د منځني ختیځ او مرکزي اسیا لپاره د اروپايي ټولنې د کمېسیون مشر اندریاس پاپاکونستانتینو وايي چې اروپایي ټولنې له پاکستانه راستنېدونکو افغانانو ته ۲۵۰ زره یورو ځانګړې کړې دي. د هغه په وینا، دا پيسې به په افغانستان کې سور صلیب نړۍوال فدراسیون ته وسپارل شي.
نوموړي د جمعې په ورځ (اپرېل ۲۵) د خپلې اېکسپاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې چې دغه مالي مرسته به د سور صليب نړۍوال فدراسيون له لارې د زرګونو افغان کډوالو لپاره د سرپناه، بېړنيو روغتيايي چارو، څښاک اوبو او خوړو په برخو ولګول شي.
د منځني ختیځ او مرکزي اسیا لپاره د اروپايي ټولنې د کمېسیون مشر اندریاس پاپاکونستانتینو لیکلي: «ډېرو دغو کډوالو خپل کورونه له لاسه ورکړي او دمګړۍ له بېوزلۍ او ناڅرګند برخلیک سره مخ دي.»
هغه همداراز ویلي چې د خېبرپښتونخوا پېښور ته د خپل سفر پرمهال یې له یو شمېر افغان کډوالو سره لیدلي او د هغوی خبرې یې اورېدلي دي. پاپاکونستانتینو زیاته کړې: «زه د دې خلکو له زغم او مقاومت څخه ژور اغېزمن شوم. اروپايي ټولنه د هغوی ترڅنګ ولاړه ده.»
د اروپايي ټولنې یاد استازی دا مرسته داسې مهال اعلانوي چې ګاونډیو هېوادونو په ځانګړې توګه پاکستان په دې وروستیو کې د افغان کډوالو جبري اېستلو ته زور ورکړی دی.
د یادونې ده چې دوه ورځې مخکې د طالبانو د رياستالوزراء اداري مرستیال او د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون مشر عبدالسلام حنفي ویلي و چې له ګاونډیو هېوادونو څخه په جبري توګه د افغانانو اېستل د شرم وړ مسئله ده.
دا په داسې حال کې ده چې وړمه ورځ د پښتونخوا د کورنیو او قبایلي چارو وزارت ویلي و چې یوازې د تېرې چهارشنبې په ورځ د تورخم له لارې دوه زره ۲۹۸ کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي.
د امریکا د پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش څېړنیز مرکز د افغان متحدینو په اړه مقاله خپره کړې په دې مقاله کې د افغان متحدینو لپاره په مبارزه ټينګار شوی.
دغه مرکز د جمعې په ورځ (د اپریل ۲۵مه» په خپلې مقاله کې لیکلي: «افغانستان لا هم خوندي نه دی، که چیرې حکومت او کانګرس اوس لاس پکار نه شي،امریکا ښايي ډېر ژر خپل باوري افغان ملګري بېرته هغه فاسده او ظالمانه نړۍ ته واستوي چیرې چې د هغوی ژوند به له ګواښ سره مخ وي.»
کله چې په ۲۰۲۱ کې امریکا له افغانستان څخه ووتله او طالبان بېرته واک ته ورسېدل، نو هغه افغانان چې د امریکا او د ازادۍ، وقار، او فرصتونو د نړۍوالو ارزښتونو ملاتړ یې کاوه، د تعقیب او هدف ګرځولو سره مخ شول. ډېر له دې ګواښونو له ویرې امریکا ته ګډه شول.
د امریکا حکومت په ۲۰۲۲ کې، هغوی ته د موقتي خونديتوب اسناد(TPS) ورکړ، چې له مخې یې د ۱۸ میاشتو لپاره د امریکا دننه د کار او ژوند اجازه ورکړل شوه، خو تابعیت یا دايمي استوګنه نه ورکوي. اوس د ټرمپ ادارې اعلان کړی چې دا اجازه به د مې میاشتې په ۲۰ نېټه پای ته رسیږي او بیا یې نه نوې کوي.
