پر افغانستان حاکمه طالبي واکمني؛ د طالبانو په اړه د سپینې ماڼۍ دریځ

له دغه مذهبي تضاد سره سره جغرافیايي او اقتصادي مسایل او همداراز د دواړو هېوادونو پر وړاندې ګډ نړۍوال فشارونه دوی دې ته اړ اېستلي، چې په خپل منځ کې تعامل ولري.
سره له دې چې ایرانیان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یو څه خوشبینه وو، خو اوس داسې ښکاري چې ایران پر دې پوه شوی چې له طالبانو سره دوستي به ښه راتلونکې ونه لري.
د ایران او اسراییل تر منځ له ۱۲ ورځنۍ جګړې وروسته ایران په یو مخیز ډول د افغان کډوالو اېستنې ته ملا وتړله او تر اوسه یې څه باندې یو میلیون افغان کډوال را اېستلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.

د طالبانو او ایران تر منځ د اړیکو مخینه:
په افغانستان کې په ۱۹۹۴ کال کې د طالبانو له پيداښته تر اوسه، د دغې سخت دریځې اسلامپالې ډلې اړیکې د ایران له اسلامي جمهوري سره له ابهام او له ډېرو هسکو او ژورو سره مخ دي.
ایران په افغانستان کې د شورویانو پر وړاندې د افغانانو د جهاد پر مهال د دغه هېواد په چارو کې ډېر ښکېل شو او ان دا چې د افغان شعییانو ګوندونه یې جوړ، سمبال او افغانستان ته یې د جهاد په نوم واستول او لا هم له دغو شعیه مشرانو خپل ملاتړ ته دوام ورکوي.
خو کله چې طالبان په لومړي ځل په افغانستان کې واک ته ورسېدل، ایران د طالبانو حاکمیت تر پایه په رسمیت ونه پېژنده، خو د برهان الدین رباني په مشرۍ د افغانستان اسلامي دولت یې بیا په رسمیت وپېژانده او همداراز یې د طالبانو له مخالفو وسله والو ګوندونو سره ستراتیژيکې اړیکې درلودې. ایران د طالبانو پر وړاندې د مقاومت له بهیره په افغانستان کې د شورویانو پر مهال له افغان ګوندونو د ملاتړ په څېر خپل نظامي، مالي او روزنیز ملاتړ ته دوام ورکړ.
طالبانو کله چې په ۱۹۸۸ کال کې د بلخ مرکز مزارشریف ښار تصرف کړ، نو ورسره جوخت په مزاشریف کې د ایران په کونسلګرۍ کې لږ تر لږه ۹ ایراني ډيپلوماټان او یو خبریال ووژل شول. د برهان الدین رباني په مشرۍ د افغانستان اسلامي دولت وویل، چې دغه ایرانیان طالبانو وژلي او ایران هم همداسې ومنله، چې ګواکې په دغې پېښه کې طالبان ښکېل دي، خو په هغه وخت کې طالبانو وویل چې یاد ایرانیان د مزارشریف ښار له نیول کېدو مخکې په خپله کونسلګرۍ کې وژل شوي وو.
د دغې پېښې اصلي لامل لا تراوسه هم په کره توګه له شواهدو او اسنادو سره نه دی روښانه شوی، خو دغې موضوع د ایران تُند غبرګون راوپااوه. له دغې پېښې وروسته داسې انګېرل کېده چې ایران به پر افغانستان برید وکړي او لسګونه زره نظامیان یې له افغانستان سره په پوله کې ځای پر ځای کړل، خو دغه برید د ایران د مذهبي مشر سید علي خامنه يي له لوري په وروستۍ شېبه کې لغوه شو. د طالبانو بنسټګر او پخواني مشر ملا محمد عمر مجاهد په هغه وخت کې د ایران د دغه ګواښ په غبرګون کې له رسنیو سره په مرکه کې وویل، «که ایران دا کار وکړي نو تر اصفهانه به یې وځغلوم.»

