د محمد صادق په ګډون؛ پاکستاني پلاوي او طالبانو په تورخم کې ناسته کړې

د طالبانو تر واک لاندې باختر اژانس ته د چاپېریال ساتنې ملي ادارې له قوله لیکلي چې په دې کتنه کې خالص ویلي دي: «افغانستان د اقلیمي بدلون له جدي پایلو سره مخ دی او د وچکالۍ دوام، بې وخته سېلابونه، د طبیعي منابعو تخریب او د هوا ککړتیا نه یوازې د اقتصادي او ټولنیزو ستونزو لامل کېږي بلکې د ماشومانو ژوند، روغتیا او زده‌کړې هم له خطر سره مخ کوي.»

هغه د ملګرو ملتونو سازمان د اقلیم بدلون د کنوانسیون سکرتریت ته په ملي کچه د افغانستان د ټاکل شوې ونډې (ان‌ډي‌سي -۲) سند په چمتو کولو کې د «یونېسف» د تخنیکي همکارۍ مننه کړې او د «کاپ – ۳۰» اقلیمي کنفرانس لپاره د لار نقشې جوړولو، د ظرفیت لوړونې پروګرامونو، د اوږدمهالو او لنډمهالو کورسونو د تنظیم او د هوا او اوبو د فزیکي، کیمیاوي او بیولوژیکي خواصو د تحلیل په برخه کې یې د یادې ادارې د همکارۍ او ملاتړ غوښتنه کړې ده.

د «یونېسف» استازي هم د ماشومانو پر رواني، فزیکي او ټولنیز وضعیت او د اقلیمي بدلون پر ناوړو اغېزو خبرې کړې دي او ویلي یې دي چې ماشومان د اقلیمي بدلون او چاپېریالي ستونزو له امله له خپلو کورونو بې‌ځایه کېږي، ښوونځي پرېږدي او د خوارځواکۍ، ناروغیو او بې‌وزلۍ له ګواښونو سره مخ دي.

یوه ښوونکي چې نه یې غوښتل نوم‌ یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل ته وویل، « په داسې حالت کې څنګه تمه لري چې موږ په حوصله، تمرکز او شوق سره ټولګي ته لاړ شو؟ دا ناشونې ده چې په لوږي او اندېښنو درس ور کړو».

دوی زیاتوي چې د معاشونو نه‌ورکولو د دوی د کورنیو ژوند له سخت اقتصادي فشار سره مخ کړی، او حتا تر دې چې ښوونځي ته د تګ‌ راتګ کرایه نه‌لري.

یوه بله ښوونکې وایي، « موږ هم انسانان یو، مسوولیتونه لرو. معاش زموږ حق دی، نه کوم احسان. که د هېواد راتلونکی زموږ په لاس جوړېږي، باید زموږ اوسني وضعیت ته هم پام وشي».

دا یوازې د هرات ښوونکي نه‌دي. له دې وړاندې د کندهار، خوست او ننګرهار ښوونکو هم ورته شکایتونه کړي.

دوی اندېښنه څرګنده کړې چې د معاشونو ځنډ یې نه یوازې کورنۍ له ستونزو سره مخ کوي، بلکې د تدریس کیفیت هم تر اغېز لاندې راولي.

پر افغانستان د امریکا د مرستو له بندېدو وروسته، طالبانو خپلو دولتي کارکوونکو ته ویلي وو چې ښايي د دریو میاشتو معاشونه یې وځنډېږي.

په داسې حال کې چې طالبان د پوهنې نظام پر «اسلامي کولو» تمرکز کوي، د ښوونکو دا اقتصادي بحران یوه ستره ننګونه ده چې کولی شي د هېواد د ښوونیز سیستم بنسټونه کمزوري کړي.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت نن دوشنبه د غويي ۲۲مه وویل، چې د ریاست‌الوزراء اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سره په یوه ناسته کې افغان پانګوالو د حاجي ګک اوسپنې کان د یو بلاک د اکتشاف او استخراج په موخه په درېیو پړاوونو کې ۶۵۰ میلیون ډالره ګډې پانګونې ته تیاری ښودلی.

د یادو پانګوالو د معلوماتو له مخې، دوی به له یوې بهرنۍ کمپنۍ سره په شریکه په مسلکي ډول استخراج ترسره کړي او همدا راز به یې په هېواد کې دننه د پروسس په موخه په نړیوالو معیارونو او پرمختللې ټکنالوژۍ مجهزه فابریکه جوړه کړي.

دغه فابریکه به په ورځني ډول د ۹۰۰۰ ټنه سفنج اوسپنې د پروسس او په شمش د بدلولو وړتیا ولري، چې په مستقیم ډول به ۶۰۰۰ هېوادوالو ته د کار زمینه برابره شي او د هېواد سل سلنه اړتیا به پوره کړي.

