د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي د امریکا له ولسمشر سره تر ناندریو او خپګان وروسته په خپلو تازه څرګندونو کې له نړۍوالو شریکانو سره پر ګډې همکارۍ او د جګړې د پای ته رسېدو پر هڅو ټینګار کړی دی.
نوموړي د دوشنبې په ورځ (د مارچ ۳مه) د خپلې اېکسپاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، چې اوکراین سولې ته د رسېدو لپاره بېلابېل اقدامات کوي او په دې لاره کې له متحدهایالاتو او اروپایي هېوادونو سره پراخه همکاري لري.
زېلېنسکي په دغه بیان کې ټینګار کړی، چې اوکراینیان په جدي ډول د سولې غوښتونکي دي او زیاتوي: «جګړه د ښارونو د ویجاړېدو او د خلکو د وژل کېدو لامل ګرځي. مونږ اړتیا لرو چې دغه جګړه پای ته ورسوو او د خپلو خلکو لپاره امنیت خوندي کړو.»
د اوکراین ولسمشر همداراز په دې برخه کې د امریکا له ملاتړ څخه هیلهمندي ښودلې او په وینا یې، سوله باید سملاسي رامنځته شي.
نوموړي ویلي، چې ډېپلوماسي باید واقعي او ګټوره وي ترڅو روان ناورین سملاسي پای ته ورسېږي.
زېلېنسکي دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې درې ورځې مخکې د نوموړي او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ترمنځ له روسیې سره د اوربند په تړاو د دواړو ولسمشرانو لفظي شخړه تر خپګان او ان له سپینۍ ماڼۍ څخه د هغه تر پرېښودو ورسېده.
له زېلېنسکي سره د ټرمپ او مرستیال چلند یې د اروپایي هېوادونو د مشرانو له خوا وغندل شو او یو شمېر اروپایي چارواکو یو ځل بیا اعلان وکړ، چې دوی د اوکراین ترڅنګ ولاړ دي.
مصر د غزې لپاره یوه طرح چمتو کړې، چې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د منځني ختیز د طرحې پر وړاندې بدیل وګرځي. د دې طرحې له مخې به حماس له واکه ګوښه شي او غزه به د لنډمهالې ادارې له خوا اداره شي، چې د عربي، اسلامي او لویدیزو هیوادونو تر کنټرول لاندې به وي.
دا مصری لیدلوری د عرب لیګ په سرمشریزه کې د سه شنبې په ورځ وړاندې کیږي.
د ټرمپ پلان، چې موخه یې له غزې د فلسطینیانو ایستل دي، د امریکا له دودیزې دوه دولتي حل لارې لرې شوی، چې د فلسطینیانو او عربي هیوادونو سخت غبرګون یې پارولی.
له جګړې وروسته د غزې اداره به د نړیوالو خبرو اترو یوه مهمه مساله وي، خو تر اوسه دا نه ده جوته چې څوک به دا سیمه اداره کوي. حماس تر اوسه هر ډول بهرنی تپل کېدونکی حل رد کړی.
د قاهرې طرح لا هم ځینې مهمې پوښتنې نه ځوابوي، لکه د غزې د بیا رغونې لګښت به څوک ورکوي، او یا حماس، چې یوه وسله واله ډله ده، څنګه له واکه ګوښه کیږي.
د مصر د طرحې اساسي ټکي د حماس حکومت ختمول دي. د مصر د پلان له مخې، د « اداري مرستې ماموریت» به د حماس پر ځای د غزې اداره رهبري کړي، چې بشري مرستې به چمتو کوي او جګړه ځپلې سیمې به بیا رغوي.
مصر وایي، که حماس په واک کې پاتې شي، نړیوالې مرستې به محدودې شي.
دغه راز مصر، اردن او د خلیج عربي هیوادونه هڅه کوي د ټرمپ پلان پر وړاندې په یوه ګډ دیپلوماتیک نظر را وړاندې شي.
په دې طرح کې یوه لنډمهالې اداره په پام کې نیول شوې، چې له فلسطیني کارپوهانو سره به یوځای کار وکړي، خو لا هم دا نه ده معلومه چې دا به څوک رهبري کوي.
