د هند او پاکستان میلیارد ډالري جګړه؛ قیمتي توغندي، عصري الوتکې،‌ ویجاړۍ او انساني بیه

دغې ورځپاڼې د ځینو باوري سرچینو په حواله راپور ورکړی، چې دغه پرېکړه د طالبانو، پاکستان او چین ترمنځ په درې اړخیزه غونډه کې شوې ده.

د راپور له مخې، په دې غونډه کې د سیمه‌ییزې همغږۍ او افغانستان ته د چین-پاکستان اقتصادي دهلیز پروژې د غځولو په اړه هم هوکړه شوې ده.

راپور وايي:« د سیمه‌ییزې همغږۍ په دې غونډه پر دې هم هوکړه وشوه، که دا سمون په سمه توګه پلي شي؛ نو په افغانستان کې به د هند نفوذ یوازې د ډیپلوماتیکو ماموریتونو کچې پورې محدود وي.»

سرچینو اېکسپرېس ټربیون ته منلې، چې دغه پرېکړې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي او د چین او پاکستان ځانګړو استازو په ګډون د تړلو دروازو تر شا په یوه غونډه کې شوې دي.

سرچینو زیاته کړې، چې افغان طالبانو په خاموشۍ سره د پهلګام د پېښې په اړه د بې پرې څېړنو په اړه د اسلام اباد د دریځ ملاتړ کړی او اراده لري چې ځانونه د هند له محوره لرې وساتي.

په راپور کې دا هم ویل شوي، چې د جمعې په شپه او شنبه د دوه اړخیزو غونډو په ګډون له څو غونډو وروسته، پرېکړه وشوه چې افغان طالبان به په کابل کې د چین او پاکستان سره د بهرنیو چارو وزیرانو د شپږم پړاو درې اړخیزې خبرې اترې کوربه‌توب وکړي.

سرچینې وویل: «د پاکستان د ځانګړي استازي د سفر موخه د پاکستان او هند د شخړې په اړه د ګاونډیو هېوادونو ملاتړ ترلاسه کول، د چینایي نوښتونو له لارې سیمه‌ییز اتصال او د افغانستان له خاورې د داعش خراسان څانګې ډلې له منځه وړل دي.»

د دغې ادارې د رسمي شمېرو له مخې، په ستنو شویو کسانو کې ۲۰۷ د (ACC) کارت لرونکي او ۸۹۳ بیا بې‌اسناده کډوال وو.

خبریالانو ته له دغې ادارې څخه رالېږل شوي معلومات ښیي، چې ۱۰۸۴ تنه د تورخم او ۱۶ افغانان د انګور اډې له لارې ستانه شوي دي.

بل خوا د طالبانو تر کنټرول لاندې باختر اژانس خبر ورکړی، چې په ټوله کې تېره ورځ ۴۳۸ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.

خبر زیاتوي، په راستنو شویو کورنيو کې ۱۵۲ د تورخم له لارې، ۱۱۶ کورنۍ د سپین بولدک له لارې، ۵۱ کورنۍ د نیمروز ورېښمو پله له لارې، ۵ کورنۍ د انګور اډې له لارې، ۱۳ کورنۍ د هلمند له لارې او ۱۰۱ نورې کورنۍ د اسلام کلا له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي.

له بل پلوه د سره صلیب نړۍوالې کمېټې په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې یوازې په اپرېل میاشت کې شاوخوا ۱۴۵زره افغان کډوال له پاکستانه اېستل شوي چې د فبرورۍ پرتله اته برابره زیات دي.

دغه کمېټ‍ې له پاکستان او ایران څخه د ډېرو راستنېدونکو کډوالو وضعیت د اندېښنې وړ بللی دی.