دغه بنست زیاتوي: «د TPS موخه هېڅکله دا نه وه چې دايمي استوګنه دې ورکړل شي، بلکې دا یوه موقتي لاره ده چې خلک له ناامنو هېوادونو څخه خوندي وساتل شي. خو که افغانان اوس بېرته خپل هېواد ته واستول شي، دا به د هغوی ژوند له جدي خطر سره مخ کړي.»
دغه مرکز د امریکا له حکومت څخه غوښتي چې هغه پالیسي دې له سره وارزوي چې د افغان متحدانو د بېرته ستنولو خطر زیاتوي.
یاد مرکز خبرداری ورکړی که چیرې دغه افغان متحدان بیرته خپل هېواد ته واستول شي دا به د طالبانو ظالمانه کړنو عادي کیدو نښه وي، لکه د ښځو پر وړاندې د جنسیتي توپیر سیسټم یا جندر اپارتاید.
د(TPS) پای ته رسېدل یوازې د هغو اندېښمنو کډوالۍ ستونزو یوه برخه ده چې افغان ملګري ورسره مخ دي. حکومت له وړاندې د افغان کډوالو د بیا ځای پرځای کېدو پروسه درولې ده، او داسې ښکاري چې د "Enduring Welcome" په نوم د اوږدمهاله بیا ځای پر ځای کېدو پروګرام هم ختم شي. د بشر دوستۍ پر بنسټ افغانانو ته ورکړل شوې اجازه به د اګست په میاشت کې پای ته ورسېږي. د کډوالۍ ځانګړو ویزو یا ایس ای وي پروګرام، چې د هغو افغانانو لپاره دی چې د امریکا لپاره یې کار کړی، هم د دسمبر تر پای پورې غزول شوی، که چېرې کانګرس یې تمدید نه کړي.
د امریکا د پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش څېړنیز مرکز خبرداری ورکړی: «افغانستان لا هم ډېر خطرناک دی، په ځانګړي ډول د هغو خلکو لپاره چې د اوسني رژیم پر وړاندې ولاړ دي. پخواني حکومتي چارواکي، پوځيان، خبریالان، ښوونکي، او د بشري حقونو فعالان تعقیب شوي، نیول شوي، شکنجه شوي او حتا وژل شوي دي. ښځینه لاریون کوونکې له جنسي تیریو او ډلهییزو تېریو سره مخ دي. طالبان له افراطي ډلو سره اړیکې لري او هغوی ته پناه ورکوي.»
دغه مرکز وایي: «د افغانانو د ژوند کیفیت سخت خراب شوی، سره له دې چې طالبان د دې برعکس تبليغات کوي. د بشر حقونو څخه تروریستي ګواښونو او د ټولنیزو خدماتو نشتوالي پورې، خلک له سختو ستونزو سره مخ دي. ښځې او ماشومان تر ټولو زیات اغېزمن شوي. پولیو لا هم په افغانستان کې فعاله ده او د واکسین کمپاینونه د طالبانو له خوا ځنډېږي او محدودېږي.
د مور او ماشوم د مړینې کچه لوړه شوې. د روغتیا نړیوال سازمان وایي، هره ورځ ۲۴ میندې او ۱۶۷ ماشومان د داسې ناروغیو له امله مري چې د مخنیوي یا درملنې وړ دي. تر ۳.۵ میلیونه زیات ماشومان له سختې خوارځواکۍ سره مخ دي، او د یونیسف د معلوماتو له مخې، د پنځو کلونو کم عمره ماشومانو ۴۱ سلنه له ودې پاتې دي.»
