د ملي ډیموکراتیک خوځښت مشر محسن داوړ وایي، له هغه وخته چې طالبانو په غیرقانوني او زورواکه توګه افغانستان نیولی، څلور کاله تېر شوي دي، خو د دې څلورو کلونو پایله د افغانانو او د سیمې د خلکو لپاره یوازې کړاو، ناامني او تاوتریخوالی دی.
ښاغلي داوړ، پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي،چې د طالبانو تر واک لاندې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه نه یوازې کم شوي نه دي، بلکې ډېر پیاوړي شوي دي.
د ده په وینا، د همدې ملاتړ له امله په پښتونخوا کې د ترهګرۍ پېښې په وروستیو څلورو کلونو کې په څرګنده توګه ډېرې شوې دي.
نوموړي زیاته کړه،چې طالبانو په دوامداره توګه هغه وسله وال او ترهګر روزلي او تمویل کړي چې په پښتونخوا کې د تاوتریخوالي، بریدونو او د عامو خلکو د وېرولو لپاره کارول کېږي.
محسن داوړ ټینګار کړی،چې افغانان د طالبانو تر واک لاندې د خپلو اساسي حقونو، ازادیو او سوکالۍ څخه بې برخې شوي دي، او هممهاله د پښتونخوا خلک هم د ترهګرۍ او خونړیو پېښو قربانیان ګرځېدلي دي.
هغه له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د طالبانو د ملاتړ د مخنیوي او د ترهګرو د فعالیتونو د مهارولو لپاره جدي او ګډ ګامونه پورته کړي، ځکه چې د ده په خبره، د طالبانو دوامداره واکمني د ټولې سیمې د امنیت لپاره یو ستر ګواښ دی.
د افغانستان د جمهوري نظام د سیاسي استازولیو د همغږۍ شورا، د طالبانو د واکمنۍ څلورم کال په مناسبت په یوې اعلامیه کې خبرداری ورکړی چې په اوسنیو شرایطو کې د نړۍوالې ټولنې چوپتیا به په افغانستان کې د طالبانو له لوري د بشري حقونو د ځپنې بهیر ته مشروعیت ورکړي.
په دغې اعلامیه کې راغلي، طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، په افغانستان کې د ولسواکۍ، تل پاتې سولې او بشري حقونو په تړاو هیلې لمنځه وړي او افغان ولس د طالبانو د واکمنۍ له لومړۍ ورځې راهیسې له ځنډ پرته له ځپنې او محدودیتونو سره مخ دي.
اعلامیه کاږي، افغان نجونې او ښځې د زده کړو له دوام او کار څخه محرومې شوي او له جنسیتي تبعیض سره مخ دي.
د افغانستان د سیاسي استازولیو د همغږۍ شورا همداراز زیاته کړې، چې په افغانستان کې رسنۍ هم ځپل شوي او له طالبانو سره هر ډول مخالفت د ژوند په بیه تمامېږي.
د دغې استازولۍ په وینا، طالبانو په دوحه کې له خپلو کړو ژمنو یوه یې هم نه ده عملي کړې او زیاته کړې یې ده، چې د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، لسګونه هغه ښځې چې له نړۍوالو بنسټونو سره یې کار کاوه، د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې پر مرګ ګواښل شوي دي.
د افغانستان د سیاسي استازولیو د همغږۍ شورا په وینا، هغه افغان چې له پاکستان او ایرانه په زوره را اېستل کېږي په افغانستان کې له ګواښل او شکنجه کېدو سربېره په خپل سر نیول کېږي.
د ملګروملتونو کارپوهانو هم ویلي، د طالبانو قضايي نظام د جنسیتي تبعیض د عملی کولو پر وسیلې بدل شوی او ښځې په سیستماتیک ډول د ټولنیز ژوند له ټولو برخو حذفوي.
دغې استازولۍ په خپلې اعلامیه کې په افغانستان کې انساني وضعیت ناسم بللی او خبرداری یې ورکړی چې له ګاونډیو هېوادونو ډله ییزه اېستنه او په کور دننه د بې ځایه شویو ناورین به د سیمې او نړۍ ثبات له ګواښ سره مخ کړي.