د طالبانو له سقوط وروسته د طالبانو او ایران اړیکې:
سره له دې چې په افغانستان کې د طالبانو په لومړنۍ واکمنۍ کې ایران د دغې ډلې له مخالفینو ملاتړ کاوه، خو په ۲۰۰۱ کال کې پر افغانستان د امریکا په مشرۍ د اېتلافي ځواکونو په بریدونو سره د طالبانو د واکمنۍ له رانسکورېدو سره هم مهاله ایران خپلې دروازې د تښتېدونکو طالب مشرانو پر وړاندې خلاصې کړې او پناه یې ورکړه.
دغه اړیکې یوازې د یوه دولت او پناه غوښتونکو تر منځ نه وې، بلکې داسې ادعاوې شته چې طالب مشرانو په ایران کې د اوسېدو لپاره ځانګړي ځایونه او امتیازات هم درلودل.
له ۲۰۰۱ کال راهیسې په افغانستان کې د اسلامي جمهوري له رامنځته کېدو سره هم مهاله ایران په رسمي ډول له افغان دولت سره هر اړخیزې اړیکې درلودې، خو په افغانستان کې د ناامنیو د رامنځته کولو، له امریکا سره د پخوانيو دوښمنیو د پاللو، د بهرنیو ځواکونو د په نښه کولو او د لویو بنسټیزو ملي پروژو د مخنیوي په برخو کې له طالب مشرانو یې هم ملاتړ کاوه.
ایران له روسیې سره په همغږۍ په افغانستان کې د جمهوري نظام په وروستۍ لسیزه کې له طالبانو سره په دې موخه مرستې کولې، چې امریکا د (درېیو هېوادونو ګډه دوښمنه) په سیمه کې ماتې وخوري او له افغان خاورې وتلو ته اړه شي، ځکه ایران په افغانستان کې د امریکاییانو موجودیت د خپلو ګټو لپاره لوی ګواښ باله.
اخوا، ایران هم بیا طالبانو ته ځکه ډېر د اهمیت وړ وو چې له یوې خوا د امریکې مخالف وو او له بلې خوا په سیمه ییزه کچه او په ځانګړي ډول دا چې ګاونډی هېواد دی او د افغانستان له قضایاو بهر نشي پاتې کېدی.
ایران او طالبانو امریکا ته د ګډې دوښمنې په سترګه کتل او دغه ټکي ایران او طالبان سره نږدې کړي وو، که څه هم چې په عام ډول طالبان او ایرانیان له عقیدوي اړخه مسلمانان دي، مګر د سنيتوب او شیعه توب موضوع هغه څه دي، چې د دواړو لوریو تر منځ د لرې والي لامل کېدای شي. په اوسنۍ نړۍ کې مادي ګټې پر معنویاتو او عقيدوي مسایلو برلاسې دي، ځکه خو یوازې عقيدوي اړخ نشي کولی طالبانو او ایران ته د یووالي انګیزه ورکړي، بلکې له دې وړاندې نور لاملونه لومړیتوبونه لري، چې تر ټولو مهم یې یو تر بل پورې د ګټو تړاو دی.
ایران تر ډېره له هغو طالبانو چې د افغانستان په لوېدیځ او سوېل لوېدیځ کې فعالیت درلود، لکه صدر ابراهیم (د طالبانو د کورنیو چارو وزارت اوسنی مرستیال) او ذاکر قیوم ( د طالبانو د ملي دفاع وزارت اوسنی مرستیال) ډېر ملاتړ کاوه.
د حسن روحاني په مشرۍ د ایران دولت د بهرنیو چارو وزیر محمد جواد ظریف هم په خپل نوي کتاب کې ادعا کړې، چې طالبان د ایران په ملاتړ واک ته ورسېدل. هغه طالبان چې له ایران سره په اړیکه کې دي، تر ټولو مهم ماموریت یې د افغانستان په لوېدیځ کې د اوبو د لویو بندونو د جوړولو او همداراز د ټاپي پروژې پر وړاندې د امنیتي ستونزو جوړول وو، د ظریف په وینا، د دغو پروژو په عملي کېدو سره ایران د اوبو او انرژۍ په برخو کې له ستراتیژیکو ستونزو سره مخ کېږي.

