د افغانستان د پخواني ولسمشر سلاکار او د ننګرهار پخواني والي ضیاالحق امرخیل په سړو سيمو کې د ښوونيز کال پيل ته په اشارې ويلي: «خلک په خپلو لوڼو تعلیم غواړي نه دز» نوموړی ویلي په دې برخه کې ۴ کاله ضایعه نه جبرانېدونکې ده.
ضیاالحق امرخيل د چارشنبې په ورځ پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې فقر، بې روزګاري او نهيلي خلک تر یو کچې زغملی شي، خو له زده کړو د نجونو محرومیت نه شي زغملی.
نوموړي ویلي، چې د نجونو پر مخ د زده کړو د خلاصېدو ۴ کلن انتظار د وخت ضیاع او جبرانول يې سخت دي.
امرخيل هیله ښودلې، چې «د ۱۴۰۴ ښوونيز کال کې دې د ملت غوښتنې ته دارزښت په سترګه وکتل شي او د نیم قشر محرومیت دې پای ته ورسیږي».
په سړو سيمو کې د دغه ښوونيز کال له پیل سره به دا څلورم تعلیمي کال شي، چې له شپږم څخه تر ۱۲ټولګي پورې ښوونځي د نجونو پر مخ تړلي پاتې کیږي.
ډېرو افغان فعالانو، چارواکو، هېوادونو، بنسټونو او سازمانونو پر طالبانو غږ کړی، چې د نجونو او ښځو پر مخ د زده کړو دروازې خلاصي کړي.
په کابل کې د ترکمنستان سفیر د طالبانو د اوبو او انرژۍ له وزیر څخه د ټاپ ۵۰۰ پروژې د لارنقشې شریکولو غوښتنه کړې. د دغې پروژې هوکړه لیک په ۲۰۱۵ کال کې شوی، خو تر اوسه یې په افغانستان کې عملي چارې نه دي پيل شوې.
د دغه وزارت له خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزیر عبداللطیف منصور په کابل کې د ترکمنستان له سفیر سره په لیدنه کې د د دوه اړخیزې همکارۍ او ټاپ پروژې د پلیتابه پر چټکیتا ټینګار کړی دی.
په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې په کابل کې د ترکمنستان سفیر خواجه عوضوف د طالبانو د اوبو او برېښنا وزارت څخه د ټاپ پروژې د لارې نقشې شریکولو غوښتنه کړې.
د اوبو او انرژۍ وزارت ویلي، چې د ټاپ پروژې د لارې نقشه وروستۍ شوې او ډیر ژر به یې له ترکمنستان سره شریکه کړي.
د ټاپ ۵۰۰ پروژه د افغانستان له لارې د ترکمنستان برېښنا پاکستان ته لیږدوي. د دغې پروژې هوکړه د افغانستان، پاکستان او ترکمنستان د ولسمشرانو له لوري په ۲۰۱۵ کال کې په عشق اباد کې لاسلیک شوه.
د دغې پروژې د پانکونې هوکړه په ۱۳۹۷ کال کې د تېر نظام د برېښنا او انرژۍ وزارت له لوري د چارلک هولنډنګ ترکي کمپنۍ سره لاسلیک شوه.
ترکمنستان د دغې پروژې لپاره خپل بشپړ چمتووالی ښودلی خو د افغانستان په خاوره کې لا هم دغه پروژه نه ده بشپړه شوې.
تردې وړاندې هم ترکمن او طالب چارواکو د ټاپ پروژې د عملي چارو د پیلیدو په اړه ناستې کړې وې.
د نتالي هالا فلم چې د کوپنهاګن په ډاکومنټري فلمونو فېسټیوال کې نندارې ته وړاندې کیږي په اتریش کې د افغانستان د سفیرې منیژې باختري د پروګرامونو او واک ته د طالبانو د رسیدو چارې پکې راخېستل شوې دي.
«کله چې طالبان واک ته رسېږي او ته فیمینیسټه یې د افغانستان د سفیرې په توګه څه کوې؟» دا پوښتنه د کوپنهاګن د نړیوال مستند فلم فېسټیوال په ویبپانه کې مطرح شوې او د نتالي هالا له لوري جوړی شوي نوي مستند فلم «وروستی سفیر» ته ځانګړې شوې ده.
په دغه فلم کې په اتریش د افغانستان د ښځینه سفیرې د فعالیتونو او په ځانګړې توګه واک ته د طالبانو له رسیدو وروسته چارې نندارې ته وړاندې کیږي.
دغه مستند د شنبې په ورځ په کوپنهاګن کې د نړۍ په کچه نندارې ته وړاندې کېږي، چې منیژه باختري پکې د یوې سفیرې، میرمنې او مور په توګه خپله کیسه بیانوي.
په دغه لنډ ۷۵ دقیقه یي فلم کې د یوې افغانې سفیرې انرژي، ستونزې او باورونه انځور شوي دي.