د حماس یوه جګپوړي چارواکي سمیع ابو زهري رویټرز ته ویلي، چې دوی د مصر له دې طرحې خبر نه دي.
هغه وویل، « د غزې د راتلونکي پرېکړه باید یوازې فلسطینیان وکړي. حماس هیڅ ډول بهرنی تحمیلي حل، غیر فلسطیني اداره، یا بهرني ځواکونه نه مني».
د مصر د پلان له مخې، یو نړیوال امنیتي ځواک به د غزې امنیت کنټرول کړي، چې په ټوله کې به له عربي هیوادونو جوړ وي.
دا ځواک به د سیمې امنیت تامین کړي، څو د حماس نفوذ کم کړي، بیا به د محلي پولیسو یوه نوې اداره جوړه شي، چې د یوه مشرتابه بورډ تر څارنې لاندې به فعالیت کوي.
په دې طرح کې د فلسطین د خپلواکې ادارې لپاره مرکزي رول نه دی ورکړل شوی، چې دا مساله د فلسطینیانو لپاره یوه ستره اندیښنه ده.
یوه فلسطیني چارواکي ویلي، « موږ له مصري چارواکو سره موافقه کړې چې یو کمیسیون به جوړ شي، چې د غزې اداره به د شپږو میاشتو لپاره د فلسطین له خپلواکې ادارې سره په همغږۍ پر مخ وړي».
د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، د غزې د بیا رغونې لګښت له ۵۳ میلیاردو ډالرو زیات دی. د رپوټونو له مخې، خلیجي او عربي هیوادونه باید لږ تر لږه ۲۰ میلیارده ډالر د بیا رغونې لپاره چمتو کړي.
سعودي عربستان، قطر، او امارات د مصر د طرحې د ملاتړ په اړه تر اوسه خپل رسمي دریځ نه دی اعلان کړی.
امارات، چې حماس ته د یوه خطر په سترګه ګوري، ښایي تر هغه وخته مرستې ونه کړي، څو حماس له واکه ګوښه نه شي.
د روغتیا نړیوال سازمان یوه جګپوړي چارواکي خبرداری ورکړی، چې که د امریکا د بودجې خلاوې، چې ښایي په راتلونکو کلونو کې سلګونه میلیونه ډالر وي، بېرته ډکې نه شي، نو د پولیو لهمنځه وړو پروسه به وځنډېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان، یونیسیف او د بل ګیټس بنسټ له ګڼو نورو سازمانونو سره په ګډه د پولیو لهمنځه وړو لپاره کار کوي، خو له یاد سازمان نه د امریکا د وتلو پرېکړه د دې هڅو پر وړاندې خنډ ګرځېدلی، په ځانګړې توګه د امریکا د ناروغیو د کنټرول او مخنیوي له مرکز سره همکاري بنده شوې ده.
تېره اونۍ د امریکا بهرنیو چارو وزارت د دغه هېواد د نړیوالې پراختیا موسسې۹۰ سلنه مرستې بندې کړې، چې له امله یې د یونیسف د پولیو مرستې هم پای ته ورسېدې.
دا پرېکړه د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د « لومړی امریکا» پالیسۍ پر بنسټ شوې ده.
د روغتیا نړیوال سازمان د ختیزې مدیترانې د پولیو لهمنځه وړو پروګرام رییس حامد جعفري رویټرز ته وویل چې سږ کال دغه پروګرام له۱۳۳ میلیونه ډالره کمي سره مخ دی، چې وړاندې امریکا تمویلاوه.
هغه زیاته کړه، « که دا مالي کمښت دوام وکړي، نو کیدای شي د پولیو لهمنځه وړو پروسه وځنډېږي، چې له امله به یې زیات ماشومان ګوزڼ ووهي».
جعفري وویل، چې دوی هڅه کوي د مالي کمښت د جبران لپاره بدیلې سرچینې ومومي، خو دا کمښت به تر ډېره د پولیو د څارنې او پرسونل په برخو کې اغېز وکړي.
