د افغانستان د سولې او عدالت حرکت د هېواد په تړاو د تُرک دولتونو سازمان د دریځ هرکلی وکړ

اوچا ټینګار کړی، چې که نړۍواله ټولنه دا وضعیت له پامه وغورځوي، نو د مېلیونونو انسانانو ژوند به له لا ډېرو ګواښونو سره مخ شي.

افغانستان اوس له یوه پراخ، ژور او دوامداره بشري ناورین سره مخ دی او سمدستي، همغږي او بې‌شرطه مرستو ته اړتیا لري.

په راپور کې راغلي، چې په دې اړمنو خلکو کې۵.۷ مېلیونه ښځې، ۱۲ مېلیونه ماشومان، نیم مېلیون مشران او درې مېلیونه معیوبین شامل دي.

راپور زیاتوي، چې له څلوېښت کلنې جګړې، پراخ فقر او د خلکو اوږدمهاله بې‌ځايه کېدو سره د خوړو د نه خوندیتوب، خوارځواکۍ، د چاودېدونکو توکو د پراخ شتون، د طبیعی ناورینونو، ساري ناروغیو، اقلیمي بدلون، سیاسي انزوا او مرستو ته د سختو شرایطو له امله وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي.

د نړۍ غبرګون ته اړتیا

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر (اوچا) ویلي، چې په افغانستان کې بشري حقونه په ځانګړي ډول د ښځو او ماشومانو حقونه له جدي ګواښ سره مخ دي.

د نړۍوالو مرستندویو ادارو او هېوادونو دوامداره، بې‌غرضه او همغږي مرستې کولی شي چې د مېلیونونو افغانانو ژوند وژغوري.

د ښځو د حقونو محدودیتونه

د ۲۰۲۱ کال له اګسټ میاشتې راهیسې طالبانو پر ښځو او نجونو بندیزونه لګولي دي، چې له امله یې هغوی د تعلیم، روغتیا، سفر، کار او عامه ژوند له حقوقو محرومې شوې دي.

دغه وضعیت نه یوازې د ښځو انساني کرامت تر پښو لاندې کړی، بلکې د ټولنې د پرمختګ مخه یې هم نیولې ده.

افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې له ډېرو نړۍوالو بشري بحرانونو سره مخ دی. سیاسي انزوا، له ښځو سره تبعیضي چلند او له نړۍوالو معیارونو سره ناسمې پالیسۍ نړۍوال ملاتړ محدود کړی دی.

په افغانستان کې روان بشري ناورین

افغانستان د تېرو څلوېښتو کلونو جګړو، سیاسي بدلونونو او اقتصادي ستونزو له امله یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې د بشري ناورین له سختو ننګونو سره مخ دی.

د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته وضعیت نور هم خراب شوی دی.

څلورو لسیزو جګړې د خلکو اقتصادي حالت له منځه وړی او زېربناوې یې ویجاړې کړي دي.

له دې سره د خلکو ډېرې کورنۍ بې‌ځايه شوې دي او زرګونه افغانان له خپلو سیمو کډه شوي دي.

افغانستان کې د خوړو نه خوندیتوب یوه جدي ستونزه ده.

د اقلیم بدلون، وچکالي او د کرنیزو ځمکو د کمښت له امله د خوراکي موادو کموالی ورځ تر بلې زیاتېږي، چې په ځانګړې توګه ماشومان او ښځې په دې ناورین کې زیاتې اغېزمنې دي.

همدا ډول روغتیايي سیستم له سختو ستونزو سره مخ دی.

د طبي خدماتو کمښت، د وباګانو خپرېدل او بې‌وزلي د خلکو د روغتیا حالت خراب کړی دی.

نړۍواله ټولنه د افغانستان له وضعیت سره مرستې کوي، خو سیاسي فشارونه او د طالبانو د پالیسۍ سختوالی د مرستو مخه نیسي.

مرستې اکثرا د سياسي شرایطو تابع کېږي، چې د بې‌وزلو خلکو وضعیت نور هم کړکېچن کوي.

د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد نن دوشنبه، د غبرګولي ۵مه، پر خپل اېکس د داعش خراسان خپرې شوې ویډیو ته په اشاره ویلي چې دا ډله ښيي چې نه یوازې په بلوچستان کې خپل فعالیتونه پراخوي، بلکې اوس یې د بلوچ ملتپالو ډلو پر ضد د عملیاتو ګواښ کړی دی.

د داعش خرسان اړوند ويډو کې ددې ډلې یو غړی له بلوڅانو غواړي چې د بلوڅو ازادۍ غوښتونکو سره مرسته ونه کړي او خبرداری ورکوي، چې له دې وروسته یې بي اېل اې نظامي هدف دی.

خلیلزاد له دې ویډیو نه په استنباط وايي، داعش خراسان دا مهال د پاکستان د بلوچستان ایالت په غرنیو سیمو کې فعال روزنیز کمپونه چلوي او دا مني چې د مارچ په منځ کې د بلوچ ملتپالو له لوري پر یوه کمپ یې خونړی برید کړی و، چې له امله یې شاوخوا ۳۰ جنګیالي، چې یو شمېر بهرنیان هم پکې شامل ول، وژل شوي دي.

خلیلزاد وايي، یاده ډله د بلوچستان د ازادۍ پوځ او نورو بلوچ ډلو ته خبرداری ورکوي او هغوی د خپلو راتلونکو عملیاتو لومړني هدفونه اعلانوي. د خلیلزاد په وینا، ویډیو ښيي چې له دغو ډلو سره مخکینی «د نه‌تیري تړون» نور پای ته رسېدلی دی.

خلیلزاد د خپل اېکس پوسټ په پای کې وايي، دا ښيي چې اوس داعش خراسان او پاکستاني امنیتي ځواکونه د بلوچ ملتپالو پر ضد په یوه لیکه کې ولاړ دي.

