې نه غواړي د هیچا استازی شي.
هغه وویل: "که موږ دا خوښوو یا نه، وضعیت به بدل شي."
دوستم همداراز د سیمې هېوادونو او ګاونډیو هېوادونو ته خبرداری ورکړ، چې د ټاپي پروژې په پلمه له طالبانو سره تړونونه لاسلیک نه کړي، چې هغه یې "غیر قانوني" بولي.
هغه ټینګار وکړ: "طالبان روان دي."
په دې غونډه کې د ولسمشر حامد کزي پخواني مرستیال محمد یونس قانوني هم د «جلاوطنه حکومت» د جوړېدو ملاتړ وکړ او ویې ویل، پر دې نظر په نړۍوالو حلقو کې بحث شوی دی.
هغه وویل، چې د داسې حکومت جوړول به د "طالبانو سره د تاکتیکي ښکیلتیا څخه ستراتیژیکې مقابلې ته د بدلون" معنا ولري.
تر دې مخکې د طالبانو یوه مخالف مشر احمد مسعود هم په یوه مرکه کې په جلاوطنۍ کې د حکومت له جوړېدو ملاتړ کړی و او ویلي یې وو، چې دې هدف ته د رسېدو لپاره کار کوي.
هغه ټینګار وکړ، چې لا هم اوږده لاره پاتې ده.
مسعود وويل، چې د داسې حکومت جوړول د بېلابېلو ډلو او سکټورونو ترمنځ پراخ يووالي ته اړتيا لري، څو يوه واحد جبهه جوړه شي چې د ټولو افغانانو استازيتوب وکړي.
هغه وويل: "موږ د دې هدف پر لور روان يو، خو لا هم اوږده لاره په مخ کې لرو."
د جلا وطنه حکومت د جوړېدا د غوښتنې په تړاو تر اوسه طالبانو کوم غبرګون نه دی ښودلی.