په اعلامیه کې په ټینګار سره ویل شوي چې له طالبانو سره ارام تعامل او غیر مستقیم معاملات به د ځپنې بهیر ته مشروعیت ورکړي او ورسره به نورو استبدادي رژيمونو ته خطرناک سیګنالونه هم ورسوي.
دغې شورا د افغان ولس د اساسي حقونو د ورکړې لپاره په متحد ډول د نړۍوالې ټولنې د بېړنيو اقداماتو غوښتنه وکړه او ټينګار یې کړی چې طالبان باید ځواب ورکړې ته اړ کړای شي او بشري مرستې باید د خپلواکو کانالونو له لارې دوام ومومي او په زوره د افغانانو له ستنولو مخنیوی وشي.
د افغانستان پخواني ولسمشر مرستیال محمد یونس قانوني، د اګست ۱۵د طالبانو د واکمنۍ د څلورم کال په مناسبت، په یوه انلاین ناسته کې وویل، چې د طالبانو د زوال نښې په څرګند ډول لیدل کېږي او «هیڅوک د طالبانو دومره دښمنان ندي لکه څومره چې دوی د خپل ځان خپله دښمنان دي».
قانوني،د طالبانو په څلور کلنه واکمنۍ سختې نیوکې وکړې،او ویې ویل چې د دې ډلې کړنې به د هغوی د پای سبب شي.
هغه د طالبانو د مشرانو وروستیو څرګندونو ته په اشارې وویل: «طالبان ویاړي چې ۲۰کاله یې جهاد وکړ، خو په حقیقت کې یې د افغانستان د اشغال زمینه برابره کړه.»
هغه زیاته کړه چې طالبانو او د دوی ملګرو لکه القاعده، د نړیوالو بریدونو له لارې د بهرنیو ځواکونو د حضور لپاره لاره هواره کړه.
قانوني طالبانو ته په خطاب کې وویل: «تاسو افغانستان ازاد نه کړ، بلکې د بهرنیو ځواکونو تر پښو لاندې مو کړ.»
همداراز قانوني خبرداری ورکړ، چې اوس مهال ۲۲ترهګریزې ډلې د طالبانو تر کنټرول لاندې په افغانستان کې فعالیت کوي، اسلام یې بدنام کړی او افغانستان یې د سیمې د بېثباتۍ په مرکز بدل کړی دی.
د هغه په وینا، د طالبانو په مدرسو کې د چیچن، کشمیر، ازبکستان، تاجکستان او نورو سیمو کسان روزل کېږي، او که نړۍ دې مسلې ته پاملرنه ونه کړي، پایلې به یې نه جبرانېدونکي وي.
هغه طالبان «د بهرنیو استخباراتو وسیله» وبلله او د سیمې د یو شمېر هېوادونو هغه ادعاوې یې تایید کړې، چې وایي له افغانستانه د سیمې د بېثباتۍ لپاره کار اخیستل کېږي.
قانوني وویل، تر ټولو ستر خیانت چې طالبانو له افغانستان سره کړی، «د راتلونکي نسل برمته کول» دي.
د هغه په وینا، د طالبانو په ۲۲زره دیني مدرسو کې راتلونکی نسل د کرکې، ترور، قومي او مذهبي وېش او جنسي توپیر پر فکر روزل کېږي چې جبران یې ناشونی دی.
هغه افغانستان د «ترهګرو جنت» وباله او وویل چې د مسکو، ترکیې او پاکستان پېښې له همدې هېواده سرچینه اخلي.
قانوني په پای کې له سیاسي مشرانو وغوښتل چې د ملي پاڅون د زمینې برابرولو لپاره یو موټی شي تر څو افغانستان د روان ناورین څخه وژغورل شي.
د افغانستان د تېر جمهوري نظام د ملي امنیت پخوانی ویاند رحمت الله اندړ، د پاکستان استخباراتي ادارې«ای اېس ای» د پخواني مشر جنرال فیض حمید انځور په خپرولو سره لیکلي، هغوی چې په اسلام اباد کې یې د اګست ۱۴مه لمانځلې وه، په کابل کې یې د اګست ۱۵مه هم ولمانځله.
