طالبانو په زابل کې د نجونو لپاره د یوناما په ملاتړ د کمپیوټر زده کړو ټولګی تړلی

په نورو هېوادونو کې د کیڼ لاسو خلکو لپاره ځانګړي لاسي سامانونه جوړېږي، په ښوونیزو ادارو کې هم له څوکیو سره تړلي کيڼ لاسي مېزونه ورته چمتو کېږي، مور او پلار خپل کیڼ لاسي اولادونه په زور په ښي لاس کار کولو ته نه مجبوروي؛ خو په افغانستان کې بیا خبره برعکس ده.

ارواه‌پوهان وايي، چې په کیڼ لاس کار کول اخیتاري، د خپلې خوښې او تمرین پایله نه ده؛ بلکې انسان له موره کیڼ لاسی زېږي، خو که په زور په ښي لاس کار کولو ته اړ اېستل شي؛ له رواني ستونزو سره مخ کېږي.

د کندهار اوسېدونکی ګل محمد کيڼ لاسی دی، هغه وايي:« زه مې مور او پلار له ماشومتوبه په کیڼ لاس کار ته نه پرېښودم، اوس مې ژبه بندېږي. ډاکټران وايي، چې دغه ناروغي په ښي لاس کار کولو له امله راته پيدا شوې ده.»

په کابل کې د ښوونې او روزنې پخوانی استاد محمد ظاهر شمس هم د ګل محمد خبره تاییدوي او وايي: «په کیڼ لاس کار کول اختیاري نه؛ بلکې طبيعي او مور زادي عادت دی. باید کيڼ لاسي ماشومان په ښي لاس کار کولو ته اړ نه اېستل شي؛ ځکه دغه کار هغوی ته ډول، ډول ستونزې پيدا کوي، چې يوه بېلګه يې د ژبې بندېدل دي.»

په افغانستان کې د کیڼ لاسو لپاره یوه ستونزه په ښوونیزو مرکزونو کې له څوکۍ سره تړلي واړه مېزونه دي، کیڼ لاسي زده‌کوونکي مجبور دي چې هره ورځ څو ساعته پرله پسې په څوکۍ کې کوږ کېني.

ارواپوه شرف الدین عظیمي وايي:« بايد په څوکۍ کې د کېناستو پر مهال د کيڼ لاسو زده‌کوونکو وضعيت ته پام وشي. که کيڼ لاسي زده‌کوونکي پر هغو څوکيو کېني، چې د ليکنې لپاره مېزونه يې ښي خوا ته وي. دا کار له اروايي او پيډاګوژيکي پلوه ګڼ شمېر ستونزې پيدا کوي. دغه ډول زده‌کوونکي مجبور دي، چې د ناستي پر مهال خپله ملا او مغزی کوږ ونيسي.»

ښاغلی عظيمي زیاتوي: «په دې ډول څوکیو کې ناست زده‌کوونکي په ذهني لحاظ ناارامه وي، فکري تمرکز نه لري، ژر په قهر کېږي، حوصله نه‌لري، مطالعه، غوږ نيول، ليکل او ټول درسي فعاليتونه يې نيمګړي پاتې کېږي او بېړه لري، چې ژر له څوکۍ څخه ولاړ شي.»

په دې ډول څوکیو کې کېناستل عصبي ناروغۍ هم پيدا کوي. د جراحي اعصابو متخصص ډاکټر ظاهر شاه وايي، چې په ښوونیزو ادارو کې د کيڼ لاسو زده‌کوونکو لپاره د ځانګړو څوکيو نشتوالی روغتيايي ستونزې پېښوي چې له دې ډلې يو هم د ملا د تير کږېدل (Scoliosis) دي.

ډاکټر ظاهرشاه زیاتوي:« که يو زده‌کوونکی څو کاله پرله‌پسې او هره ورځ څو ساعته پر هغه څوکۍ کېني، چې ورسره تړلی مېز يې ښي لاس ته جوړ وي؛ نو په پایله کې د ملا د کږېدو ناروغي ورته پيدا کېږي.»

که څه هم په افغانستان کې په کیڼ لاس کار کول ځينې خلک بد انګیري؛ خو په نړۍ کې ډېر مشهور خلک کيڼ لاسي دي، لکه د امریکا پخوانی ولسمشر بارک اوباما، د نوبل جایزې ګټونکی مشهور فېلسوف برتراندرسل او داسې نور.

په دغې ګډه کمېټه کې به د سپېشل برانچ افسران، د پولیسو امنیتي افسران، د ترهګرۍ ضد څانګې افسران، د ایالتونو او سرحدي چارو وزارت (SAFRON) استازي، استخباراتي بیورو استازي او نورې ادارې شاملې وي.

دغه کمېټه به د (PoR) کارټ لرونکو افغانانو نوم لیکنې په اړه معلومات راټولوي، ځايي پولیسو ته به یې ورکوي او د بې‌اسناده کډوالو د اېستلو پلان ملاتړ به کوي.

چارواکو امر کړی، چې په خپله خوښه د PoR کارټ لرونکو افغانانو ستنېدو لړۍ به په رسمي ډول د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه پيل شي. د افغان تابعیت (ACC) کارټ لرونکي افغانان به هم د پخواني پلان له مخې له پاکستانه اېستل کېږي.