د دغه مرکز په وینا، د امریکا او نورو مرسته کوونکو هېوادونو د مالي مرستو د کمېدو له امله، دا ستونزې به لا پسې ډېرې شي – په ځانګړې توګه د افغانو کورنیو او ماشومانو لپاره.
د بوش دغه څېړنیز مرکز دا څرګندونې په داسې حال کې کوي چې تازه د ژغورنې نړۍواله کمېټې په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د امریکا د مرستو کمېدل د میلیونونو افغانانو ژوند اغېزمن کړی دی او دغه کمېټه یې دې ته اړ کړې چې ځیني حیاتي پروګرامونه وځنډوي.
دغه کمېته په خپل تازه راپور کې چې د جمعې په ورځ د اپریل ۲۵مه یې خپور کړی وایي، په افغانستان کې کورنۍ لا هم له خوراکي ناامنۍ، ناروغیو او دوامداره بېثباتۍ سره مخ دي. د ۲۳میلیونو افغانانو لپاره د امریکا مالي مرسته یوه حیاتي مسله وه. د امریکا د مرستو کمېدل د ښځو او ماشومانو په شمول د هېواد کمزورو خلکو باندې ناوړه اغیز کړی.
دغه کمېته وایي: « تازه مرستو کې کمښت د د ژغورنې نړۍواله کمیټه (IRC) دې ته اړ کړې چې هغه حیاتي پروګرامونه وځنډوي چې روغتیایي خدمات، واکسین، د خوارځواکۍ درملنه، پاکې اوبه او د ساتنې خدمتونه وړاندې کوي. »
د بوش څېړنیز مرکز زیاتوي، چې د افغان متحدانو له امریکا اېستل به د امریکا د امنیت او ګټو لپاره هېڅ ګټه ونه لري، بلکې دا به هغه افغانان ناهيلې کړي چې زموږ ملګري پاتې شوي دي. دا به نورو خلکو ته هم دا پیغام ورکړي چې که له امریکا سره مرسته وکړي، شاته به پرېښودل شئ.
دغه مرکز وایي: «هغه افغان مېرمنې چې اوس په امریکا کې دي، له خپلو کورنیو سره ژوند کوي، اولادونه روزي، د امریکا له اقتصاد ته مرسته کوي. ډېری له زدهکړې پرته راغلې، خو دلته یې مهارتونه زده کړل او د امریکایي ټولنې برخه شوې. ایا موږ باید هغوی بېرته هغه هېواد ته واستوو چې هلته پرې زده کړه او کار منع دی؟ د افغان ماشومانو ژوند زموږ د ماشومانو تر څنګ د ښوونځیو په ټولګیو کې روان دی. ایا هغوی بېرته هغه هېواد ته استوو چې هلته د نجونو زدهکړه بنده ده او هلکان د طالبانو له تبليغاتو سره سم روزل کېږي؟»
دغه مرکز د امریکا له مشرانو غوښتي چې باید د طالبانو د ظلمونو پر وړاندې تمرکز وکړي. مرکز سپارښتنه کړې، د امریکا قانون (لکه د USA Patriot Act 311 برخه) باید وکارول شي څو هغه شرکتونه چې له طالبانو سره کاروبار کوي، له خطر سره مخ شي. امریکا او نړیوال متحدین باید د طالبانو استبداد ته غاښ ماتونکی ځواب ورکړي.
دغه مرکز د خپلې مقالې په اخره برخه کې لیکلي: «زموږ افغان ملګري او د هغوی کورنۍ ارزښت لري. د امنیت او سوکالۍ راتلونکی د هغوی له شتونه پرته امکان نه لري. کله چې نړۍ او امریکا تر ټولو ډېر اړتیا لرله، هغوی زموږ تر شا ولاړ وو – اوس زموږ وار دی چې هغوی یوازې پرې نه ږدو.»
د ژغورنې نړۍواله کمېټه وایي، چې د امریکا د مرستو کمېدل د میلیونونو افغانانو ژوند اغېزمن کړی دی او دغه کمېټه یې دې ته اړ کړې چې ځیني حیاتي پروګرامونه وځنډوي.