د هند د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وکرام مسري په یوې خبري غونډه کې وویل: "موږ له پاکستان څخه غواړو چې د دې سرغړونو د مخنیوي لپاره مناسب اقدامات وکړي او په جديت او مسوولیت له وضعیت سره چلند وکړي."
په ځواب کې بیا د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت وویل، چې دغه هېواد د اوربند هوکړې ته ژمن دی او په هند یې د سرغړونو پړه‌ واچوله.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل: "زموږ ځواکونه په مسوولیت او احتیاط سره له وضعیت سره چلند کوي."
د تېرو څلورو ورځو نښتې د سوېلي اسیا د دې دوو پخوانیو دوښمنانو ترمنځ په تېرو نږدې درېیو لسیزو کې تر ټولو سختې وې.
دې جګړې د یو احتمالي پراخ جنګ خطر زنګ وهلی و، په داسې سیمه کې چې د نړۍ له ګڼ نفوسه او ناارامه سیمو څخه ګڼل کېږي.

اتومي زېرمې
په پیل کې اندېښنې وې چې ښایي د دواړو هېوادونو اټومي زېرمې استفاده شي، ځکه د پاکستان پوځ ویلي و، چې د هغوی د وسلو د څار یوه لوړپوړې اداره به غونډه وکړي، خو د پاکستان دفاع وزیر بیا وویل چې په دې تړاو هېڅ غونډه نه ده پلان شوې.
رویټرز راپور ورکړ، تر یوې سختې شپې نښتو وروسته چې دواړو هېوادونو د یو بل پر پوځي اډو بریدونه وکړل، د ملکي وګړو تلفات ۶۶ ته ورسېدل.
د امریکا ولسمشر ولیکل: "له یوې اوږدې شپې او د امریکا په مشرۍ له مذاکراتو وروسته خوښ یم چې اعلان کوم، هند او پاکستان پر یو بشپړ او سمدستي اوربند هوکړې ته رسېدلي دي."
د هند د بهرنیو چارو وزارت مرستیال مخکې ویلي و، چې د دواړو هېوادونو د پوځ عملیاتو مشران سره غږېدلي او موافقه یې کړې، چې ټولې نښتې به د شنبې په ورځ د ماسپښین ۵ بجې د محلي وخت له مخې پای ته ورسېږي.
دوې اونۍ مخکې، د هند تر ولکې لاندې کشمیر کې پر هندي ګرځندویانو یو برید وشو، چې ۲۶ تنه پکې ووژل شول.
د چهارشنبې په ورځ هند د پاکستان تر ولکې لاندې کشمیر کې پر هغو ځایونو برید وکړ، چې د ترهګرۍ د "مرکزونو" په توګه یې یاد کړل.
له اوربند سره-سره دوو هندي حکومتي سرچینو رویټرز ته وویل، چې د هند له لوري اعلان شوي بندیزي اقدامات او د پاکستان متقابل ځوابونه، لکه سوداګري بندول او ویزې لغوه کول، لا هم پر خپل ځای دي.

د اوربند وروسته حالت
که څه هم اوربند شوی، خو هندي سرچینو وویل چې بندیزونه لا هم دوام لري.
د هند له لوري د ۱۹۶۰ کال د سند اوبو تړون چې نوی لغوه شوی، لا هم معلق پاتې دی.
د هند د بهرنیو چارو وزیر وویل، چې له پاکستان سره د اوربند توافق به د هند د ترهګرۍ ضد دریځ کې هېڅ بدلون رانه ولي.
سوبرامانیام جي شنکر وویل، چې هند تل د ترهګرۍ پر وړاندې کلک او بې‌مصلحته دریځ غوره کړی او دا به دوام ومومي.

له اوربند مخکې خبرې اترې
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وویل، چې ده او د ولسمشر مرستیال جی‌ډي ونس د هند له لومړي وزیر نرېندرا مودي، د پاکستان له لومړي وزیر شهباز شریف، د هند د بهرنیو چارو له وزیر، د پاکستان د پوځ له مشر او د دواړو هېوادونو له دوو ملي امنیتي سلاکارانو سره په تېرو ۴۸ ساعتونو کې خبرې کړې دي.

بې‌طرفه ځای کې خبرې
روبیو له مودي او شریف څخه د هوکړې په پار ستاینه وکړه او زیاته یې کړه، چې خبرې اترې به "د مختلفو مسایلو په اړه، په یوه بې‌طرفه ځای" کې پیل شي.
د اوربند خبر د دواړو هېوادونو له لوري له خوښۍ سره بدرګه شو او د پاکستان د هوايي ډګرونو چارواکو اعلان وکړ، چې فضایي حریم یې بشپړ پرانیستل شوی دی.