د پاکستان د استخباراتي ادارې «ای اېس ای» پخوانی مشر چې په ۲۰۲۱ کال کې د یادې ادارې برحاله مشر وو، د طالبانو له لوري د پلازمېنې تر نیول کېدو وروسته د کابل په سیرینا هوټل کې له یوې پیالې چای سره راڅرګند شو او په هغه وخت کې د هغه دغه چاره له پراخو غبرګونونو سره مخ شوې وه.
رحمت الله اندړ چې د جمهوري نظام پر مهال د ملي امنیت شورا ویاند وو، پر ایکس خواله رسنې لیکلي، «هغوی چې په اسلام اباد کې یې د اګست ۱۴مه لمانځلي وه، راغلو او په ډېر غرور یې د اګست ۱۵مه په کابل کې ونمانځله.»
نوموړی زیاتوي، په دغه ورځ (د اګست ۱۵مه) په افغانستان کې یو نیمه په پښو ولاړ نظام را ونړید، د سولې او د ثبات هیلې غوټۍ پاتې شوې، د علم او پرمختګ کاروان په ځای ودرید او هر افغان له وطنه په تېښته شو.
د افغانستان د ژغورنې لپاره د مقاومت شورا غړی مارشال عبدالرشید دوستم، وایي چې یو شمېر لوېدیځ هېوادونه د طالبانو په ګټه د وخت په ضایع کولو سره له دې ډلې څخه ګټه اخلي.
ښاغلي دوستم دا څرګندونې د طالبانو د واکمنۍ د څلورم کال په مناسبت په یوه مجازي ناسته کې وکړې. نوموړي وویل:«د هند او پاکستان شخړه، د ایران او اسراییلو کړکېچ، د روسیې او اوکراین جګړه، او د امریکا او چین ترمنځ سوداګریزه جګړه هغه عوامل دي چې د طالبانو واکمنۍ ته یې د څلورو کلونو دوام ورکړ».
دوستم ادعا وکړه چې طالبان له دې ډېر نه شي پاتې کېدای او زیاته یې کړه: «موږ د داسې ګامونو اخیستو ته چمتو یو چې خلک او نړۍ به یې باور نکړي، خو هماغه به ترسره کړو چې هېڅوک یې تمه نه لري.»
هغه د طالبانو له لوريد بدخشان د خلکو ځورونې، د ښځو نیونې او د ځمکو غصب یاد کړل او ویې ویل چې طالبان په دې کړنو سره خپل ځان ته قبرونه کيندي.»
مارشال دوستم ټینګار وکړ چې ټولې سیاسي څېرې چې د طالبانو مخالف دي، باید د افغانستان د ژغورنې لپاره د مقاومت شورا تر چتر لاندې سره راټولې شي او دا شورا باید په نړیوالو غونډو کې جدي ونیول شي.
څلور کاله وروسته له هغې چې د افغانستان پخوانی جمهوریت نسکور شو او طالبان بیا واک ته ورسېدل، د امریکا سیاست د دې ډلې پر وړاندې یو پېچلی او څو اړخیز مسیر تعقیب کړی.
په دې موده کې د امریکا دری بنسټیز تګلارې په څرګنده توګه لیدل شوې دي:
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت پرلهپسې ټینګار کړی، تر هغه چې طالبان دننه ټولنیز او سیاسي مشروعیت ترلاسه نه کړي، د نړۍوالې پېژندنې بحث به نه کېږي. له ۲۰۲۱ کال راهیسې، په رسمي اسنادو کې دا دریځ د امریکا د افغانستان سیاست د ستنې په توګه پاتې شوی.
له پېژندنې پرته تعامل
د کابل له سقوط وروسته، برعکس له ډېرو هېوادونو، امریکا خپله سفارتخانه نه ده پرانستې. د دې پر ځای یې خپله استازولي قطر ته سپارلې، څو قونسلي خدمات، د برمته امریکایانو د خلاصون هڅې او امنیتي څارنه پر مخ یوسي.
