د شمالي وزیرستان په سپین وام کې د تېلو او ګاز نوې زیرمې کشف شوې

دا په داسې حال کې ده، چې تېر کال د صادراتو او وارداتو کچه ۲۹۰ میلیون ډالره وه.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د یکشنبې په ورځ (د کب ۲۶مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه واردات او صادرات د کابل، کندهار او بلخ هوايي ډګرونو له لارې شوي دي.

د خبرپاڼې له مخې، له دغو درېیو هوایي ډګرونو د ۱۲۵ میلیون ډالرو په ارزښت یې صادرات او ۱۶۷ میلیون ډالرو په ارزښت ورادات کړي دي.

د نوموړي په وینا، دغه صادرات او واردات اتریش، اردن، هسپانیا، متحده عربي اماراتو، اندونیزیا، انګلستان، امریکا، سوېلي افریقا، المان، چین، هند او نورو هېوادونو ته شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې افغان سوداګر په افغانستان د طالبانو له واکمنېدو سره د صادراتو او وارداتو په برخه کې د ستونزو د زیاتېدو خبره کوي.

طالبانو بیا تل ادعا کړې ده، سره له دې چې د افغانستان د صادراتو کچه یې لوړه کړې ده، خو ځینې ستونزې لا هم شته چې د دوی اقتصادي پرمختګ ننګوي.
دغه ډله وایي، چې د نړۍوالو له لوري لګول شوي بندیزونه، د افغانانو د شتمنۍ کنګل کول او وخت پر وخت د ځینو ګاونډیو هېوادونو له لوري په سرحدونو کې د خنډونو جوړول هغه ستونزې دي، چې پر صادراتو او وارداتو یې منفي اغیزې کړي دي.
طالبان په داسې حال کې له دې ستونزو سرټکوي، چې همدا نن د پاکستان د ګمرک چارواکو وویل، چې د تورخم په دروازه به هره ورځ د افغانستان او پاکستان ترمنځ په اوسط ډول د درې میلیونه ډالرو په ارزښت صادرات او واردات ترسره کېدل، خو په تېرو ۲۲ ورځو کې په دې دروازه هېڅ ډول سوداګرې نه ده شوې.
د پاکستان د ګمرک چارواکو د یکشنبې په ورځ دغه راز زیاته کړه، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره هره ورځ دواړه هېوادونه له دوه اړخیزې سوداګرۍ درې میلیونه ډالر له لاسه ورکوي.
د دغو چارواکو په خبره، د تورخم دروازې له لاري هره ورځ له افغانستان څخه د ۱.۶ میلیون ډالرو په ارزښت واردات او د ۱.۴ میلیون ډالرو په ارزښت صادارت کېږي.
د پاکستانو د ګمرکونو چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره د دواړو هېوادونو ترمنخ په تېرو ۲۲ ورځو کې د ۶۶ میلیونو ډالرو په ارزښت دوه اړخیزه سوداګري نه ده شوې.

د پاکستان د ګمرک چارواکو د یکشنبې په ورځ وویل، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره هره ورځ دواړه هېوادونه له دوه اړخیزې سوداګرۍ درې میلیونه ډالر له لاسه ورکوي.

چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې له لاري هره ورځ افغانستان نه د ۱،۶ میلیونه ډالرو په ارزښت واردات او د ۱،۴ میلیونه ډالرو په ارزښت صادارت کېږي.

د پاکستانو د ګمرکونو چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره د دواړو هېوادونو ترمنخ په تېرو ۲۲ ورځو کې د ۶۶ میلیونو ډالرو په ارزښت دوه اړخیزه سوداګري نه ده شوې.

پرهمدغه مهال د پاکستان د کډوالۍ ادارې ویلي، چې د تورخم دروازې له تړل کېدو وړاندې هره ورځ شاوخوا لس زره کسانو دواړو لوریو ته تګ راتګ کاوه خو له تېرو ۲۳ ورځو راهیسې دغه دروازه د سوداګرۍ ترڅنګ د پلي مساپرو پرمخ هم تړل شوې ده.

د تورخم دروازه ۲۳ ورځې وړاندې له هغه وروسته وتړل شوه، چې ډیورنډ کرښې ته څیرمه د طالبانو د پوستې له جوړولو سره پاکستاني ځواکونو مخالفت وکړ او د دواړو لوریو ترمنځ نښتې وشوې.