هغه زیاته کړه، « موږ د نورو مالي سرچینو په لټه کې یو، څو مهم کارکوونکي او مهمې برنامې دوام ومومي. په افغانستان او پاکستان کې د پولیو واکسین کمپاینونه به دوام ولري».
یونیسف تر اوسه په دې اړه تبصره نه ده کړې، خو د بل ګیټس بنسټ ویلي، چې هېڅ بنسټ د امریکا د تمویل تشه نه شي ډکولی.
تېره اونۍ، سعودي عربستان د پولیو لهمنځه وړو لپاره ۵۰۰میلیونه ډالره مرسته اعلان کړه.
د پولیو لهمنځه وړو نړیوالې هڅې له دې وړاندې هم تر ۲۰۲۹ کال پورې له۲.۴ میلیارده ډالره کسر سره مخ وې.
تېر کال سازمان ومنله چې د پولیو لهمنځه وړل به له پلان شوي وخت زیات وخت ونیسي او لګښتونه به یې هم ډېر شي.
د ډونالډ ټرمپ لوړپوړي مرستیالان او متحدین د اوکراین د ولسمشر ولادیمیر زیلینسکي پر ضد داسې مهال نیوکې کوي، چې زیلینسکي پرون یکشنبه په لندن کې د اروپایي هېوادونو د مشرانو په سرمشریزه کې د روسیې پر وړاندې د خپلې پوځي مبارزې لپاره د نړۍوال ملاتړ د جلبولو لپاره ګډون کړی و.
ویل کېږي د ټرمپ د لارښوونې له مخې؛ د سپینې ماڼۍ چارواکو او په کانګرس کې جمهوری غوښتونکو د امریکا په ځینو ټلویزوني خپرونو کې غوښتنه کړې، چې زیلینسکي باید د امریکا د ملاتړ لپاره مننه وکړي او د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین سره د جګړې د پای ته رسولو لپاره د احتمالي امتیازاتو په اړه پرانیستې څرګندونې وکړي.
ځینو چارواکو بیا وړاندیز کړی، چې زیلینسکي باید د استعفا په اړه فکر وکړي.
خو هغوی په ښکاره ډول دا نه دي ویلي، چې په امریکا کې د ولسمشر ټرمپ او د هغه د مرستیال جې ډي وینس سره تر لفظي شخړې وروسته، زیلینسکي او اوکراینیان باید څه وکړي.
له دغې لفظي شخړې وروسته د واشنګټن او کیف ترمنځ د اقتصادي تړون لاسلیک کېدل لغوه شول او د اړیکو د ترینګتیا لامل شول.
د سپینې ماڼۍ د ملي امنیت سلاکار مایک والټز کله چې د کانګرس غړی و؛ د جګړې په لومړي کال یې اوکراین ته سفر کړی و او زیلنسکي یې هغه مهال د بریتانیا د پخواني لومړي وزیر وینسټن چرچل سره پرتله کړی و، وویل چې د زلنسکي چلند په سپینې ماڼۍ کې "بې احترامي" ده.
کله چې د چرچل او زیلینسکي پرتله کولو په اړه د ټلویزیون ویاند وپوښت، والټز د زیلینسکي استعفا ته په اشارې یادونه وکړه چې چرچل د دویمې نړۍوالې جګړې په وروستیو میاشتو کې له واکه لرې شو؛ خو هغه انګلستان بل ویجاړونکي پړاو ته ندی ټېل وهلی.
والټز زیاته کړه:« هغه څه چې موږ د تېرې جمعې په ورځ ولیدل؛ ایا زیلینسکي د اوکراین لپاره د جګړې پای ته رسولو او د مذاکراتو لپاره چمتو دی.»
بل خوا په همدې ټلویزوني بحث کې د کانګرس جمهوري غوښتونکی غړی مایک جانسن هم د زیلینسکي د استعفا وړاندیز ملاتړ وکړ چې باید له خپلې دندې ګوښه شي.
بل خوا بیا ځینې نور سناتوران د ولسمشر ولادمیر زیلینسکي په ملاتړ کې هم غږېدلي.
د اوکلاهوما جمهوري غوښتونکی سناتور جیمز لنکفورډ ویلي، چې د سناتورانو لپاره مناسبه نه ده چې د زیلینسکي د استعفا غوښتنه وکړي او وړاندوینه یې وکړه چې داسې اقدام به "اوکراین ته همدا اوس ګډوډي" راولي.