د بېلګې په توګه د فلم د لنډیز په یوه برخه کې سفیره وايي:« نه حکومت شته، نه ولسمشر شته، نو دسفارت ګټه څه ده؟»
د دغه مستند په ټریلر کې هغه برخه هم ښودل شوې ده، چې کله طالبان په ۲۰۲۱ کال کې واک ترلاسه کړي نو منیژه باختري ځان په عجیب حالت کې مومي ځکه د کاغذ پر مخ د یو داسې هېواد سفیره ده، چې پر کابل د واکمنو ملاتړ نه کوي او د هغوی حکومت هم په نړیواله سطح په رسمیت نه دی پیژندل شوی.
د «وروستي سفیر» مستند په ټریلر کې راغلي، باختري په سختو شرایطو کې پرېکړه کوي چې د طالبانو پر وړاندې ودریږي او د افغان ښځو او نجونو د حقونو لپاره خپلې مبارزې ته دوام ورکړي.
همدارنګه د مستند فلم په لنډیز کې ښودل شوي، چې نوموړې د زده کړو د یوه پروګرام له لارې نجونو ته د پټو زده کړو فرصت برابروي، پر همدغه مهال دا په نړیوالو سټیجونو د سفیرې په توګه د طالبانو پر وړاندې سیاسي مبارزه هم کوي.
د طالبانو حکومت او پاکستان د چارشنبې په ورځ د سوداګریزو ګاډو پرمخ د تورخم دروازه له څه کم یوې میاشتې بندښت وروسته بېرته پرانیسته. په تورخم کې د طالبانو کمیسار وايي، چې دغه لاره د د دوه اړخیزې سوداګرۍ لپاره پرانېستل شوې او دوه ورځې وروسته به مساپرو ته هم د راتګ اجازه ورکړل شي.
دغه لاره ۲۵ ورځې وړاندې هغه مهال د هر ډول تګ راتګ پر مخ وتړل شوه، چې د طالبانو د پوستې جوړولو له چارو سره پاکستاني ځواکونو مخالفت وښود او د دواړو لوریو ترمنځ نښتې وشوې.
پر تورخم دروازه له تېرو ۲۵ ورځو راهیسې د هر ډول سوداګرۍ او پلي تګ راتګ بند و.
نن چار شنبه طالبانو او پاکستاني چارواکو اعلان وکړ، چې د تورخم لاره یې د دوه اړخیزې سوداګرۍ لپاره پرانېستې او ډیر ژر به پلی تګ راتګ هم پیل شي.
په تورخم کې د طالبانو کمیسار عبدالجبار حکمت وویل، چې دغه لاره د جرګې او سوداګرو د هڅو په پایله کې د سوداګریزو ګاډو پر مخ پرانېستل شوه او دواړو لوریو ته ولاړو ګاډو تګ پیل کړی.
حکمت وايي، د جمعې په ورځ به پليو مساپرو ته هم د تګ راتګ اجازه ورکړل شي.
دغه طالب چارواکي د تورخم لارې د پرانېستلو پر مهال له رسنیو سره په خبرو کې وویل، چې د ډیورنډ کرښې پر جنجالي سیمو د تاسیساتو جوړولو په اړه به طالب او پاکستاني چارواکي په راتلونکې اپریل میاشت کې ناسته کوي.
پر همدغه مهال د پاکستان له لوري د قبایلي جرګې غړی شاه خالد شینواری وايي، په مذاکراتو کې شوې پرېکړې دې د دواړو لوریو چارواکي په ښه توګه عملي کړي. نوموړي وویل، چې دوی په سیمه کې جګړه او شخړې نه غواړي ځکه دواړو خواوو ته خلک خپلوۍ او ښې اړیکې لري.
د پاکستان د بهرنیو چارو دفتر د معلوماتو له مخې، د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګرۍ ارزښت په ۲۰۲۴ کال کې له ۱.۶ میلیارد ډالرو څخه اوښتی و.
چارواکي وايي، له تورخم لارې هره ورځ شاوخوا ۱۵۰۰ بار وړونکي موټر تګ راتګ کوي.
طالبان وایي، چې د برېښنا شرکت د رییس په مشرۍ يو پلاوی «سولې او باور» کنفرانس کې د ګډون په موخه ترکمنستان ته تللی. د طالبانو برېښنا شرکت په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د دغه سفر پر مهال به د برېښنا د لېږد او برېښنايي سیستمونو د پیاوړتیا په اړه هم ځانګړې ليدنې تر سره شي.
د طالبانو برېښنا شرکت د چارشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د عبدالباري عمر په مشرۍ ترکمنستان ته په تللي پلاوي کې د طالبانو د ټولګټو، کانونو او پټروليم وزارتونو استازي هم شامل دي.
د «سولې او باور» دې کنفرانس کې د ۱۰۰ بیلابیلو هېوادونو استازي ګډون لري، چې د سيمه ییزې اقتصادي پياوړتيا، ريل پټلۍ، برېښنا، ګازو انتقال او ثبات په اړه خبرې اترې کوي.
طالبان وايي، چې د دوی پلاوی به په بیلابيلو برخو کې ځانګړې لېدنې او بحثونه هم وکړي.