لومړی به د دغه کډوالو معلومات له ایالتونو سره شریک شي او د پاکستان ملي احصایې اداره (نادرا) به د پولو په مرکزونو کې د ستنېدونکو افغانانو نومونه تشخيص او کډوالو له نوملړ څخه لرې کړي.

ایالتي ادارې به د کډوالو اېستلو لارې، ټرانسپورټي اسانتیاوې او پاليسیو عملي کېدو کمېټې جوړوي؛ دغه ډول به فډرالي او ایالتي ادارې د دغه بهیر پرمختګ څاري. د شکایت اورېدو ځانګړې څانګه به په منظم ډول د خلکو شکایتونه ثبتوي، چې له افغان کډوالو سره ناوړه چلند ونه شي.

نن چهارشنبه (د زمري ۲۲مه) دغه دفتر پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د ملګرو ملتونو دغې ادارې د بدیل معیشیت او طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ کرنیز ګډ ټیم د هرات له والي سره د بدیل معیشت پر ځینو موضوعاتو خبرې وکړې.

د خبرپاڼې له مخې؛ د کوکنارو ښه بدیل انجه، زعفران او انځر بلل شوي دي. په داسې حال کې چې دغه بوټي په کال کې یو ځل حاصل کوي او ډېرو اوبو ته اړتیا لري.

له نشه‌يي توکو سره د مبارزې کارپوهان وايي، چې په افغانستان کې هیڅ بوټی د کوکنارو د کښت بدیل نه شي کېدای؛ ځکه چې د کوکنارو فصل لنډ، ګټه یې ډېره او پېرودونکي یې د پټي پر سر حاضر وي. د دې لپاره بنسټيزه حل لاره دا ده، چې باید په عمومي ډول د افغانستان کرنیز سکټور پر پښو ودرول شي.

بزګران وايي، چې دوی له څو لسيزو راهیسې د کوکنارو له کښت سره تړل شوي دي او باید نړۍوالې مرستندویه ادارې او حکومت دوی ته د اوبو سرچینې برابرې کړي، کرنیزو محصولاتو ته یې بازار پيدا کړي او اصلاح شوي تخمونه ورکړي. 

د خوړو نړۍوال پروګرام (WFP) سې‌شنبه (د زمري ۲۱مه) په خپله وېپ‌پاڼه د روان کال د جولای میاشتې په اړه په خپل خپور کړي راپور کې ویلي، چې دوی په میاشت کې یوازې يو مېليون بې‌وزلو خلکو ته مرستې رسوي.

دغه سازمان وايي، چې اوس‌مهال د افغانستان ۲۰سلنه خلک د خوړو له کمښت سره مخ دي او که د اکتوبر میاشتې پورې د خوړو نورې سرچینې برابرې نه شي؛ نو د لوږې دغه کچه به نوره هم لوړه شي.

د دغه سازمان د راپور له مخې؛ د خوړو وېشلو مرکزونو دوی ته راپور ورکړی، چې د خوړو زېرمې یې له ۷ تر ۱۰ ورځو پورې خلاصېږي او په دې لنډه موده کې د ښځو او ماشومانو د چټکې خوارځواکۍ مخنیوی ګران کار دی.

درې لویې عایداتي سرچينې چې په تېرو کلونو کې يې د ژور بشري ناورين مخه نيولې وه، اوس کمزورې شوې دي؛ لکه افغانستان ته د بهرمېشتو افغانانو له‌خوا د پيسو لېږد، کښت او کرونده او نړۍوالې بشري مرستې.

د افغانستان له ۳۴ ولايتونو څخه ۱۹ ولایتونه وچکالۍ ځپلي دي. خوراکي مرستې ډېرې کمې شوې او ښایي، چې د ژمي تر رارسېدو مخکې له یو مخې خلاصې شي.

دغه سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه پېښې د ۲۰۲۱کال د اګست له میاشتې څخه نیولې بیا د ۲۰۲۵کال د جولای تر میاشتې پورې ثبت شوې دي.

د خبرپاڼې له مخې؛ له دې ډلې ۲ خبریالان وژل شوي، ۲۰ ټپيان شوي، ۲۵۳ نيول شوي، ۷۹ ګواښل شوي، ۵۱ وهل شوي، ۵۹ خبریالانو سره ناقانونه چلند شوی، ۵ تښتول شوي، پر دوو خبريالانو د وژنې هڅې شوې او دغه ډول د خبريالانو د وېرولو او ځورولو نورې پېښې هم ثبت شوې دي.

خبرپاڼه زیاتوي، چې د جنسيت د وېش له مخې له دې ډلې ۴۸۷نارينه او ۵۲ یې ښځينه خبريالانې دي.

له بل پلوه څو ورځې وړاندې د بې پولې خبریالانو سازمان یا «ار اېس اېف» په څه کم درېیو اونیو کې په کابل د طالبانو له لوري د څلورو خبریالانو او د رسنیو کارکوونکو نیول غندلي دي.

د بې پولې خبریالانو د سویلي اسیا څانګې مشره «سیلیا مرسېر» د یوې اعلامیې په خپرولو سره وایي، د روان کال (د جولای له ۲۲مې) راهیسې د طالبانو استخباراتو او د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت په کابل کې څلور خبریالان او د رسنیو کارکوونکي په خپل سر نیولي او لا یې هم برخلیک نه دی روښانه شوی.