د طالبانو ریاست الوزراء اقتصادي معاونیت وایي، تېر کال دولتي شرکتونو ۶۸،۳ میلیارده افغانۍ عواید راټول کړي. یاد معاونیت وايي، چې دا مهال په هېواد کې ۳۴ فعال، اووه نیمه فعال او درې غیر فعال دولتي شرکتونه موجود دي.
یادمعاونیت د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) ویلي، چې په افغانستان کې دا مهال په مختلفو برخو کې ۳۴ فعال، اووه نیمه فعال او درې غیر فعال دولتي شرکتونه موجود دي.
د طالبانو اقتصادي معاونیت زیاتوي، دغه شرکتونه د برېښنا تولید او وېش، ودانیزو توکو تولید، کانونو کېندنې، نفتي توکو تورید او وېش، کیمیاوي سرې او کرنیزو تخمونو تولید، د پنبې پروسس او غوړیو تولید، د ګازو استخراج او تصفیې د خوراکي توکو تورید او وېش برخو کې فعالیت کوي.
همداراز یاد شرکتونه د بار وړلو او ټرانسپورټ ، بندري خدماتو، مخابراتي او انټرنیټي خدمتونو، معتبرو سندونو چاپ، د غنمو ذخیره کولو او یو شمېر نورو برخو کې خلکو ته خدمات وړاندې کوي.
د امریکا د ملي امنیت پخوانی سلاکار وايي، تمه لري چې ټرمپ به د سويلي اسیا په اړه خپله تګلاره وروستۍ کړي او د هند، افغانستان او پاکستان مسایلو ته پام وکړي. جنرال مکمستر افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان او چین اړیکې د ټرمپ پام ځانته جلبولای شي.
دغه امریکايي جنرال، چې پخوا یې په افغانستان کې دنده ترسره کړې، زیاته کړه چې ټرمپ غواړي د هند، افغانستان او پاکستان مسایلو ته پاملرنه وکړي.
هغه وویل چې پاکستان خپل ملي حاکمیت چین ته سپارلی او باید درک کړي چې اقتصادي یووالی په سويلي اسیا کې د ټولو خواوو لپاره حل لاره ده.
هغه د افغانستان انټرنشنل خبریال عارف یعقوبي دې پوښتنې ته په ځواب کې، چې «ایا په افغانستان کې څه شته چې د ټرمپ پام ځانته جلب کړي؟» وویل، چې له چین سره د افغانستان اړیکې او د نړۍ اقتصاد تر خپل واک لاندې راوستلو لپاره د بېجنګ هڅې کولای شي د ټرمپ پام ځانته جلب کړي.
مکمستر په ۲۰۱۷ کال کې د امریکا د ملي امنیت سلاکار و. هغه په افغانستان کې پوځي ماموریت ترسره کړی او له افغان چارو سره نږدې اشنا دی.
هغه په خپل کتاب «له ځان سره جګړه» کې تشریح کړې چې ولې ډونالد ټرمپ فکر کاوه د طالبانو ماتول عملي نه دي او ولې واشنګټن ونه توانېد چې اسلام اباد د طالبانو له ملاتړه لاس اخېستلو ته وهڅوي.
دغه امریکايي جنرال په خپل کتاب کې لیکلي چې د امریکا د محدودو ځواکونو د حضور د دوام په تړاو یې د ټرمپ د قانع کولو هڅې بې نتیجې پاتې شوې ځکه د ټرمپ ډېرو نږدې ملګرو له افغانستان څخه د بشپړ وتلو لابي کوله.
په سویل لویدیزه حوزه کې د یوناما د فتر کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو شپږ ورځې وړاندې د نجونو لپاره د کمپیوټر زده کړو هغه ټولګی تړلی، چې د یوناما په ملاتړ جوړ شوی و.
د یوناما سرچینو د چارشنبې په ورځ، د زمري پر ۲۲مه، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې شاوخوا څلور میاشتې وړاندې د یوناما په ملاتړ د زابل په مرکز کلات ښار کې د نجونو لپاره د کمپیوټر زده کړو یو ټولګی پرانېستل شو او په دغه ټولګي کې هغو نجونو ته د کمپیوټر زده کړې ورکول کېدلي، چې مخکې یې له شپږم ټولګي پورته ټولګیو کې زده کړې کولې.
د یوناما سرچینو ویلي، چې د کمپیوټر زده کړو په دغه مرکز کې له شل څخه ډېرو نجونو زده کړې کولې او هغو نجونو هم پکې ګډون درلود، چې مخکې کلونو کې له ۱۲ ټولګيو فارغې شوې وې.