د تورخم ستونزې د حل په موخه د دواړو خواوو د سوداګرو او قومي مشرانو په ګډون یوه جرګه هم جوړه شوې، خو له څو ځله مذاکراتو وروسته بې پایلي پای ته ورسیده او دروازه لا هم د سوداګرۍ او تګ راتګ پر مخ تړلې ده.

مکده ټینګار کړی چې پاکستان د نړیوالو پروتوکولونو له مخې مکلف دی چې د افغانستان په څېر په وچه محاط هیوادونو ته سوداګریزه اسانتیا برابره کړي او د دې ژمنو نه پوره کول نه یوازې د پاکستان نړیوال حیثیت ته زیان رسوي، بلکې سیمه ییزو سیالانو ته هم ګټه رسوي، چې د هند بندرونه د بدیلې سوداګرۍ په توګه وکاروي.

دغه پاکستانی چارواکی وايي، چې د سوداګرۍ پر وړاندې ډېرېدونکي خنډونه، د ترانسپورت لوړ لګښتونه او د تورخم اوږدمهاله بندېدو له کرښې پورې سوداګري سخته اغیزمنه کړې او د پاکستان اقتصاد ته یې لوی زیان اړولی.

نوموړي د ۲۰۲۴ کال ډسمبر کې د پاکستان دځانګړې پانګونې اسانتیا شورا (SIFC) غونډې پرمهال راپورته شويو اندېښنو ته په اشاره ویلي، چې د وروستیو صادرو شویو مقرراتو له امله سوداګري کمزورې شوې او له ګاونډیو هیوادونو سره اړیکې ترینګلې شوې دي.

د پاکستاني رسنیو د رپوټونو له مخې، په دې وروستیو کې د خیبر پښتونخوا حکومت د زیربنایي پراختیا محصول له دوه عشاریه صفر سلنې څخه یو عشاریه صفر سلنې ته راکم کړ، خو لا هم د افغانستان پر ترانزیټي سوداګرۍ پلی کیږي، چې قانوني سوداګري ته زیان رسوي او له نړیوالو ژمنو سره په ټکر کې دی.

مکده وویل، « یو عشاریه صفر سلنې ته د زیربنایي پراختیا محصول راکمول یوه وړه اسانتیا ده خو پر ټرانزیټي سوداګرۍ باید هیڅ مالیه وضع نه شي».

هغه زیاته کړه، « دا مالیه او د لارې بندیدل سوداګر مجبوروي چې د پاکستاني لارو پر ځای د ایران بندرونه وکاروي، چې زموږ د سوداګرۍ شبکې ته اوږدمهاله زیان رسوي».

رپوټ وايي، سره له دې چې د افغانستان-پاکستان د ګډې سوداګرۍ خونه پرله پسې هڅې کوي، خو وضعیت نور هم خراب شوی.

د تورخم لاره د فبرورۍ له ۲۱مې راهیسې د طالبانو د پوستې جوړولو پر سر د شخړې له امله تړلې پاتې ده، چې دوه اړخیزه سوداګري یې په ټپه درولې. دواړو خواوو ته له پنځو زرو ډېر موټر ولاړ دي، چې استهلاک کېدونکي توکي هم پکې بار دي.

د پاکستان اقتصادي کارپوهان په دې باور دي، چې د تورخم دغه اوږدمهاله بندښت سوداګري د چابهار او بندرعباس په څېر نورو سیالو لارو ته اړوي.

د افغانستان-پاکستان ګډې سوداګریزې خونې مرستیال ضیاء الحق سرحدي د کوچنیو او متوسطه سوداګریزو شرکتونوپه اړه جدي اندېښنه څرګنده کړې او وایي، « اوږدمهالی ځنډ او نامعلوم وضعیت د سوداګرو باور له منځه وړي او پانګوال یې ویرولي».

د افغانستان او پاکستان سوداګرۍ خونې رییس د پاکستان له حکومته غوښتي چې سرحدي مدیریت ښه کړي، په ترانسپورتي لګښتونو کې کموالی راولي او د ترانزیټي سوداګرۍ د زیربنایي پراختیا محصول له منځه یوسي.

