پاکستان ۳۴ افغانان تر زنداني کېدو وروسته افغانستان ته ستانه کړي
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، چې پاکستان د شنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۰مه) ۳۴ تنه افغانان تر زنداني کېدو وروسته د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه کړي دي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، چې پاکستان د شنبې په ورځ د (غبرګولي ۱۰مه) ۳۴ تنه افغانان تر زنداني کېدو وروسته د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه کړي دي.
خبرپانه زیاتوي، دغه کسانو د پاکستان په زندانونو کې له دوو تر درېیو ورځې تېرې کړې دي.
په نایجیریا کې د اوګون ملي سپورت فیستیوال څخه راستېدونکي ۲۱ لوبغاړي د کانو ښار په کورا سیمه کې د موټر د ټکر له امله مړه شوي دي.
د نایجریا د پي اېم نیوز د راپور له مخې؛ په پېښه کې ۱۹ تنه لوبغاړي مړه شوي وو؛ خو درېیو تنو ټپیانو بیا د کورا په روغتون کې د سختو ټپونو له امله ساه ورکړه.
په راپور کې راغلي، هغه لوبغاړي چې له پېښې څخه ژوندي وتلي؛ د ایالتي حکومت له لارښوونې وروسته د روغتیایي پاملرنې لپاره د مرتلا محمد روغتون ته لېږدول شوي دي.
دغه موټر شاوخوا ۳۵ لوبغاړي د اوګون سپورتي فیستیوال کې له ګډون وروسته کانو ته لېږدول، چې د ډاکسټال په ښارګوټي کې له یوه پله څخه واوښت.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت خبر ورکړی، چې د دوی د روانې واکمنۍ له پیل راهیسې پنځه مېلیونه او ۹۷زره کسان هېواد ته ستانه شوي دي.
د یاد وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني وایي، په دغه ډله کې ۲۹۱۸۵۶ کورنۍ هېواد ته ستنې شوې چې د وګړو شمېر یې ټولټال ۲.۷ مېلیونه کسان کېږي. همدا راز ۲.۳مېلیونه نور کسان په انفرادي توګه پرته له کورنیو هېواد ته ستانه شوي دي.
نوموړی زیاتوي: «د روان میلادي کال په تېرو دوو میاشتو اپرېل او مئ کې ۲۶۸زره کډوال له ګاونډیو هېوادونو څخه راغلي دي. له دې ډلې څخه ۱۵۴زره له پاکستان، ۱۱۱زره له ایران او ۳زره نور له ترکیې څخه راغلي دي».
خو ملګرو ملتونو څه موده وړاندې په یوه راپور کې دا هم ویلي و، چې له ۲۰۱۸ زېږدیز کال راهیسې له افغانستانه تر ۸ مېلیونه ډېر کسان کډوالۍ ته اړ شوي دي.
د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون د ماژان صالحي په نوم په ایران کې د یږه افغان کډوال وېډیو خپره کړې، چې په کې یې ویلي ایران کډوالو ته خبرداری ورکړی؛ که په خپله خوښه ونه وځي په جبري توګه به یې له خپلې خاورې څخه وباسي.
په ایران کې مېشت افغان کډوالو په وینا؛ ایران باید له دوی سره په چلند کې نرمښت راولي.
هاخوا پاکستان یو له هغو هېوادونو دی، چې په روان کال کې یې ډېر شمېر افغان کډوال له خپلې خاورې اېستلي او دغه لړۍ لا هم په چټکۍ روانه ده.
یاد هېواد د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه د کډوالو د اېستلو دویم پړاو پیل کړی او په بېلابېلو ایالتونو کې پولیس کور په کور افغانانو پسې ګرځي.
ایران او پاکستان د افغانستان دوه هغه ګاونډي هېوادونه دي، چې ډېر افغان کډوال په کې مېشت دي.