د طالبانو د دویم مشر ملا اختر محمد منصور او ایران اړیکې:
ملا اختر محمد منصور د محمدجان زوی، په ۱۳۴۷ هجري- لمریز کال د کندهار ولایت د میوند ولسوالۍ په بند تېمور کلي کي زېږېدلی دی.
ملا اختر محمد منصور د طالبانو د بنسټګر ملا محمد عمر مجاهد نږدې ملګری وو او د دغې ډلې په جوړولو کې یو له مخکښانو وو. په ۱۹۹۶ کال کې د پلازمینی کابل له نیولو وروسته د هوايي چلند وزیر او د هوايي مدافعې عمومي قومندان هم ټاکل شوی وو، خو په هغه وخت کې د برهان الدین رباني په مشرۍ په شمالي ولایتونو کې د جګړې پر مهال د جنرال مالک له خوا ونیول شو او له شپږ میاشتني زندان وروسته خوشې شو.
د طالبانو د حاکمیت له ړنګېدو وروسته کله چې په ۲۰۰۷ کال کې د طالبانو پخوانی مرستیال ملا عبیدالله اخوند په پاکستان کې ونیول شو او بیا ووژل شو، نو د ملا عبدالغني برادر تر څنګ د ملا محمد عمر مجاهد د دویم مرستیال په توګه غوره شو، خو په ۲۰۱۰ کال کې ملا عبدالغني برادر په کراچۍ کې د امریکايي او پاکستاني ځواکونو له لوري تر نیول کېدو وروسته د ملا عمر یوازینی مرستیال او د ټولو چارو عمومي مسوول پاتې شو.
ملا منصور په ۱۳۹۲ کال د غویي په ۴مه چې د ۲۰۱۳ کال د اپرېل له ۲۳مې سره برابره ده، د طالبانو د بنسټګر ملا محمد عمر مجاهد له مړه کېدو وروسته د دغې ډلې د مشر په توګه غوره شو. د ملا محمد عمر د مړینې خبر د ۲۰۱۵ کال د جولای د میاشتې تر ۳۰مې پټ وساتل شو او بیا ملا منصور په علني توګه د ۲۰۱۵ کال د جولای پر ۳۰مه رسماً د طالبانو د مشر په توګه اعلان شو.

ویل کېږي چې په هغه وخت کې ملا قیوم ذاکر د منصور له مشرتابه سره مخالفت وکړ او د ملا رسول په نوم یوه ډله له طالبانو بېله شوه او په ځینو ولایتونو کې سره جنګېدل.
ملا منصور پر دې تورن وو، چې د طالبانو په لومړي دور واکمنۍ کې د نشه يي توکو د کاروبار په پیسو یې په عربي او فارس خلیج کې ګڼې پانګونې کړي او له ایران سربېره له روسیې او ځينو عربي هېوادونو سره یې هم راشه درشه درلوده.
امریکا ملا منصور د سولې پر وړاندې خنډ ګاڼه او بالاخره له شاوخوا لسو میاشتو رسمي اعلان شوې مشرۍ وروسته کله چې له ایرانه بېرته کوټې ته روان وو، د ۱۳۹۵ لمریز کال د غبرګولي په لومړۍ چې د ۲۰۱۶ کال د مې له میاشتې سره برابره ده، د بلوچستان په شاوخوا سیمو کې د امریکا د بي پیلوټه الوتکې په برید کې ووژل شو.

د هغه له مړینې وروسته هبت الله اخوند زاده د دغې ډلې د مشر په توګه غوره شو او سراج الدین حقاني (د طالبانو د کورنیو چارو وزارت اوسنی سرپرست) او د ملا محمد عمر زوی محمد یعقوب مجاهد (د طالبانو د دفاع وزارت اوسنی سرپرست) د هغه د مرستیالانو په توګه غوره شول، خو په افغانستان کې د بیا ځلي حاکمیت له پیل سره سم، په هېڅ ډول غونډو او اعلامیو کې په دې اړه څه نه دي ویل شوي، چې هبت الله اخوندزاده به کوم مرستیال ولري، بلکې له مرستیالانو پرته د طالبانو مشر دی.