مکده زیاته کړې: « له ازبکستان سره د لومړي وزیر د اړیکو پیاوړي کولو هڅې مثبت ګام دی، خو که سوداګریز خنډونه ژر حل نه شي، پاکستان به د یوه لوی سوداګریز دهلیز د جوړیدو فرصت له لاسه ورکړي».

دغه بنسټ په خپره کړې خبرپاڼه کې زیاته کړې، چې غونډه د هغو هېوادونو لپاره جوړه شوې وه چې د ۱۸ میاشتو څخه د ډېرې مودې په تېرېدو یې هم د پیسو نړۍوال صندوق سره د دغه بنسټ د څلورمې مادې له مخې خپلې مشورې نه دي شریکې کړې.

د پیسو نړۍوال صندوق د خپلې کاري کړنلارې په توګه چې په عامه معلوماتو تکیه کوي؛ په هرو ۱۲ میاشتو کې خپل اجرایوي بورډ ته د هغو هېوادونو د اقتصادي وضعیت په اړه معلومات ورکوي، چې له دوي سره یې مشورې ځنډېدلي دي.
په یاده غونډه کې د اقتصادي ودې د کموالي، د انفلاسیون د ننګونو او مالي بحرانونو په ګډون د دغو هېوادونو اقتصادي وضعیت وڅېړل شو؛ خو د دغه بنسټ په خبرپاڼه کې په دې تړاو نور جزییات نه دي ورکړل شوي.

په افغانستان کې د جمهوري نظام له پرځېدو او د طالبانو د بیا واکمنېدو له پیل راهیسې د پیسو نړۍوال صندوق له دغه هېواد سره خپلې رسمي اړیکې ځنډولې دي.

دغه نړۍوال بنسټ د طالبانو په رسمیت نه پېژندلو له امله د افغانستان سره خپلې مالي مرستې او پرمختیایي پروګرامونه هم درولي دي.

هغه دغه څرګندونې د واخان کوریډور د دویم فاز سړک د جغل اچونې اړوند د یوه قراداد د لاسلیکولو په مراسو کې وکړې.

هغه وویل، چې د واخان خلک له اساسي ستونزو سره مخ دي او د ژوند لومړنیو اسانتیاوو ته یې لاسرسی نه لاره چې له همدې امله د چین تر پولې پورې هلته د لومړني خامه سړک چارې رسېدلي دي.

هغه ویلي، دغه راز یې په تازه قرارداد کې «۷۱ کیلومېټره » د خامه سړک د جغل اچونې هوکړه کړې چې د راتونکي کال تر پایه پورې به بشپړې شي.

د طالبانو د کلیو ا‌و پراختیا وزارت سرپرست وايي، د دوی له لوري دغه جوړ شوي سړکونه ټرانېزېټي سړکونه نه دي.

محمد یونس اخندزاده د طالبانو له ټولګټو وزارت څخه غوښتي، چې له چین سره د سوداګریزې راکړې ورکړې لپاره باید د یاد سړک د ټرانېزیټي کېدو لپاره لاس په کار شي.

طالبانو پخوا په خپلو ژمنو کې یادونه کړې وه، چې په واخان دهلېز کې اساسي سړک جوړوي؛ خو اوس څرګنده شوې، چې دغه سړک خامه دی او د سوداګریزې لارې د کارېدو وړ نه دی.

طالبانو د خپلو تبلیغاتو په لړ کې د دغه لارې بشپړېدل له چین سره د ټرانزیټ مهمه هڅه بلله؛خو اوس څرګنده شوه، چې دغه سړک د ټرانزېټي تګ راتګ جوګه نه دی او لا هم څرګنده نه ده چې څه وخت به په اساسي توګه ورغېږي.

نیوکې دا دي، چې طالبان د رغنیزو پروژو په برخه کې تر تبلیغاتو محدود دي او غواړي ډېرې وړې پروژې د پروپاګنډ له مخې لویې ښکاره کړي؛ خو په پای کې بیا په عملي توګه هېڅ نه لیدل کېږي.

د طالبانو د کلیو او پراختیا وزارت د سرپرست دغو تازه څرګندونو جوته کړه، چې طالبانو د واخان کوریډور د سړک د لومړي فاز د جغل اچونې د پیل پر مهال د اساسي سړک جوړونې تش تبلیغات کړي‌ وو.