په دغه هېوادونو کې د افغانانو وضعیت له ځورونو، شکنجو او بې عدالتیو څخه خالي نه دی. نړۍوالو سازمانونو نیوکې کړې، چې دغه دوه ګاونډیان له افغان کډوالو سره خورا ناوړه چلند کوي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په ګډون بېلابېلو سازمانونو له یادو هېوادونو غوښتي، چې په جبري توګه د افغان کډوالو د اېستلو بهیر ودروي او اجازه دې ورکړي؛ څو په خپله خوښه له دغه هېواده ووځي. خو پاکستان او ایران دغو غوښتنو ته چندان پاملرنه نه ده کړې.
بل خوا د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ له پیل راهیسې افغانستان سخت اقتصادي ناورین، لوږې، وزګارتیا او سیاسي بې ثباتي تجربه کوي.
اندېښنې دا دي، چې هېواد ته ستانه شوي کډوال هم د سرپناوو له نشتوالي، وزګارتیا او فقر سره مخ شوي او طالبانو ورته هېڅ راز اسانتیاوې نه دي برابرې کړي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ هم اندېښنه ښوولې، چې په لویه کچه د افغان کډوالو ستنېدو افغانستان کې بشري ناورین لا پراخ کړی او نړۍوال باید بشرپاله مرستې ډېرې کړي.
افغان توکمه اسټرالیایي د بشري حقونو فعال، انځورګر او فلم جوړونکي مظفر علي د «افغان نجونو او کډوالو ماشومانو د زدهکړو په ملاتړ» د بایسکل اوږد مزل پیل کړی دی.
د اسټرالیا په پلازمېنه کې د افغانستان سفارت وایي، مظفر علي له کویینزلنډ ایالت څخه پر خپل بایسکل سپور شوی او د سوېلي اسټرالیا پر لور روان دی.
هغه د دغه سفر پر مهال د افغان ښځو پر وضعیت خلک خبروي او د هغوی د حقونو لپاره غږ پورته کوي.
د افغانستان سفارت د (غبرګولي ۱۰مه) د شنبې په ورځ په خبرپاڼه کې لیکلي: «هغه دا مزل (د غبرګولي په ۹مه) پیل کړی او ټاکل شوې، چې شاوخوا یوه میاشت به دوام وکړي. نوموړی له مالیني ښار څخه اډیلایډ ښار ته روان دی.»
مظفر علي دغه نوښت د هغه ښوونیز مرکز د لس کلن کېدو په ویاړ پیل کړی، چې نوموړي په ۲۰۱۴ کال د اندونیزیا په خاوره کې د افغان کډوالو لپاره جوړ کړی و.
هغه به د سفر پر مهال له ولسي خلکو سره وویني او د افغان ښځو د شته کړاوونو او وضعیت په تړاو به خلکو ته مستند فلمونه هم وړاندې کړي.
همداراز تمه ده، چې مظفر علي به د دغه سفر په اوږدو کې د بېلابېلو ښوونځیو زدهکوونکو ته د افغان ښځو د هيلو، مبارزې او استقامت په اړه معلومات ورکړي.
د راول والنبرګ په نامه د بشري حقونو انسټیټیوټ په خپل یوه نوي خپور کړي راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې دولتي خدمتونو ته لاسرسی د قومیت، جنسیت، مذهب او سیاسي تړاو د معیارونو پر بنسټ په نا انډوله او تبعیضي توګه وېشل شوي دي.
د راول والنبرګ په څېړنه کې راغلي، چې د طالبانو په رژیم کې دا مهال ښځې او لږکۍ د ژورو او پراخو ننګونو سره مخ دي دغه کسان څنډې ته شوي دي.
دغه څېړنه د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې د خلکو د سروې، له سیاسي او اکاډمیکو اشخاصو سره د مرکو، اسنادو او پرانیستو سرچینو په کارولو سره ترسره شوې.
د څېړنې له مخې؛ طالبانو، د مساوي حقونو پر بنسټ د ګډون د ادعاوو برعکس؛ په عمل کې سیاسي واک او سرچینې محدودو او ځانګړو ډلو ته سپارلې دي.
راپور زیاتوي، دغه نا انډولي د طالبانو په حکومتي جوړښتونو کې په څرګنده توګه لیدل کېږي؛ په ځانګړې توګه په کابینه او لوړو مدیریتي برخو کې چې نږدې ټول د دغې ډلې په واک کې دي.