دغه کمېته په خپل تازه راپور کې چې د جمعې په ورځ د اپریل ۲۵مه یې خپور کړی وایي، په افغانستان کې کورنۍ لا هم له خوراکي ناامنۍ، ناروغیو او دوامداره بېثباتۍ سره مخ دي. د ۲۳میلیونو افغانانو لپاره د امریکا مالي مرسته یوه حیاتي مسله وه. د امریکا د مرستو کمېدل د ښځو او ماشومانو په شمول د هېواد کمزورو خلکو باندې ناوړه اغیز کړی.
دغه کمېته وایي: « تازه مرستو کې کمښت د د ژغورنې نړۍواله کمیټه (IRC) دې ته اړ کړې چې هغه حیاتي پروګرامونه وځنډوي چې روغتیایي خدمات، واکسین، د خوارځواکۍ درملنه، پاکې اوبه او د ساتنې خدمتونه وړاندې کوي. »
کمېټه زیاتوي چې له دې سره به د (IRC) له خوا تر ۷۰۰زرو زیات خلک، چې پکې کډوال او بېځایه شوې کورنۍ شاملې دي، له مهمو بشري مرستو بېبرخې شي. له خوارځواکۍ سره د مبارزې په برخه کې له ۱۵زرو زیات کوچني ماشومان له ژوند ژغورونکې درملنې هم بېبرخې شوي دي.
د کلونو راهیسې، د امریکا مالي مرستو د هغو میلیونونو افغانانو لپاره چې له دوامدارو کړکېچونو سره مخ وو، د ژوندي پاتې کېدو یوه مهمه برخه وه.
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې د راپور له مخې، په ټول هېواد کې له ۱۴میلیونو زیات خلک روغتیایي خدمتونو ته محدود یا هېڅ لاسرسی نه لري.
دغې کمېټې خبرداری ورکړی، که چېرې دغه مرستې بیاځلې پیل نه شي، بېشمېره کورنۍ به نور هم د لوږې، ناروغۍ او بېوزلۍ کندې ته ولویږي. د افغانستان د خلکو د ژغورلو لپاره بېړني ملاتړ ته اړتیا ده.
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې په خپل راپور کې له ځینو نیازمنو افغانانو ورځني ژوند کیسې راخیستي.
په افغانستان کې د بامیان ولایت یوې لرې پرتې کلیواله سیمه کې، محمد او هوا علي خپل ماشومان د وچکالۍ او خوراکي موادو کمښت تر سیوري لاندې لویوي.
کله چې د دوی ماشومان مهناز او مرتضی، ناروغه شول، کورنۍ یې د دې وس نه درلود چې نږدې روغتون ته یې د درملنې لپاره یوسي. محمد وايي: «موږ نشو کولای کله چې څوک ناروغه شي د درملنې لپاره یې روغتون ته یوسو، ځکه د موټر کرايه نه لرو.»
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې ګرځنده روغتیايي ټیمونه پر وخت ورسېدل. دغه ټیمونه د افغانستان په ګوټ ګوټ کې ګرځي او هغو کورنیو ته حیاتي روغتیايي خدمات رسوي چې بله هېڅ لاره نه لري. دوی هره میاشت د علي کور ته ورځي، ماشومانو ته یې درمل ورکوي او د محمد زخمي پښه تداوي کوي.
محمد وايي: «ما پښه خوږه وه، ډاکتر ته لاړم. ماشوم مې ناروغه وه، ډېر ټوخېده، دوی موږ ته دوا راکړه... دا زموږ لپاره ډېر ښه ده چې ډاکتران دلته راځي او ماشومانو ته دوا ورکوي.»
محمد د خپلو ماشومانو لپاره د یوه ښه ژوند هیله لري: «زه هیله لرم چې زدهکړه وکړي، څو یو روښانه راتلونکی ولري.»