د لوېدیځ ځينو رسنیو همداراز ویلي، چې ایران د طالبانو له بیا ځلي واکمنېدو مخکې په خپله خاوره کې طالبانو ته د نظامي زده کړو مرکزونه هم جوړ کړي وو.

له بیا واکمنېدو وروسته د طالبانو او ایران اړیکې:
که څه هم په ایران کې شعیه مذهبی نظام حاکم دی، خو طالبان بیا سني مذهبه دي او خپلې ټولې چارې د حنفي فقهې له مخې ترسره کوي. له دغه مذهبي تضاد سره سره جغرافیايي او اقتصادي مسایل او همداراز د دواړو هېوادونو پر وړاندې ګډ نړۍوال فشارونه دوی دې ته اړ اېستلي، چې په خپل منځ کې تعامل ولري.
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ایران تر اوسه په افغانستان کې د طالبانو حضور یو فرصت بللی او ورسره نږدې اړیکې لري او همداراز یې د ۲۰۲۳ کال د فبرورۍ په ۲۷مه په تهران کې د افغانستان سفارت طالبانو ته وسپاره، خو بیا یې هم په رسمیت نه دی پېژندلی او د نړۍوالو په څېر په افغانستان کې د ټولګډوني حکومت جوړېدل، د بشري او په ځانګړي توګه د نجونو، ښځو او مذهبي لږکیو د حقونو مراعاتېدل یې د رسمیت پېژندنې لپاره شرایط اېښي دي.
یو ځلې په تهران کې د یوې غونډې پر مهال د ایران د بهرنیو چارو پخواني وزیر په پُسخند سره د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرپرست امیرخان متقي ته ویلي وو، چې ټول ګډونی حکومت څه وخت جوړېږي او امیر خان متقي بیا دغه پُسخند ته په ځواب کې ویلي و، «ته چې ما ته د ټول ګډونه مشوره راکوې، خپله ټوله ګډونه جوړ کړئ، د خپلو خلکو حقونه ورکړئ، دومره خلک زموږ په زندانونو کې نشته لکه تاسو یې چې اعداموئ.»
که څه هم ظاهراً تهران به په افغانستان کې د ټول ګډونه حکومت د رامنځته کولو په برخه کې د طالبانو له کړنو ناهیلي شوې وي، خو د ځینو شننو پر بنسټ ایران د فلسطین او اسراییل او امریکا سره د سیاسي لوبې په مسئله کې د طالبانو تعامل او لاس ته اړتیا لري.
د افغانستان په تړاو ایران اقتصاد محوره سیاست لري. تر اوسه د دواړو لوریو تر منځ د لوړپوړو چارواکو په کچه رسمي سفرونه شوي او د همکاریو یو شمېر هوکړې هم لاسلیک شوې دي.
سره له دې چې افغانستان او ایران د نړۍوالو له بندیزونو سره مخ دي، خو داسې ښکاري چې دواړه لوري لېواله دي چې په خپل منځ کې اقتصادي اړیکې لاپسې پیاوړې کړي.
ایران لا هم یو له هغو هېوادونو دی، چې افغانستان ته ډېر صادرات لري خو ډېر کم واردات لري.

د حقابې پر سر ناندرۍ:
د افغانستان او ایران ترمنځ په ۱۳۵۱ کال د حقابې په تړاو د شوې هوکړې له مخې ایران ته باید په یوه نورمال اوبه ییز کال کې د هلمند له سیند څخه ۸۲۰ میلیونه متر مکعبه اوبه ورکړل شي.