بل سناتور برني سېنډرز چې خپلواک سناتور دی ویلي، "میلیونونه امریکایان د خجالت او شرم احساس کوي."
سېنډرز زیاته کړه:« زموږ دنده دا ده، چې د ۲۵۰ کلنې دود دفاع وکړو چې موږ یې د نړۍ د ډیموکراټیکې مشرۍ په توګه لرو؛ نه دا چې یو له ستونزو سره مخ هېواد ته شا واړوو.»
اسراییل د یکشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې غزې ته یې د هر ډول بشري مرستو د لېږد مخه نیولې چې له دې سره په فلسطین کې د خوراکي توکو تر څنګ روغتیایي ناورین ډېر شوی دی. حماس بیا دغه پرېکړه د شپږو اونیو اوربند پر ضد «کودتا» وبلله.
که څه هم د اوربند په لومړي پړاو کې د بشري مرستو لېږد زیات شوی و؛ خو هلته د جګړو له کبله بنسټیزې زیربناوې ورانې شوې او د بېځایه شویو وګړو لوږه مخ په پراخېدو ده.
د اسراییل د لومړي وزیر له لوري د بشري مرستو پر لېږد تازه بندیز د لوږې دغه کچه لا پسې ډېره کړې ده.
د اسراییل د لومړي وزیر دفتر د یکشنبې ورځې خبرپاڼه کې لیکلي:« بنیامین نتنیاهو پرېکړه کړې، چې له نن سهار راهیسې غزې ته د ټولو مالونو او مرستو داخلېدل ودرول شي».
په خبرپاڼه کې خبرداری ورکړل شوی، که حماس د اوربند لنډمهاله تمدید ونه مني؛ له بد «برخلیک» سره به مخ شي.
په ورته وخت کې د ملګرو ملتونو عمومي منشي انتونیو ګوترېش د یکشنبې په ورځ غزې ته د بشري مرستو د دغه بندیزونو د ژر تر ژره لرې کېدو غوښتنه وکړه.
ملګرو ملتونو په یوه خبرپاڼه کې چې پر «اېکس» خپره شوې ویلي:« عمومي منشي له ټولو خواوو غواړي، چې جګړې ته بېرته له ګرځېدو څخه مخنېوی وکړي. نوموړی د بشري مرستو د روانېدو او د ټولو بندیانو خوشې کېدو غوښتنه کوي».
د تلپاتې اوربند هیله
د غزې ۲۱ کلن اوسېدونکی مایس ابو عامر هیله څرګنده کړې، چې شوی اوربند باید تلپاتی شي. هغه ووویل:« زموږ هېواد ډېر وران شو او موږ ته باید د بیارغونې لپاره فرصت راکړل شي».
حماس د بشري مرستو د ځنډېدو په برخه کې د اسراییل پرېکړه «ارزانه باج اخېستنه، جنګي جنایت او د اوربند پر هوکړې ښکاره کودتاه» وبلله.
د غزې د ملکي دفاع ادارې هم راپور ورکړ، چې د غزې سوېل ته د خان یونس ښار ختیځه څنډه کې د اسراییلي زغرواله ټانکونو لهخوا «توپچي ډزې» او بریدونه شوي دي.
خو د اسراییل پوځ ویلي، چې په دې سیمه کې له هر ډول توپچي بریدونو نه دي خبر.
په همدې حال کې د فلسطین سرې میاشتې ادارې ویلي، چې په دغه سیمه کې د اسراییل هوایي برید یو تن وژلی.
د اوربند ساتلو هڅې
مصر، سور صلیب او ملګري ملتونه له ټولو خواوو غواړي چې اوربند وساتي.
د مصر د بهرنیو چارو وزیر بدر عبدالعاطي ویلي:« د جنورۍ په میاشت کې د لاسلیک شوې هوکړې د صادقانه عملي کېدو پرته بل بدیل نشته».
هغه له اروپایي ټولنې وغوښتل، چې د اوربند ساتلو لپاره پر اسراییل فشار راوړي.
