په افغانستان کې د جنګېدلو کاناډایي سرتېرو لپاره د ویکټوریا جایزې غوښتنه شوې

د جعیت اسلامي ګوند چګپوړي غړي اسماعیل خان د سې شنبې په ورځ په خپل پیغام کې د هرات د سقوط څلور کاله تېرېدو ته په اشارې سره وویل، «طالبان هغه ډله ده، چې نږدې دېرش کاله یې د هېواد د سلګونو بچیانو وینې توی کړې».

هغه زیاته کړې چې طالبان د دین او فقاهت درواغجنې دعوې کوي، خو په حقیقت کې یې د وینو تویولو، وژنو او دسیسو له لارې هرات تر خپلې ولکې لاندې راوست.

اسماعیل خان د جنوب لوېدیزې حوزې د ولسي مقاومت خوځښت ته درناوی څرګند کړی او ویاي یې دي، چې د دې مقاومت سنګر ساتونکو د ښار د دفاع لپاره خپل دینې مسوولیت او وجداني دنده ادا کړې ده، خو د پېچلو دسیسو او وطن‌پلورو معاملو له امله هېواد یوه خطرناک شاتګ ته لاړ.

تر دې وړاندې د روان کال د چنګاښ په ۱۴مه نېټه اسماعیل خان ویلي و، چې طالبان له مشروعیت، قانوني چوکاټ او د خلکو له مشارکت پرته واک ته رسېدلي او هېواد یې د میلیونونو خلکو لپاره په یوه ویروونکي زندان بدل کړی.

د ننګرهار ولایت طالب چارواکو د سې شنبې په ورځ اعلان وکړ، چې د شډل سیمې اوسېدونکی مطیع‌الله څه وخت وړاندې د طالبانو د شنې قطعې وسله والو له خوا په «غیر قصدي ډول» وژل شوی و.

د طالبانو په اعلامیه کې راغلي، چې د پېښې له امله د ولایت مرستیال، د علماوو شورا مشر، د استخباراتو او امنیه قوماندانۍ مسوولینو د مقتول له کورنۍ سره وکتل او هغوی یې بښنې ته وهڅول.

طالب چارواکي وایي، د شنې قطعې اړوند کسانو د دیت ورکولو مسوولیت منلی او د کورنۍ له بښنې یې مننه کړې ده.

په اعلامیه کې وړاندې راغلي چې، د مقتول خپلوانو ویلي چې د بښنې پرېکړه یې «د الله د رضا» لپاره کړې او په راتلونکي کې هیڅ ډول دعوه نه لري.

خو د پېښې منتقدین وايي چې دغه «رضایت» ډېر وخت د فشار او وېرې پایله وي.

د طالبانو د واکمنۍ له بیا پیل راهیسې دا لومړی ځل نه دی چې د دوی د وسله‌والو له لوري د ملکي وګړو د وژل کېدو پېښې د دیت په ورکړه او بښنې ته د کورنیو په ترغیب تړل کیږي.

د بشري حقونو فعالان وايي، دا ډول چلند نه یوازې د عدالت د پلي کېدو مخه نیسي، بلکې وسله‌وال هڅوي چې ورته پېښې عادي ونیسي.

د روسیې یو شمېر رسنیو خبر ور کړی، چې د دغه هېواد د علومو اکاډمۍ د ختیځ پېژندنې انسټیټیوټ غړی سویاتوسلاو کاویرین په کابل کې د طالبانو په توقیف کې دی او لا هم نه دی خوشی شوی.

یوې روسۍ رسنۍ د خپلو سرچینو په حواله خبرور کړی، چې کاویرین په کابل کې په توقیف کې دی او تر اوسه یې هیڅ رسمي قانوني حالت نه دی په ډاګه شوی.

سرچینې ویلي: «په رسمي ډول کاویرین هېڅ قانوني وضعیت نه لري او د هغه پر ضد د شکایتونو ماهیت لا روښانه نه دی».

دغه روسی کارپوه طالبانو د چنګاښ پر۲۹ مه په کندوز کې نیولی و او وروسته یې کابل ته ولېږداوه.

د روسیې دولتي خبري اژانس تاس خبر ورکړی چې د روسیې سفیر د هغه د وضعیت د معلومولو لپاره هڅې کوي، خو لا هم د هغه د ځای او وضعیت په اړه روښانه معلومات نه دي ورکړل شوي.

سویاتوسلاو کاویرین د نیول کېدو په ورځ پر خپل ټیلیګرام چینل لیکلي وو، « زه په کندوز کې د ګاڼو د قاچاق د هڅې په تور ونیول شوم، اوس کابل ته د استخباراتو ریاست ته وړل کېږم. هیله لرم چې هلته به موضوع یوازې د پوښتنو او د ګاڼو د اسنادو په بشپړولو پورې محدوده شي. موبایل کله نا کله راکول کېږي».

کاویرین د روسیې د اتنو­لوژیکي څېړنو مرکز او د علومو اکاډمۍ د ختیځ پېژندنې انسټیټیوټ کارکوونکی دی.

طالبانو د هغه د وضعیت او د نیول کېدو د لامل په اړه تراوسه رسنیو ته څه نه دي ویلي.

په پنجشېر ولایت کې طالب چارواکو د سې شنبې په ورځ، د زمري پر ۲۱مه وویل، چې د زمردو په نهمه رسمي داوطلبۍ کې ۲ زره او ۵۳۹ قیراطه زمرد، چې د یاد ولایت له کانونو ترلاسه شوي وو، د داوطلبۍ له لارې په ټولیزه توګه د ۳۴۷ زره او ۸۵۰ امریکايي ډالرو په ارزښت پر کورنیو سوداګرو وپلورل شول.