د داعش خراسان ډلې پخواني جګپوړي غړي او دا مهال د طالبانو ملاتړي شیخ عبدالرحیم مسلم دوست هم پر خپل اېکس ادعا وکړه چې « د امریکا او پاکستان تر سلطې لاندې داعشیان په افغانستان کې له ځپل کېدو وروسته د پاکستان د بلوچستان مستونګ سیمې ته لاړل»، خو هلته هم د ده په وینا، ډېر ژر بلوڅ وسله والو پرې برید وکړ او ټول غړي یې له منځه یووړل.

نوموړی وايي، چې په تاجکستان کې هم د داعش پر مرکزونو د برید پلان شته، خو وخت یې څرګند نه دی.

دا په داسې حال کې ده، چې په پاکستان کې د کابل هوايي ډګر د برید د مسوول د نیول کېدو په غبرګون کې د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي و، چې د بلوچستان په مستونګ سیمه کې د پاکستاني نظامیانو په ملاتړ د داعش د روزنې مرکز جوړ شوی او دغه هېواد داعش د خپلې وسیلې په توګه کاروي.

د دغه مکتوب پر بنسټ، د طالبانو د مالیې وزیر د افغانستان بانک ته امر کړی، چې دغه پیسې دې د خزاینو له واحد حساب څخه وباسي او د مستوفیتونو بانکي حسابونو ته دې انتقال شي.

د طالبانو مالیې وزیر په ولایتونو کې له والیانو هم غوښتي چې ژر تر ژره دې دولتي کارکوونکو ته د معاشونو د ورکړې راپور واستوي.

تر دې وړاندې هم په بېلابېلو ولایتونو کې یو شمېر دولتي کارکوونکو د طالبانو له لوري پر خپل وخت د معاشونو نه ورکولو شکایت کړی و.

دغو کارکوونکو ویلي و چې له څو میاشتو راهیسې یې معاشونه نه دي ترلاسه کړي.

د امریکا د مرستو له ځنډېدو وروسته د طالبانو له خوا د دولتي ادارو د کارکوونکو د معاشونو د ورکړې بهیر ګډوډ شوی دی.

تر دې مخکې د طالبانو مالیې وزارت د دولتي کارکوونکو د شکایتونو د زیاتوالي له امله اعلان وکړ، چې د معمول په څېر به د دولتي کارکوونکو معاشونه ورکوي.

د روسیې د امنیت شورا مطبوعاتي دفتر وايي، چې « دغه غونډه به د لومړي ځل لپاره د کابل د نوې مشرتابه د استازو کوربه توب کوي».

د روسیې امنیت شورا ویلي، اوسني ګواښونه او امنیتي ننګونې نړیوالې او سرحدي بڼې لري او هېڅ یو معاصر هېواد نه شي کولای یوازې یا په دوه اړخیز ډول دغه ګواښونه حل کړي. د شورا په وینا، له همدې امله، د جنوب او ختیځ له هیوادونو سره تړلي سازمانونه او اتحادیې په وروستیو کلونو کې لا مهم رول لوبوي.

دا ۱۳مه نړېواله غونډه ده چې د لوړپوړو امنیتي استازو ترمنځ ترسره کېږي.

د تاس اژانس د رپوټ له مخې، د غونډې په ترڅ کې به د اسیا د جنوب ختیزو هیوادونو ټولنې (ASEAN)، بریکس، د شانګهای همکاریو سازمان او د همګټو هېوادونو ټولنې استازي غیر رسمي څو اړخیزې خبرې اترې وکړي.

همداراز، د اسیا د جنوب ختیزو هېوادونو ټولنې د غړو د استازو پنځمه ناسته به هم پکې ترسره شي.

د روسیې امنیت شورا وايي: « سیمه‌ییز لوبغاړي نه غواړي د لویو قدرتونو د تقابل ډګر وي، بلکې هڅه کوي چې د عادلانه او نه وېشل کېدونکي امنیتي نظام په جوړښت کې فعاله ونډه واخلي».

شورا همداراز زیاتوي چې د اسیا جنوب ختیز هېوادونه غواړي له روسیې سره په امنیتي مسایلو کې همکاري لا پراخه کړي.

سربېره پر دې، د برېکس، شانګهای، اود همګټو هېوادونو د ټولنو تر منځ غیر رسمي غونډې هم پلان شوې دي.

جویا افغانستان انټرنشنل ته وویل چې هغه د یوې پاکستانۍ ښځینه بوکسرې ترڅنګ د نورو هېوادونو له بوکسرانو سره هم سیالي لري. نوموړې خپله یوه سیالي ګټلې ده.

د سیالیو تنظیموونکو وویل چې دا ډول نړیوالې سیالۍ نه یوازې د سیمه‌ییزو ورزشکارانو تر منځ اړیکې پیاوړې کوي، بلکې د سولې، همکارۍ او د سپورټ د ودې لپاره یو مثبت پیغام هم لري.

ډېری هغه افغان ورزشکاران چې په هېواد کې د ورزشونو پر وړاندې د طالبانو د محدودیتونو له امله له افغانستان څخه وتلي، اوس په پاکستان کې خپل ورزش ته دوام ورکوي.

طالبانو په خپله دویمه واکمنۍ کې هم د ښځو پر زده کړو، کار، ورزش او سفرونو سخت بندیزونه لګولي دي. ملګرو ملتونو دغه حالت ته د «جنسیتي اپارټایډ» نوم ورکړی دی.

افغانستان کې ګڼې مېرمنې د طالبانو د دغو سختو محدودیتونو له کبله کړاوونه ګالي او ځینې مجبورې شوې چې خپل هېواد پرېږدي.