عبدالعاطي زیاته کړه، مصر د غزې د بیارغونې پلان چمتو کړی چې د مارچ په څلورمه به د عربي مشرانو په بېړنۍ غونډه کې وړاندې شي.
د مرستو د ځنډ اعلان وروسته د فرانسې خبري اژانس (AFP) انځورونه خپاره کړل، چې ښيي په رفح پوله کې د مصر لهخوا پر مرستو بار لارۍ غزې ته د ننوتو په تمه ولاړې دي.
د اسراییل د سختدریځه ماليې وزیر بزالل سموتریچ چې ګوند یې د نتنیاهو د حکومت ملاتړ کوي، له دې پرېکړې هرکلی وکړ.
د اسراییل پلان له مخې، که پر دایمي اوربند هوکړه وشي پاتې بندیان به هم ازاد شي.
د حماس ویاند حازم قاسم ټینګار وکړ، چې اسراییل به «د دغې پرېکړې پایلې هم د غزې د خلکو او هم د بندیانو د برخلیک په اړه» زغمي.
د فلسطین اسلامي جهاد ډلې هم اسراییل تورن کړ، چې د اوربند «د ماتولو» هڅه کوي.
د ۲۵۱ بندیانو له ډلې، چې حماس د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر پر ۷مه پر اسراییل تر برید وروسته یرغمل نیولي وو؛ ۵۸ تنه یې لا هم په غزه کې دي.
اسراییلي پوځ منلې، چې ۳۴ کسان پکې وژل شوي دي.
دغه مرستې داسې مهال ځنډېږي، چې فلسطینیان په غزه او د نړۍ په اسلامي هېوادونو کې د روژې درېیمه ورځ نمانځي.
په نومبر میاشت کې د ملګرو ملتونو تر ملاتړ لاندې ارزونه ښيي، چې شمالي غزه کې د قحطۍ جدي ګواښ شته.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو چې هېواد یې د اسراییل تر ټولو لوی پوځي ملاتړ کوونکی دی د شنبې په ورځ اعلان وکړ، چې له اسراییل سره د ۴ مېلیارد ډالرو پوځي مرستو هوکړه لاسلیک شوې، چې ژر به پلي شي.
بیجینګ د امریکا لهخوا د نوو ګمرکي تعرفو پر وړاندې د غبرګون پر اقداماتو غور کوي او د امریکا کرنیز محصولات یې تر خپلې نښې لاندې راوستې دي. د چین دولتي رسنۍ «ګلوبل ټایمز» د راپور له مخې، دا ګام به د نړۍ د دوو لویو اقتصادونو ترمنځ سوداګریز کړکېچ لا پسې سخت کړي.
تېره اونۍ د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ چین ته ګواښ وکړ، چې پر چینایي توکو به «۱۰ سلنه اضافي تعرفې ولګوي» چې له سې شنبې ورځې څخه به دغه پرېکړه پلي شي.
له دې سره، ټولې تعرفې ۲۰ سلنې ته رسېږي.
ټرمپ همداراز پر بیجینګ تور ولګاوه، چې امریکا ته د «فنتانیل نشهيي توکو» د مخنیوي لپاره یې کافي هڅه نه ده کړې؛ خو چین دغه ادعا «باج اخیستنه» وبلله.
د ګلوبل ټایمز د روان لمریز کال د (کب ۱۳مې) د دوشنبې ورځې د راپور له مخې، یوې سرچینې ویلي: «چین د امریکا لهخوا د ۱۰ سلنه اضافي تعرفو ګواښ ته د ځواب ویلو لپاره د متقابلو اقداماتو پر ارزونه او تنظیم بوخت دی».
په راپور کې راغلي:« دغه غبرګوني اقدامات به تعرفې او نور غیرتعرفوي تدابیر ولري او ډېر احتمال شته، چې د امریکا کرنیز او خوراکي محصولات به په دې نوملړ کې شامل وي».
امریکا له اوږدې مودې راهیسې په سوداګریزو جګړو کې زیانمنه شوې او چین اکثره وخت د امریکا کرنیز محصولات د فشار وسیلې په توګه کارولي دي.