د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده د ودونو، مصیبتونو او له حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د ناسمو رواجونو د مخنیوي په اړه فرمان صادر کړی. په دغه فرمان کې پر جبري نکاح، په هوټلونو کې د دستمال پر مراسمو او دولتي موټرو پر استعمال بندیز لګول شوی.
د طالبانو مشر د چارشنبې په ورځ د کب پر ۲۹مه د ودونو، مصیبتونو، حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د ناسمو رواجونو د مخنیوي په اړه یو نوی فرمان صادر کړی، چې د لومړۍ برخې ۱۳ مادې یې د نکاح پرمهال د نجلۍ رضایت اخیستلو، مهر او کوزدې په مراسمو کې د لګښتونو په اړه دي.
طالبان وايي، هر کال د واده، حج او مړینې د مراسمو پر مهال۲۴۸ میلیارده او سل میلیونه افغانۍ اضافي لګښتونه کیږي.
په دغه فرمان کې راغلي، چې د نجلۍ کورنۍ باید د کوزدې پرمهال له نجلۍ سره مشوره وکړي او مثبت نظر یې واخلي او کورنۍ یې په زور نکاح نه شي کولای.
یاد فرمان وايي، چې ښځه د نکاح کولو پر مهال د نارینه په څیر خپلواکه ده او د خاوند له مړینې یا طلاق وروسته د دې له خوښې او مشورې پرته د ښځې د پلار او یا هم د خاوند د پلار کورنۍ له لوري په زور چاته په نکاح نه شي ورکول کېدای.
د ملا هبت الله په دغه فرمان کې راغلي، چې د نکاح پر مهال ټاکل شوی مهر یوازې د ښځې حق دی او څوک یې ترې نه شي اخیستلای. فرمان د زیات مهر اخیستلو دود پر پای ته رسولو ټینګار کوي او وايي، چې مهر باید د شریعت له مخې چې لس درهمه دی تردې په کمه اندازه ونه ټاکل شي.
سره له دې چې ملا هبت الله د مهر او ولور پر کمېدو ټینګار کړی، خو د دې ډلې ګڼ شمېر لوړپوړو او ټیټ پوړو کسانو دوه، درې او ځینو څلور ودونه کړي او د رواجونو له مخې، د دویم، درېیم او څلورم واده پر مهال لوړ مهر ټاکل کیږي.
په فرمان کې راغلي:« د ولور، خوړې، بابیړي، طویانې او خوښي په نامه پیسې اخیستل جایز نه دي او رشوت ګڼل کیږي. له کوزدې وروسته د پښه خلاصي یا پښه اري او شیریني خوري او یا په نورو نومونو سره میلمستیاوې جوړولو څخه دې ډډه وشي. د دوه ځله (کوچني او غټ) دستمال وړلو اجازه نشته.»
د کوزدې پرمهال په هوټل کې د دستمال مراسم نیول هم منع اعلان شوي.
فرمان وايي، « له کوزدې او نکاح وروسته دي هڅه وشي، چې د امکان په صورت کې ژر ترژره واده وشي. له کوزدې وروسته رواجي او تکراري پوښونه(جوړې) منع دي. د ولیمې او واده مراسم به له اسراف پرته د زوم د توان مطابق د هغه د خوښې په ځای کې ترسره کیږي، د نجلۍ کورنۍ هغوی په هوټل یا قیمتي ځایونو کې د واده د مراسمو په جوړولو نه شي مجبوره کولای.»
د طالبانو د مشر په دغه نوې فرمان په یوه ماده کې راغلي چې زوم به واده په «امارتي موټرونو» کې نه ترسره کوي او له «امارتي وسايطو» څخه استفاده کول منع دي.
په دغه فرمان کې د واده یا کوزدې پر مهال د نورو رواجونو د منع په اړه راغلي:«د واده پر وخت د زوم له خوا دې د ناوې کورنۍ ته خوړه نه وروړل کیږي، د ناوې وړلو پر وخت د ناوې د ماما، د ناوې د همزولو، کلیوالو له خوا دې د زوم له کورنۍ څخه پیسې نه غوښتل کیږي. د کوزدې، دستمال يا واده د مراسمو پرمهال ډزې (ټکان) کول منع دي.»
په دغه فرمان کې په ځینو سیمو کې د ځینو رواجونو د مخنیوي په اړه راغلي چې که څوک په کومه نجلۍ یا ښځه ډزې وکړي یا یې پیکی پرې کړي او یا څادر پرې واچوي، په دې او یا بلې طریقي سره په جبري توګه هغه خپله ښځه وګڼي، دا غیر شرعي عمل او جرم دی.
په یاد فرمان کې د مړي د فاتحې، حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د ځینو رواجونو او لګښتونو د مخنیوي په اړه لارښوونې شوې دي.
ملا هبت الله دغه فرمان په داسې حال کې صادر کړی، چې دمګړی افغانستان کې ډیری نجونې د نکاح پر مهال د خپلې خوښي حق نه لري او ډېری نجونې له خوښې پرته په نکاح ورکول کیږي.