اندېښنې او هیلې
د ډیلي او اسلام‌اباد ترمنځ د اوربند له هوکړې وروسته، د پاکستان لومړي وزیر د ملت په خطابیه وینا کې خپله بریا اعلان کړه.
شهباز شریف وویل، چې پاکستان د هند بریدونو ته پرېکنده پوځي ځواب ورکړی.
هغه وویل: "موږ بریالي شوو. دا بریا یوازې د وسله‌والو ځواکونو نه، بلکې د ټول ملت ده."
له پاکستان څخه خپاره شوي انځورونه ښيي، چې خلک د اوربند له اعلان څخه خوښي څرګندوي.
خو د اوربند سرغړونه په هند کې اندېښنه پیدا کړه.
د هند د جمو او کشمیر وزیر اعلی عمر عبدالله وویل: "دا اوربند نه دی. د سرینګر ښار په مرکز کې هوايي دفاع همدا اوس ډزې پیل کړې."
د هند د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وکرام مسري وویل، چې اوس د هند وسله‌وال ځواکونه دغو بریدونو ته ځواب ورکوي.
هغه زیاته کړه: "وسله‌والو ځواکونو ته امر شوی چې د پولې سرغړونو پر وړاندې کلک غبرګون وښيي."

درې سترې جګړې
هند او پاکستان له هغه راهیسې چې د ۱۹۴۷ کال په پای کې د برېتانوي استعمار له پای ته رسېدو وروسته جوړ شول، د کشمیر پر سر په شخړه کې دي.
هند چې د هندو اکثریت لري او پاکستان چې مسلمان اکثریت لري، دواړه د کشمیر برخې تر خپلې ولکې لاندې لري.
هغوی درې ځله جګړه کړې، چې دوه ځلې د کشمیر پر سر وې، سربېره پر ګڼو کوچنیو نښتو.

نوموړي دغه خبرې د مې په ۱۰مه له سی اېن اېن سره په مرکه کې وکړې.

زېلېنسکي او اروپایي مشرانو د متحده ایالاتو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په ملاتړ غوښتنه کړې، چې روسیه د مې په ۱۲مه نېټه د ۳۰ ورځني غیر مشروط اوربند سره موافقه وکړي.

که چېرې روسیه دا وړاندیز رد کړي، اروپا او امریکا به په سختو بندیزونو ځواب ورکړي.

د اوربند د وړاندیز په اړه پیسکوف وویل: «موږ باید د دې په اړه فکر وکړو . دا نوي پرمختګونه دي. موږ خپل دریځ لرو.»

پیسکوف د اروپا له خوا د زیاتېدونکي فشار په اړه زیاته کړه: «اروپا په حقیقت کې زموږ سره په ښکاره ډول مخ کېږي او موږ ورسره عادت شوي یو.»

پیسکوف دا هم یادونه وکړه، چې مسکو د "منځګړیتوب هڅو" ستاینه کوي، مګر زیاته یې کړه چې په روسیې فشار راوړل خورا بې ګټې دي.

له ایران سره د خبرو اترو لپاره د امریکا استازی استیو ویتکاف د جمعې په ورځ (د غويي ۱۹مه) خبرداری ورکړ، چې که چیرې له تهران سره د خبرو اترو څلورم پړاو ګټور نه وي، واشنګټن به «بله لاره» غوره کړي.

له بلې خوا د قطر د بهرنیو چارو وزیر له عباس عراقچي سره په کتنه کې د ایران او امریکا ترمنځ د عمان په منځګړیتوب د خبرو اترو د بیا پیلولو د هوکړې هرکلی وکړ، چې موخه یې د یوې تلپاتې او پابندې موافقې ته رسېدل دي، چې په سیمه کې د سولې او ثبات په پیاوړتیا کې مرسته وکړي.

یاده دې وي، چې عباس عراقچي او د قطر د بهرنیو چارو وزیر محمد بن عبدالرحمان ال ثاني په دوحه کې سره کتلي دي.