د افغانستان پخوانیو او اوسنیو واکمنانو تل ویلي، چې په هېواد کې له څو لسیزو جګړو او د اوبو نه مدیریت له امله ایران له شوې هوکړې ډېرې اوبه ترلاسه کړي او افغانستان هر کله او په ځانګړې توګه په وروستۍ لسیزه کې کله چې د اوبو مدیریت ته ملا وتړله، نو ایران په وار وار اعتراض کړی دی.
په تېره یوه لسیزه کې کله چې د هلمند سیند په اوږدو کې په نیمروز ولایت کې د کمال خان بند جوړ شو، نو د اوبو پر سر د افغانستان او ایران تر منځ کړکېچ لاپسې ژور شو، هغه مهال ایراني چارواکو په افغانستان کې د بندونو پر جوړولو له نیوکو سربېره وویل، چې چوپ به پاتې نشي.
په هغه وخت کې د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د بندونو د جوړولو په تړاو د ایراني چارواکو اعتراض ته په ځواب کې وویل، د ایران او افغانستان ترمنځ د اوبو شوې هوکړې به عملي کېږي، خو له دې وروسته به ایران ته د تېلو په بدل کې اضافي اوبه ورکړل شي.
د هلمند له اوبو د ایران د حقابې موضوع په وروستیو لسیزو کې د کابل او تهران ترمنځ یوه له جنجالي مسایلو وه او لا هم حساسه موضوع ده.
ایران ادعا کوي، چې اوس د هلمند له سینده د خپلې برخې یوازې ۴ سلنه اوبه ترلاسه کوي او لامل یې په افغانستان کې د بندونو جوړېدل ګني، خو طالبان بیا لامل یې د اقلیم بدلون او ناکافي ورښتونه ګڼي.
په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو په بیا واکمنېدو سره د ایران حقابې موضوع یو ځل بیا توده شوه او خبره ان تر خبرداریو ورسېده او د شنونکو په وینا، په ایران کې پر افغان کډوالو د فشارونو راوړل، ورسره د ناسم چلند او په یو مخیز ډول را اېستل هم له حقابې موضوع څخه سرچینه اخلي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې یو کال وروسته یعنې په ۲۰۲۲ کال کې د ایران د وخت د بهرنیو چارو وزیر حسین امیر عبداللهیان د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت له سرپرست سره په خبرو کې خبرداری ورکړ، که د ایران د حقابې مساله ژر تر ژره حل نشي نو له امله به یې د دواړو هېوادونو اړیکې هم اغېزمنې شي.
د ایران د وخت ولسمشر ابراهیم رييسي هم خپلو اړوندو وزیرانو ته دنده وسپارله، چې د حقابې موضوع وڅاري او په دې برخه کې په هېڅ ډول پر شا نشي او ورسره هم مهاله د ایران د انرژۍ وزیر کابل ته له سفر وروسته وویل، طالبان د هلمند له اوبو د ایران اړوند اوبه منحرفې کړي او په وینا یې طالبانو ورسره ژمنه کړې، چې اوبه به په خپل اصلي مسیر پرېږدي څو ایران ته ورسېږي.
طالبانو په وار-وار ویلي، چې د ایران د حقابې په تړاو د ۱۳۵۱ کال هوکړې ته ژمن دي او د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزیر ویلي، په دې برخه کې له ایران سره خبرو ته چمتو دی او په سرحدي سیمو کې د اوبو کچې معلومولو په موخه د اوبو د اندازه کولو وسایل نصب کړي .
تهران د هلمند د اوبو د کمښت په اړه د دغه سیند د سرچینو د لیدنو غوښتنه وکړه، خو طالبانو بیا ویلي وو چې د ۱۳۵۱ کال په شوې معاهده کې په دې اړه څه نه دي ویل شوي او هېچا ته به اجازه ورنکړي، چې د یاد سیند له سرچینو لیدنه وکړي، خو د افغانستان لپاره د ایران پخواني ځانګړي استازي او سفیر حسن کاظمي قُمي د ایران له یوې رسنۍ سره په مرکه کې ویلي وو، چې د اوبو کارپوهانو یې په افغانستان کې د هلمند سیند د اوبو له سرچینو لیدنه کړې ده.