د طالبانو د پنجشیر والي حافظ محمد اغا حکیم ویلي، چې د دغه ولایت لوړکیفیته زمرد نه یوازې افغانستان له نړیوالو بازارونو سره نښلولی، بلکې د کورنیو او بهرنیو پانګوالو پاملرنه یې هم راجلب کړې ده.

د پنجشیر د والي ویاند سیف‌الدین لټون وايي، دا داوطلبي د ملي او نړیوالو سوداګرو او اړوندو ادارو په ګډون ترسره شوې او په وینا یې، پروسه په شفافه توګه پر مخ وړل شوې ده.

لټون زیاته کړې، چې زمرود تر پلورل کېدو وړاندې د مسوولو څارونکو په حضور کې له کتنې وروسته بسته بندي شول، څو د داوطلبۍ شفافیت او باور فضا خوندي پاتې شي.

د پنجشیر زمرد چې د کیفیت له پلوه په سیمه کې ځانګړی شهرت لري، په وروستیو کلونو کې د افغانستان له مهمو طبیعي شتمنیو ګڼل کېږي، خو څارونکي د طالبانو کیندنې او د داوطلبۍ پروسې غیر مسلکي او غیر شفافې ګڼي.

تازه احصایې ښيي چې د هیواد په کچه په پنجشېر کې شاوخوا ۱۷۰۰ کانونه دي، چې له دې څخه یوازې په ۲۵۰کانونو کې قانوني فعالیت پیل شوی او ۶۰۰ جوازونه ورکړل شوي دي.

ګارډین ورځپاڼې د اندرسن د کتاب ځینې برخې خپرې کړې چې د امریکا شل کلن حضور، د هغې ګډوډ پای او د طالبانو بیا واک ته راګرځېدل پکې انځور شوي دي. د همدې لپاره یې د کتاب نوم «د جګړې ماتې» ایښی دی.

نوموړي په خپله سریزه کې لیکلي دي: «په افغانستان کې د امریکا او متحدینو ماموریت یوڅه بریالی و. طالبان او القاعده غرونو ته وتښتېدل او یو لویدیز پلوه نظام یې ځای ونیو».

خو اندرسن نیوکه کوي چې امریکا او لویدیځ «هیڅکله په رښتیا افغانستان ته نه دي ننوتي. له همدې امله یې هڅې د ناکامۍ په څنډه کې وې».

په کتاب کې اندرسن د طالبانو پر اوسني واک پوښتنې را پورته کړې، چې ایا دا همغه زاړه طالبان دي که نوي؟ او وايي: «موږ واقعاً نه پوهېږو.»

هغه لیکي: «په لومړنیو نښو کې زموږ ملګرو هغه کسان ولیدل چې د کندهار دودیزې جامې یې اغوستې وې او بله ډله طالبان وو، چې د امریکا د ځانګړو ځواکونو یونیفورم یې پر تن و».

هغه زیاتوي: «موږ دا هم ولیدل چې د عکس او ویډیو اخیستل اوس ممنوع نه دي ځکه دوی سمارټ فونونه لرل. دې موږ ته یو څه هیله راکړه چې شاید دوی بدل شوي وي».

اندرسن د افغان میرمنو برخلیک ته هم اشاره کړې ده: «نږدې هره ښځه چې له ما سره یې خبرې کړې، له ما یې مرسته غوښتې چې له هېواده وتښتي. یوازې ښځې نه، بلکې ټولو هغو کسانو، چې له طالبانو سره نه وو، لکه دولتي کارکوونکي، د وزارتونو مرستیالان یا د الوتکې مېلمه پال، مرسته غوښتې».

هغه وايي: «یوې ښځې راته وویل: زه پوهېږم څه پرلاره دي، پوهېږم هغوی څه کوي او هغه سمه وه. حالت تر هغه څه چې څلور کاله مخکې مو فکر کاوه، ډېر خراب شوی. میرمنې په رسمي ډول له کوره بهر له خبرو کولو منع شوې، له نارینه خپلوانو پرته سفر نه شي کولای. زه حتا نه پوهېږم چې د روغتونونو د زیږون له برخو سره څه کوي».

اندرسن چې اوس ۶۸ کاله عمر لري، د طالبانو د دوامداره جګړو په اړه وايي: «د طالبانو دننه داسې ډلې شته چې ښايي په جګړه کې ښکېلې شي».

هغه وايي: «افغانستان هیڅکله له وینې تویولو پرته نوي پړاو ته نه دی تللی. دا لکه ځینې نور هېوادونه نه دی چې یوازې د سولې یا مدني توافق له لارې نوي پړاو ته لاړ شي. دلته همېشه نوي پړاوونه د وینې په بهېدو سره رامنځته کېږي».

په کتاب کې راغلي: «زه نه پوهېږم دا دور څنګه ماتېدای شي، خو اوسني واکمن طالبان به دا دور خپله مات نه کړي. دوی نوې بې عدالتي عملي کوي، دا حقیقت دی».

لیکوال ټینګار کوي چې «لویدیځ به بیا هم افغانستان ته مخ واړوي، ځکه افغانستان د شرم او ناکامۍ ځای دی؛ لکه څنګه چې د شوروي اتحاد لپاره و».

یاد امریکايي لیکوال وايي چې «زه تل غواړم افغانستان ته لاړ شم. افغانستان یو حیرانوونکی ځای دی، د خلکو ټولنه یې هم بې ساری ده».