د طالبانو ریاست‌الوزراء اقتصادي معاونیت د معلوماتو له مخې، عبدالغني برادر د اوسپنې اکتشاف او استخراج په برخه کې د یادو پانګوالو له پانګونې هرکلی کړی او ددې ډلې له لوري یې د بشپړې همکارۍ او ملاتړ ډاډ ورکړی.

هغه په ​​افغانستان کې د "جنګي جرمونو" د عاملینو حساب ورکولو او د قربانیانو او د هغوی کورنیو ته د عدالت پر اړتیا ټینګار وکړ.

په افغانستان او عراق کې د پخواني برېتانیايي ځانګړو ځواکونو د "جنګي جرمونو" افشا کولو په اړه د بي بي سي تازه راپور غبرګونونه راپارولي دي.

ریچارډ بېنېټ دغه راپور ټکان ورکوونکی بللی او ویلي یې دي: «دا انکشاف په افغانستان کې د قربانیانو او د هغوی د کورنیو لپاره د هر اړخیزې حساب ورکونې او عدالت اړتیا په ګوته کوي.»

د ملګرو ملتونو چارواکي په افغانستان کې د "جنګي جرمونو" لپاره د حساب ورکولو پر اړتیا ټینګار وکړ، لکه څنګه چې د بشري حقونو د څار سازمان خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې د حساب ورکونې د میکانیزم نشتوالی به په هیواد کې د جرمونو شواهد له منځه یوسي.

د برېتانيا د ځانګړو ځواکونو يو شمېر پخوانيو غړو بي بي سي ته ويلي، چې په عراق او افغانستان کې د برېتانیايي ځانګړو ځواکونو وسله وال په خوب کې وژلي او د ماشومانو په ګډون پر ملکي وګړو يې "لاسونه ور تړلي" او وژلي دي.

د افغانستان انټرنشنل له خوا ترلاسه شوې ویډیوګانې او رپوټونه ښيي چې د یکشنبې او دوشنبې په ورځو کې په اسلام‌اباد کې یو شمېر افغان کډوال، په ځانګړي ډول هغه ښځې چې د طالبانو له محدودیتونو دغه هېواد ته تښتېدلې وې، د پاکستاني امنیتي ځواکونو له خوا نیول شوي دي.

کارپوهان وايي، دا نیونې د پاکستان د یوه تکراري سیاست برخه ښکاري، چې له بهرني فشار څخه تر راوتلو وروسته، خپل تمرکز افغان کډوالو ته اړوي.

د رپوټونو له مخې، نیول شوې افغان ښځې چې د طالبانو د بندیزونو له کبله یې پاکستان ته پناه وړې، د پولیسو موټرو ته خیژول شوې او لیږدول شوې دي.

د بشري حقونو ډلې پر پاکستان نیوکه کوي، چې دغه نیونې د نړیوالو مهاجرتي اصولو خلاف دي او د هغو ښځو حقونه تر پښو لاندې کوي چې د جنسیتي تبعیضونو له کبله یې له افغانستان نه تیښته کړې ده.

پاکستان له ۲۰۲۱ کال راهیسې، چې طالبان واک ته ورسېدل، د افغان کډوالو د ستنولو پروسه پیل کړې.

د سره صلیب نړیوالې کمېټې په خپل وروستي رپوټ کې ویلي، چې یوازې په اپرېل میاشت کې شاوخوا ۱۴۵ زره افغان کډوال له پاکستان نه اېستل شوي چې د فبرورۍ په پرتله اته برابره زیات دي.

یادې کمېټ‍ې له پاکستان او ایران څخه د ډېرو راستنېدونکو کډوالو وضعیت د اندېښنې وړ بللی دی.

تېره ورځ د خیبر پښتونخوا د کورنیو او قبایلي چارو ادارې خبر ورکړ، چې د پاکستان حکومت د تورخم او انګور اډې له لارو ۱۱۰۰ تنه افغان کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړي دي.

د دغې ادارې د رسمي شمېرو له مخې، په ستنو شویو کسانو کې ۲۰۷ د (ACC) کارت لرونکي او ۸۹۳ بې‌اسناده کډوال وو.

خبریالانو ته له دې ادارې څخه رالېږل شوي معلومات ښیي، چې ۱۰۸۴ تنه د تورخم او ۱۶ افغانان د انګور اډې له لارې ستانه کړای شوي دي.

د پاکستان او هند تر منځ د جګړې پرمهال اسلام اباد د افغان کډوالو د ستنولو بهیر ودراوه او ټول تمرکز یې هند ته واړاوه، خو اوس داسې برېښي، چې یاد هېواد بېرته د کډوالو د جبري ستنولو پالیسي ته مخه کړې ده.