د ایران مخکېني ولسمشر ابراهیم رييسي بیا د حقابې په اړه په ګواښوونکي لهجې طالبانو ته ویلي وو: «د افغانستان مسوولینو او حاکمانو ته اخطار ورکوم چې د سیستان او بلوچستان د خلکو حق ژر تر ژره ورکړي.»
ایران په وار-وار طالبانو ته د حقابې په تړاو ګواښوونکي څرګندونې کړي، یو ځل د ایران مړه شوي مخکېني ولسمشر ابراهیم رييسي په تونده لهجه طالبانو ته خبرداری ورکړ، چې «د حقابې د ورکړې په تړاو د ده خبرې جدي وګڼي چې بیا وروسته ګیله ونه کړي» او ځينو نورو ایراني چارواکو بیا له دې هم تېزې خبرې کړې وې.
طالبانو هم د هلمند د اوبو پر سر د دواړو هېوادونو د حکومتي چارواکو تر منځ له ناندریو وروسته له ایراني چارواکو غوښتي وو، چې له پاروونکو څرګندونو دې ډډه وکړي. دوی د هلمند سیند د اوبو پر سر د دواړو هېوادونو تر منځ شته تړون ته بیا بیا ځانونه ژمن بللي دي.
د اوبو چارو کارپوهان وايي، ایران ځکه سیستان او بلوچستان ته د اوبو د برابرولو په لټه کې دي، چې د یادې سیمې اوسېدونکي د دغه هېواد نورو سیمو ته له بې ځایه کېدو وژغوري.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرپرست هم په وار-وار ویلي، چې هره ورځ سلګونه کسان له سیستان او بلوچستان څخه نیمروز ولایت ته د تګ راتګ په حال کې دي، هغوی دې وګوري چې په نیمروز کې هم یوه قطره اوبه نه بهېږي او د دغه ولایت اوسېدونکي هم له وچکالۍ رنځېږي
د حقابې پر سر د دغو ناندریو پر مهال د ۲۰۲۳ کال په مې میاشت کې ایراني رسنیو وړاندیز وکړ، چې په تهران کې د افغانستان سفارت مسوولیت بېرته له طالبانو باید واخیستل شي او د دغه هېواد ملي شورا غړو هم دغه غږ بدرګه کړ.
په تهران کې د افغانستان سفارت د ۲۰۲۳ کال د فبرورۍ په ۱۷مه طالبانو ته وسپارل شو او د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یاد سفارت ته د یوه ۷ کسیز ټیم له استولو خبر ورکړ.
له دې سره سم، یوې ایرانۍ رسنۍ ولیکل چې یوه نامشروع او ترهګرې ډلې ته د سفارت سپارنه له امنیتي مخاطرو سربېره به د ایران او افغانستان په اړیکو کې د یوې تورې لکې په څېر ثبت شي.

امنیتي مسایل:
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان او ایران تر منځ سرحدي نښتې ډېرې شوي او له امله یې دواړو لوریو ته مرګ ژوبله هم اوښتې ده.
تهران د ایران په شاه چراغ زیارت کې د څو وارې بریدونو او د قاسم سلیماني د تلین په مراسمو کې د شوي برید سرچینه په تلویحي توګه افغانستان ګڼلی دی.
دغه وضعیت د دې لامل شوی، چې د ایران اطلاعاتي سازمانونه اوس هر افغان کډوال ته د شکمن کس په سترګه ګوري او طالبان هم هغه کسان او په ځانګړې توګه د جمهوري نظام پخواني کسان چې افغانستان ته یا راځي او یا هم رالېږدول کېږي، د نفوذیانو په سترګه ګوري او د راپورونو له مخې له ایرانه یو شمېر پخواني راغلي کسان او په ځانګړې توګه د تېر نظام د امنیتي او دفاعي ځواکونو، سیاسي او کلتوري فعالان نیولي او ځينې یې وژلي هم دي.