که څه هم له ۲۰۱۸ کال راهیسې چین له امریکا واردات کم کړي؛ خو بیا هم د امریکا کرنیزو محصولاتو لپاره تر ټولو لوی بازار ګڼل کېږي.
دغه کمښت هغه وخت رامنځته شو، کله چې بیجینګ د ټرمپ لهخوا د چین پر توکو تعرفو ته د غبرګون په توګه د سویابین، غوايي غوښې، خنزیر غوښې، غنمو، جوارو او د سورګوم پر محصولاتو تر ۲۵ سلنه پورې تعرفې ولګولې.
چین چې د نړۍ تر ټولو لوی کرنیز واردوونکی هېواد دی او نړۍ کې دویم ستر اقتصاد لري، په ۲۰۲۴ کال کې له امریکا څخه ۲۹.۲۵ میلیارده ډالره کرنیز محصولات وارد کړل، چې دغه شمېره د تېر کال پرتله ۱۴ سلنه کمه شوې ده. دا کموالی په ۲۰۲۳ کال کې هم ۲۰ سلنه و.
ګلوبل ټایمز چې د چین د کمونېست ګوند رسمي ورځپاڼې پیپلز ډیلي تر ملکیت لاندې رسنۍ ده، لومړی ځل تېر کال د اروپایي ټولنې لهخوا د چینایي برېښنايي موټرو پر تعرفو د چین غبرګون په اړه خبر ورکړ.
ټرمپ به له تعرفو په شا شي؟
کارپوهان وايي، بیجینګ لا هم هیله لري، چې د ټرمپ له ادارې سره هوکړې ته ورسېږي؛ خو د سوداګریزو خبرو اترو د نشتوالي له امله دغه هیله ورځ تر بلې پېکه کېږي.
د بیجینګ پوهنتون د نړۍوالې همکارۍ او همغږۍ د انسټیټیوټ مشر وانګ دونګ وویل:« د چین او امریکا ترمنځ سوداګریزه جګړه حتمي نه ده؛ خو د تعرفو لګول د ټرمپ لهخوا اوسمهال یوه ناسمه پرېکړه ده».
هغه زیاته کړه: «ټرمپ او سلاکاران یې فکر کوي، چې تعرفې به پر چین فشار راوړي؛ خو دغه اقدام به برعکس پایله ولري او چین به حتمي یو سخت غبرګون وښيي».
په ۲۰۱۸ کال کې هغه مهال چې ټرمپ د خپلې ولسمشرۍ په لومړۍ دوره کې متقابلې تعرفې ولګولې؛ یوه سوداګریزه جګړه یې پیل کړه او له کبله یې بازارونه په مالي توګه زیانمن کړل، چې ورسره یې نړۍواله اقتصادي وده هم اغېزمنه کړه.
دا ځل ټرمپ د «فنتانیل سره تړلې تعرفې د فبرورۍ په ۴مې اعلان کړې» او بیجینګ سمدستي ځواب ورکړ.
چین یو لړ متقابل اقدامات اعلان کړل، چې پکې د امریکایي شرکتونو لکه «ګوګل او د کلوین کلاین» برانډ څښتنان یې په نښه کړل او پر سکرو، تېلو او ځینو امریکایي موټرو یې تعرفې ولګولې.
د چین د سوداګرۍ وزارت د جمعې په ورځ وویل، هیله لري چې له امریکا سره سوداګریز مذاکرات ژر تر ژره بیا پیل شي؛ خو خبرداری یې ورکړ که داسې ونشي، نو چین به یې به غبرګون کې خپل اقدامات پلي کړي.
د دولتي رسنیو د راپور له مخې، د چین کمونېست ګوند لوړپوړو غړو هماغه ورځ یوه مهمه ناسته وکړه او ژمنه یې وکړه چې بهرنۍ اقتصادي شېبې به مهار کړي.
دغه ناسته یوه اونۍ وروسته له هغه ترسره شوه، چې سپینې ماڼۍ «لومړی امریکا» تر نامه لاندې د پانګونې یادښت خپور کړ او چین یې د «بهرنیو سیالانو» په نوملړ کې شامل کړ.