خو د امریکا د مرستو کمېدلو له امله، د ژغورنې نړۍوالې کمېټې ګرځنده روغتیايي څو ټیمونه لا له مخکې بند شوي دي، چې له امله یې زرګونه کورنۍ، لکه د علي کورنۍ، له درملنې بېبرخې پاتې دي.
د ژغورنې نړۍواله کمېټه له ۱۹۸۰مو کلونو راهیسي افغانانو ته مرستۍ رسولي او اوس د نړیوالو مرستو کمېدل ددغه کمېټې کارونه کم رنګه کړي.
په داسې حال کې چې افغان ښځې د طالبانو له سختو ځپونکو محدودیتونو سره مخ دي، د «ارغواني شنبو» په نوم د افغان ښځو غورځنګ په هېواد کې دننه او بهر خپلو اعتراضي فعالیتونه دوام ته ورکړی دی.
ګلوبل ایشوز وېبپاڼې په یوه راپور کې ویلي، دغه غورځنګ په پټ ډول فعالیت لري چې د نړۍوالو رسنیو او سیاستوالو پراخه پاملرنه یې راجلب کړې ده.
په راپور کې راغلي، نوموړي غورځنګ د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۷مه، د کابل له پرځېدو دوه ورځې وروسته تاسېس شوی او زیاته کړې یې ده چې د طالبانو د سېستماتیک ظلم پر وړاندې د ښځو د مدني مبارزې سمبول ګرځېدلی دی. د ارغوانې شنبو غورځنګ فعالانې د طالبانو لهخوا د شته امنیتي ګواښونو سربېره، په بېلابېلو بڼو فعالیت کوي. پر «دېوالونو شعارونه لیکل، انلاین کمپاینونه، مقالې لیکل، او په تړلو ځایونو کې انفرادي اعتراضي غږ پورته کول» د دغه غورځنګ مهم فعالیتونه بلل شوي دي.
ګلوبل ایشوز وايي، د دغه غورځنګ دښځو غږ په نړۍواله کچه تر بل هر وخت ډېر اورېدل کېږي. په دې وروستیو میاشتو کې د نړۍوالو بنسټونو، اروپایي هېوادونو او د بشري حقونو سازمانونو لهخوا د سمبولیک او سیاسي ملاتړ راپورونه خپاره شوي چې په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په افشاکېدو کې د «ارغواني شنبو» غورځنګ پر اغېزمن رول ټینګار کوي.
د دغه غورځنګ مشرې مریم معروف اروین له بهرنیو رسنیو سره په مرکه کې ویلي: «د افغان ښځو په استازولۍ موږ نړۍ ته د مبارزې، استقامت او عدالت پیغام ورکوو. زموږ فعالیتونه یوازې سړکونو پورې محدود نه دي، بلکې موږ خپل غږ هر ځای چې امکان ولري پورته کوو.»
په راپور کې ویل شوي چې دغه غورځنګ په درېیو اساسي شعارونو «حقوق، عدالت او ازادۍ » ټینګار لري او د ښځو پر وړاندې د طالبانو د سېستماتیک تبعیض د پای ته رسېدو، د ښوونځیو د بیا پرانیستلو، خدماتو ته د برابر لاسرسي او د دغې ډلې د انحصاري رژیم د پای ته رسېدو غوښتنه کوي.
سره له دې چې په افغانستان کې د معترضو ښځو لپاره د بند، شکنجې او جنسيځورونې ګواښ ډېر لوړ دی، خو ګلوبل ایشوز په خپل راپور کې ویلي چې دغه غورځنګ د خوندي تګلارو په کارولو سره، لکه فردي فعالیتونه، په ټولنیزو رسنیو کې حضور او له نړۍوالو رسنیو د سره د خپلو اړیکو له لارې هر وخت خپل پیغام خپروي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیر احمد فایق د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا ځانګړې غونډه کې د جبري بې ځایه کېدو او کډوالو د ساتنې په اړه د وینا پرمهال ویلي، د ګاونډيو هېوادونو له لوري د افغانانو ستنول دوامداره حل نه دی، بلکې سیمه ییزې همغږۍ کمزورې کوي.