سرچینو ویلي، چې دغه ټولګی د زابل د سیمه ییزو طالبانو له خوا د اګسټ میاشتې پر ۶ مه نېټه د نامعلوم دلیل له امله تړل شوی او خبرداری ورکول شوی، چې دلته به نور نجونې د زده کړو لپاره نه ورځي.
پر همدغه مهال له زابل څخه سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو په دغه ولایت کې وړاندې له دې هم د یونېسف او نورو سازمانونو په ملاتړ د سواد زده کړې ځانګړي کلیوالي ټولګي او کورسونه هم بند کړي دي.
د سرچینو د معلوماتو له مخې، طالبان په دغه ولایت کې له ۱۶ کلونو پورته نجونو ته د هېڅ ډول زده کړو اجازه نه ورکوي.
(د اګست ۱۳مه نېټه) د کیڼ لاسو نړۍواله ورځ ده. څېړنې ښيي، چې د نړۍ لس سلنه خلک په کیڼ لاس کار کوي. په افغانستان کې مور او پلار خپل کیڼ لاسي ماشومان په زور په ښي لاس کار کولو ته اړ باسي چې په دې ډول هغوی ته ډول، ډول رواني ستونزې پیدا کېږي.
په نورو هېوادونو کې د کیڼ لاسو خلکو لپاره ځانګړي لاسي سامانونه جوړېږي، په ښوونیزو ادارو کې هم له څوکیو سره تړلي کيڼ لاسي مېزونه ورته چمتو کېږي، مور او پلار خپل کیڼ لاسي اولادونه په زور په ښي لاس کار کولو ته نه مجبوروي؛ خو په افغانستان کې بیا خبره برعکس ده.
ارواهپوهان وايي، چې په کیڼ لاس کار کول اخیتاري، د خپلې خوښې او تمرین پایله نه ده؛ بلکې انسان له موره کیڼ لاسی زېږي، خو که په زور په ښي لاس کار کولو ته اړ اېستل شي؛ له رواني ستونزو سره مخ کېږي.
د کندهار اوسېدونکی ګل محمد کيڼ لاسی دی، هغه وايي:« زه مې مور او پلار له ماشومتوبه په کیڼ لاس کار ته نه پرېښودم، اوس مې ژبه بندېږي. ډاکټران وايي، چې دغه ناروغي په ښي لاس کار کولو له امله راته پيدا شوې ده.»
په کابل کې د ښوونې او روزنې پخوانی استاد محمد ظاهر شمس هم د ګل محمد خبره تاییدوي او وايي: «په کیڼ لاس کار کول اختیاري نه؛ بلکې طبيعي او مور زادي عادت دی. باید کيڼ لاسي ماشومان په ښي لاس کار کولو ته اړ نه اېستل شي؛ ځکه دغه کار هغوی ته ډول، ډول ستونزې پيدا کوي، چې يوه بېلګه يې د ژبې بندېدل دي.»
په افغانستان کې د کیڼ لاسو لپاره یوه ستونزه په ښوونیزو مرکزونو کې له څوکۍ سره تړلي واړه مېزونه دي، کیڼ لاسي زدهکوونکي مجبور دي چې هره ورځ څو ساعته پرله پسې په څوکۍ کې کوږ کېني.
ارواپوه شرف الدین عظیمي وايي:« بايد په څوکۍ کې د کېناستو پر مهال د کيڼ لاسو زدهکوونکو وضعيت ته پام وشي. که کيڼ لاسي زدهکوونکي پر هغو څوکيو کېني، چې د ليکنې لپاره مېزونه يې ښي خوا ته وي. دا کار له اروايي او پيډاګوژيکي پلوه ګڼ شمېر ستونزې پيدا کوي. دغه ډول زدهکوونکي مجبور دي، چې د ناستي پر مهال خپله ملا او مغزی کوږ ونيسي.»
ښاغلی عظيمي زیاتوي: «په دې ډول څوکیو کې ناست زدهکوونکي په ذهني لحاظ ناارامه وي، فکري تمرکز نه لري، ژر په قهر کېږي، حوصله نهلري، مطالعه، غوږ نيول، ليکل او ټول درسي فعاليتونه يې نيمګړي پاتې کېږي او بېړه لري، چې ژر له څوکۍ څخه ولاړ شي.»
په دې ډول څوکیو کې کېناستل عصبي ناروغۍ هم پيدا کوي. د جراحي اعصابو متخصص ډاکټر ظاهر شاه وايي، چې په ښوونیزو ادارو کې د کيڼ لاسو زدهکوونکو لپاره د ځانګړو څوکيو نشتوالی روغتيايي ستونزې پېښوي چې له دې ډلې يو هم د ملا د تير کږېدل (Scoliosis) دي.