دا پرېکړه د ۲۰۲۱ د نومبر راهیسې عملي شوې چې دوه پیغامونه لري:
د دې تعامل محوري موضوعات د ترهګرۍ ضد همکاري، د امریکایانو خلاصول او د بشري کړکېچ د حل هڅې دي. واشنګټن باور لري چې د اړیکو بشپړ پرې کېدل به د افراطي ډلو د فعالیت لپاره زمینه برابره کړي، خو عادي کېدل به طالبانو ته مشروعیت ورکړي، نو له همدې کبله یې اړیکې په ټیټه کچه ساتلې دي.
مالي فشار او اقتصادي مهار
د امریکا بله مهمه تګلاره مالي فشار دی. د ۲۰۲۱ په ډسمبر کې د امریکا د خزانې وزارت خیریه بنسټونو ته د مرستو اجازه ورکړه، خو طالبان له دې ګټې بې برخې شول. هدف دا و چې ولس ته مرستې ورسېږي، خو طالبان ونه توانېږي له دې سرچینو د حکومت د پیاوړتیا لپاره استفاده وکړي.
همدارنګه، د نړۍوالو شریکانو په همکارۍ د سویس په زېرمه کې «افغانستان صندوق» جوړ شو، چې ۳.۵ میلیارده ډالره کنګل شوې شتمنۍ پکې ایښودل شوې دي. دا پیسې یوازې د محدودو تادیاتو او اقتصادي ثبات لپاره کارېږي او طالبانو ته په مستقیم ډول نه سپارل کېږي.
امنیتي پیغامونه
د امریکا پوځ له افغانستانه وتلی، خو پوځي نفوذ یې ختم شوی نه دی. د ۲۰۲۲ په اګست کې د القاعده مشر ایمن الظواهري په کابل کې د هوايي برید له لارې ووژل شو. دا عملیات، چې له ځمکني حضور پرته ترسره شول، طالبانو ته روښانه پیغام وو: د ترهګرو مشرانو ته پناه ورکول به ګران تمام شي.
خبرې اترې، نه مشروعیت
د دوحې پروسه د ملګرو ملتونو په محور د طالبانو او نړۍوالې ټولنې د خبرو ډګر ګرځېدلې ده. بحثونه پر اقتصاد، بشري حقونو او ترهګرۍ ضد مبارزه متمرکز دي، خو امریکا او ملګري ملتونه ټینګار کوي چې دا خبرې د بحران د مدیریت لپاره دي، نه د مشروعیت ورکولو لپاره.
د ټرمپ تګلاره او ستراتیژیکه سیالي
د ۲۰۲۵ په جنورۍ کې د ټرمپ د دویمې دورې په پیل سره، د طالبانو پر وړاندې د امریکا سیاست سخت شو. ټرمپ د «قدم په قدم معاملې» او مستقیم فشار لاره غوره کړه، د زندانیانو تبادلې او د مرستو د بودیجې کمښت یې لومړۍ نښې وې.
هغه د افغانستان قضیه د چین پر وړاندې ستراتیژیکې سیالۍ سره وتړله او ټینګار یې کاوه چې د بګرام هوايي اډه د چین د مهار لپاره حیاتي ارزښت لري.
پایله او راتلونکی مسیر
د تېرو څلورو کلونو تجربه ښيي چې د امریکا سیاست د «خطر مدیریت پرته له مشروعیت ورکولو» پر بنسټ ولاړ دی. تر هغه چې طالبان په درې مهمو برخو کې عملي بدلون ونه ښيي — د ښځو د حقونو بېرته راګرځول، له نړۍوالو ترهګریزو شبکو پرېکون، او د ټولګډونه سیاسي جوړښت رامنځته کول — د پېژندنې هیله نه شته.
تر هغه وخته به امریکا خپلې دوه ګونې تګلارې ته دوام ورکوي: د نړۍوالو صندوقونو له لارې هدفمندې مرستې، مالي او سیاسي فشار او د احتمالي ګواښونو د مهار لپاره پوځي وړتیا کارول.