راپور ښيي، چې ښځو، قومي او مذهبي لږکیو ته په سیستماتیک ډول مساوي سیاسي ونډه نه ورکول کېږي او عامه خدمتونو ته د لاسرسي په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دي.
په راپور کې راغلي، چې قومي، ژبني، مذهبي او سیمهییزو توپیرونو دغه نابرابري لا پسې پراخه کړې ده.
د راول والنبرګ انسټیټیوټ په دې راپور کې ټینګار کړی، چې په افغانستان کې د یوه ټولګډونه او دوامداره حکومت د جوړولو لپاره اړینه ده چې د وګړو مساوي حقونه، د عدالت وېش او وړتیا په ریښتیا سره په حکومتي جوړښتونو کې بنسټیز شي.
پاکستان اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې د یکشنبې ورځې په سر مقاله کې لیکلي، چې چین له طالبانو غوښتي؛ څو له پاکستان سره د کړکېچ پر ځای ښې او دوستانه اړیکې وساتي. د ورځپاڼې په باور طالبانو دغه غوښتنه منلې او د اسلام اباد په ګټه یې ځیني اقدامات هم کړي دي.
مقاله کې زیاته شوې، چین هڅه کوي په دغه ډول اقداماتو سره د طالبانو په اقتصاد او سیاست کې د هند مخه ونېسي. همدې موخې ته په پام بېجینګ طالبانو ته د زېربناوو پراختیا او سوداګریزو همکاریو وړاندیزونه کړي دي؛ خو دغه مرستې مشروطې دي او چین غواړي، چې طالبان له پاکستان سره رغنده همکاري ولري؛ دغه هېواد د چین د سیمهییزو پروژو په ځانګړې توګه د «سي پېک» لپاره سټراټېژیک اهمیت لري.
همدا راز د اسلام اباد د هغه اندېښنې پر سر چې ګوندې د افغانستان په خاروه کې د «ټيټيپي» وسلهوالو ته پناه ځایونه ورکړل شوي په تېرو میاشتو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د اړیکو ترینګلتیا تر ټولو جدي مساله پاتې شوې ده.
مقاله کې راغلي، چې د چین دغه غوښتنو طالبان دې ته اړ کړي؛ څو د پاکستاني طالبانو پر ضد ځیني اقدامات وکړي.
مقاله کاږي، چې طالبانو د «ټيټيپي» سره د اړیکو، جلب و جذب او خوخواږۍ له کبله ځیني افغانانان هم نېولي دي.
ټربیون ورځپاڼه زیاتوي، د پاکستان ضد کسانو خلاف د طالبانو دغه ډول اقدامات ښیي چې دغه ډلې د اسلام اباد سره د اړیکو رغولو لپاره خپله تګلاره ښه کړې ده.
په پای کې ویل شوي، که څه هم هېڅوک لا تر اوسه پورې طالبان په رسمیت نه پېژني؛ خو یو شمېر هېوادونو اوس کرار، کرار یو ځل بیا له طالبانو سره د اړیکو د پیلولو په فکر کې دي.
ځینو هېوادونو کابل ته سفیران لېږلي او د اړیکو د عادي کېدو هڅې یې پیل کړې دي.
د ټربیون له مقالې ور اخوا باورونه دا دي، چې د طالبانو او اسلام اباد اړیکې هر وخت له ننګوونو سره مخ کېدلای شي.
په تېرو وختونو کې هم دواړو لوریو له یو بل سره د مثبتو اړیکو رامنځته کېدو هیلهمندۍ ښودلې وې؛ خو وروسته په ډاګه شوې چې دغو تعاملاتو ډېر دوام ونه کړ.
بل خوا د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ هم په افغانستان کې د چین د زیاتېدونکي نفوذ په تړاو څرګندونې کړې دي او ان دا یې لا هم ویلي، چې د دوی تر واک لاندې بګرام پوځي اډه اوس د چین په ولکه کې ده.
له دغه ډول څرګندونو ښکاري، چې واشنګټن د طالبانو او بېجینګ په زیاتېدونکو اړیکو خوشحاله نه دی.