ډاکټر ظاهرشاه زیاتوي:« که يو زدهکوونکی څو کاله پرلهپسې او هره ورځ څو ساعته پر هغه څوکۍ کېني، چې ورسره تړلی مېز يې ښي لاس ته جوړ وي؛ نو په پایله کې د ملا د کږېدو ناروغي ورته پيدا کېږي.»
که څه هم په افغانستان کې په کیڼ لاس کار کول ځينې خلک بد انګیري؛ خو په نړۍ کې ډېر مشهور خلک کيڼ لاسي دي، لکه د امریکا پخوانی ولسمشر بارک اوباما، د نوبل جایزې ګټونکی مشهور فېلسوف برتراندرسل او داسې نور.
د پاکستان ډان ورځپاڼې چهارشنبه (د زمري ۲۲مه) راپور ورکړی، چې دغه هېواد د بېاسناده افغان کډوالو اېستلو لپاره د استخباراتي افسرانو یوه کمېټه جوړه کړې چې بېاسناده افغان کډوال وپېژني او د هغوی د اېستلو عملیاتي پلان لپاره معلومات چمتو کړي.
په دغې ګډه کمېټه کې به د سپېشل برانچ افسران، د پولیسو امنیتي افسران، د ترهګرۍ ضد څانګې افسران، د ایالتونو او سرحدي چارو وزارت (SAFRON) استازي، استخباراتي بیورو استازي او نورې ادارې شاملې وي.
دغه کمېټه به د (PoR) کارټ لرونکو افغانانو نوم لیکنې په اړه معلومات راټولوي، ځايي پولیسو ته به یې ورکوي او د بېاسناده کډوالو د اېستلو پلان ملاتړ به کوي.
چارواکو امر کړی، چې په خپله خوښه د PoR کارټ لرونکو افغانانو ستنېدو لړۍ به په رسمي ډول د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه پيل شي. د افغان تابعیت (ACC) کارټ لرونکي افغانان به هم د پخواني پلان له مخې له پاکستانه اېستل کېږي.
لومړی به د دغه کډوالو معلومات له ایالتونو سره شریک شي او د پاکستان ملي احصایې اداره (نادرا) به د پولو په مرکزونو کې د ستنېدونکو افغانانو نومونه تشخيص او کډوالو له نوملړ څخه لرې کړي.
ایالتي ادارې به د کډوالو اېستلو لارې، ټرانسپورټي اسانتیاوې او پاليسیو عملي کېدو کمېټې جوړوي؛ دغه ډول به فډرالي او ایالتي ادارې د دغه بهیر پرمختګ څاري. د شکایت اورېدو ځانګړې څانګه به په منظم ډول د خلکو شکایتونه ثبتوي، چې له افغان کډوالو سره ناوړه چلند ونه شي.
په هرات ولایت کې د طالبانو رسنیز دفتر ویلي، چې د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو سره د مبارزې ادارې د بدیل معیشیت همغږې کوونکې ډلې د هرات ولایت لپاره د دغې ډلې له والي مولانا اسلام جار سره ولیدل او د کوکنارو بدیل معیشیت په اړه یې پر ځینو کرنیزو محصولاتو خبرې کړې دي.
نن چهارشنبه (د زمري ۲۲مه) دغه دفتر پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د ملګرو ملتونو دغې ادارې د بدیل معیشیت او طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ کرنیز ګډ ټیم د هرات له والي سره د بدیل معیشت پر ځینو موضوعاتو خبرې وکړې.
د خبرپاڼې له مخې؛ د کوکنارو ښه بدیل انجه، زعفران او انځر بلل شوي دي. په داسې حال کې چې دغه بوټي په کال کې یو ځل حاصل کوي او ډېرو اوبو ته اړتیا لري.
له نشهيي توکو سره د مبارزې کارپوهان وايي، چې په افغانستان کې هیڅ بوټی د کوکنارو د کښت بدیل نه شي کېدای؛ ځکه چې د کوکنارو فصل لنډ، ګټه یې ډېره او پېرودونکي یې د پټي پر سر حاضر وي. د دې لپاره بنسټيزه حل لاره دا ده، چې باید په عمومي ډول د افغانستان کرنیز سکټور پر پښو ودرول شي.
بزګران وايي، چې دوی له څو لسيزو راهیسې د کوکنارو له کښت سره تړل شوي دي او باید نړۍوالې مرستندویه ادارې او حکومت دوی ته د اوبو سرچینې برابرې کړي، کرنیزو محصولاتو ته یې بازار پيدا کړي او اصلاح شوي تخمونه ورکړي.