نصیر احمد فایق ویلي، چې افغانستان لا هم د نړۍ د ډیرو بېځایه کېدونو له ډلۍ، له ژور کړکیچ سره مخ دی.
نوموړی وايي، د جبري بېځایه کېدو کړکیچ د طالبانو د پالیسیو او محدودیتونو له امله پر افغانانو تپل شوی دی.
فایق زیاتوي، پاکستان او ایران د افغانانو په جبري بېرته ستنولو سره مېلیونونه خلک له نوي کړاو او ګواښ سره مخ کوي.:« د افغان کډوالو جبري ستونول له ځینو ګاونډیو هېوادونو څخه روان دي. خو دا ستنول ډير ځله د زور، ګواښ او ډيله ییز اخراج له لارې شوي، چې دا کار د نړیوالو قوانینو او جبري نه ستنولو اصولو خلاف دي.»
نوموړی وايي، چې د ګاونډیو هېوادونو له لوري د جبري ستنولو له امله کورنۍ سره بېلې کړې او زیان منونکي کسان په ځانګړې توګه ښځې او ماشومان یې بېرته هغه هېواد ته ستانه کړي، چې د اقتصاد سقوط، شدیدې خوراکي ناامنۍ او د طالبانو د پالیسیو له امله د اساسي حقونو د پراخو محدودیتونو سره مخ دي.
نوموړي پر پاکستان او ایران غږ کړی، چې ژر تر ژره دې جبري ستنول بند کړي.
نوموړي ویلي:« ایران او پاکستان دې خپلو نړوالو ژمنو ته وفادار پاتې شي او له ملګرو ملتونو او نړوالو شریکانو سره دې همکاري وکړي، تر څو د هر ډول ستنېدو بهیر داوطلبانه، خوندي او د کرامت ډک وي.»
ښاغلی نصیر فایق وايي، نړیواله ټولنه دې د بشر دوستانه مرستو د پیاوړتیا، د بیا میشتېدو د فرصتونو پراخولو او د اوږدمهالو پانګنو په برخه کې مرسته وکړي او افغان کډوال دې نه هیروي.
د افغانستان لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد د طالبانو له خوا د هند تر ادارې لاندې د کشمیر په پهلګام کې پر سیلانونو د برید غندل یو هڅوونکی پرمختګ وباله.
زلمي خلیلزاد د جمعې په ورځ پر خپله اېکسپاڼه لیکلي:« په یوه هڅوونکي پرمختګ کې، طالبانو په کشمیر کې له سیلانیانو سره د ملاتړ څرګندونه کړې او د دې ترهګریز برید غندنه یې کړې ده.»
د طالبانو بهرنیو چارو وزارت ویاند د هند تر ادارې لاندې د کشمېر په پهلګام کې پر سیلانیانو وروستی برید وغانده او د وژل شویو کورنیو ته يې تسلیت ووایه.
عبدالقهار بلخي د یوې اعلامیې په خپرولو سره وویل: « د جمو او کشمير په پهلګام سيمه کې پر سيلانیانو برید د غندنې وړ دی او په پېښه کې د وژل شويو کورنیو ته تسلیت وړاندې کوو.»
بلخي اندېښنه ښودلې، چې دغه ډول پېښې د سيمې امنیت او ثبات ته ګواښ جوړوي.
د هند تر ادارې لاندې د کشمېر په پهلګام سیمه کې د سې شنبې په ورځ پر سېلانیانو برید شو، چې ۲۶ کسان په کې ووژل شول یو شمېر نور ټپیان شول.