ایران پر دې باور دی، چې طالبان له تهران سره دوه ګونی سیاست کوي. ځينې طالبان دغه شعیه مذهبی هېواد ذاتي دوښمنان ګڼي او تل یې په خپلو خبرو کې په افغانستان کې پر یوازیني مذهب هغه هم حنفي مذهب ټينګار کړی دی.
ایران په افغانستان کې د شعیه ګانو له مشرانو ملاتړ کوي او په تېر نظام کې یې یو شمېر رسنۍ هم جوړې کړې وې، خو طالبانو ډېری دغه رسنۍ تړلي او یا یې هم نشرات خپلې خوښې ته اړولي دي.
ایران پر دې باور دی، چې طالبانو په افغانستان کې د شعیه ګانو ځینې مذهبي مراسم حرام بللي او بند کړي یې دي او ځینو مذهبي مراسمو ته په ډېر محدود حالت کې لکه د محرم لسمې د ترسره کولو اجازه ورکړې ده.
د طالبانو د ادعاو پر خلاف له افغانستانه د نشه يي توکو د قاچاق موضوع لا هم یوه جدي مساله ده. ایران وايي، لا هم داسې سنتي او صنعتي نشه يي توکي په خپلو پولو کې کشف او ترلاسه کوي، چې سرچینه یې افغانستان ده.
له دې ټولو ناخوالو سره سره په ظاهره داسې ښکاري، چې دواړه لوري سوداګریزو چارو ته ډېر لېواله دي او هغه هم ښايي له دې امله وي، چې پر دواړو نړۍوال فشارونه او بندیزونه دي او دوی په خپل منځ کې سره جوړجاړی کوي.
د ایران د بهرنیو چارو پخواني وزیر امیر عبداللهیان په ۲۰۲۳ کال کې ویلي و، طالبان د افغانستان د واقعیت یوه برخه دي نه ټوله برخه او طالبان به تر هغې په رسمیت ونه پېژني چې ټولګډونی حکومت یې نه وي جوړ کړی.
نوموړي همداراز په افغانستان کې د نجونو له زده کړو پر مخنیوي ناخوښه څرګنده کړه او هغه یې د اسلام خلاف کار وباله.
نوموړي همداراز ویلي، د داعش نوموتي جنګیالي له عراق، سوریې او لیبیا افغانستان ته لېږدول شوي دي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د بندیزونو کمېټې د راپور له مخې، دمګړی په افغانستان کې د داعش خراسان څانګې له څلورو زرو تر ۶ زره جنګیالي لري، خو طالبانو بیا په وار-وار ادعا کړې چې په افغانستان کې داعش ډله ځپل شوې ده.
د ۲۰۲۲ کال کې په کابل کې د ایران د سفیر بهادر امینیان له یوه غږیز پیغام څخه چې پکې طالبان یې له مغولو قوم سره پرتله کړي وو، له دندې ګوښه شو. نوموړي طالبان د سیمې او نړۍ لپاره یو لوی مصیبت ګڼلی وو او ویلي یې وو، چې ایران باید طالبان د مغول قوم په څېر متمدن کړي ګنې له دې پرته بله چاره نه لري چې د هغو تر څنګ ودرېږي او ترې استفاده وکړي.
له دې سره سم، د افغانستان انټرنشنل او ایران انټرنشنل یوې ګډې څېړنې ښودلې چې تهران په منظم ډول د طالبانو له تصمیم نیوونکو کړیو سره اړیکې ټینګې کړې دي. د طالبانو سترو قوماندانانو ته میاشتنۍ نغدې پیسې ورکول کېږي، د کورنۍ غړو ته یې وېزې او د سفر اسناد ورکوي او هغوی ته یې په خپلو پولو کې د ناقانونه قاچاق شبکې پرانېستې دي. د نشه يي توکو، تېلو او انسانانو قاچاق چې د طالبانو قومندانان پکې اوږده سابقه لري، داسې لارې دي چې ایران یې په کندهار کې د خپل ځواک د پیاوړتیا لپاره کاروي.

د طالبانو او مقاومت ډلې تر منځ د ایران د منځګړیتوب هڅه:
ایران د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ میاشت کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د سرپرست او د مقاومت ډلې له مشرتابه احمد مسعود او اسماعیل خان تر منځ په تهران کې د مخامخ لیدنې زمینه برابره کړه. په هغه وخت کې د ایران د بهرنیو چارو وزارت وویل، ایران د افغانانو تر منځ د لیدنو او خبرو اترو کوربه وو او همداراز یې هیله څرګنده کړه، چې پایله به یې د افغان ولس لپاره ښه وي.
خو داسې ښکاري، چې دغې لیدنې څه ګټه ونه کړه او د احمد مسعود په مشرۍ وسله وال کسان د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د طالبانو پر وړاندې جنګېږي.

د کډوالۍ ناورین:
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د تېر نظام یو شمېر مسوولینو او کارکوونکو د خپلو ځانونو او کورنیو د خوندینې او ځينې نور بیا د خپلو اولادونو د زده کړو د دوام لپاره ایران ته مخه کړه.
ایراني چارواکي له دغه هېواده په یو مخیز ډول د افغان کډوالو له اېستنې مخکې تل ویل، چې په ایران کې شاوخوا ۵ میلیونه افغان کډوال اوسېږي او ډېری یې هم په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته دغه هېواد ته تښتېدلي دي.
ایران، ترکیې او ورپسې اروپا ته د افغان کډوالو تګ یو له مهمو قاچاقي لارو ګڼل کېږي.
د بښنې نړۍوال سازمان په څو راپورونو کې ویلي، هغه افغان کډوال چې غواړي د ایران او ترکیې له لارې اروپايي هېوادونو ته ولاړ شي په پرلپسې توګه د ایران او ترکیې له لوري له ناسم چلند سربېره په نښه شوي هم دي.
په ایران کې له افغان کډوالو سره د ناسم چلند پر دوام په ټولنیزو رسنیو کې د یو شمېر عکسونو او ویډیوګانو د خپرېدو په غبرګون کې په ۲۰۲۲ کال کې په هرات کې یو شمېر معترضینو د ایران پر کونسلګرۍ برید وکړ. له دې سره سم، په کابل کې هم لسګونه کسانو د یادو پېښو په تړاو د ایران سفارت مخې ته اعتراض وکړ او ورسره جوخت تهران له کابله وغوښتل چې د ایران د سفارت او کونسلګریو ساتنه وکړي.
خو د ایران او اسراییل تر منځ له ۱۲ ورځنۍ جګړې وروسته ایران په یو مخیز ډول د افغان کډوالو اېستنې ته ملا وتړله او تر اوسه یې څه باندې یو میلیون افغان کډوال را اېستلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.
د نړۍوالو مرستندویانو په وینا، طالبان د دومره ډېرو کډوالو د سمبالولو ظرفیت نه لري او دوی هم د دغه وضعیت د راکابو کولو لپاره بودیجه نه لري، نو په دغسې یوه وضعیت کې افغان کډوال له سخت بوږنونکي حالت سره مخ دي.

پایله:
طالبان په افغانستان کې سنی مذهبی او ایران بیا شعیه مذهبی حاکمیتونه جوړ کړي او یو ګډ درد لري هغه هم د نړۍوالو فشارونه او بندیزونه دي.
سره له دې چې ایرانیان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یو څه خوشبینه وو، خو اوس داسې ښکاري چې ایران پر دې پوه شوی چې له طالبانو سره دوستي به ښه راتلونکې ونه لري.
دغه موضوع د ایراني چارواکو په خبرو کې هم منعکس شوې، په کابل کې د ایران مخکېني سفیر حسن کاظمي قُمي په تهران کې د افغانستان لپاره د سیمه ییزو اړیکو ډلې په غونډه کې په ښکاره طالبان د سیمې د هېوادونو لپاره د ګواښ او ترهګرۍ سرچینه وبلل.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي سید رسول موسوي هم چې یو وخت یې د طالبانو سپیناوی کاوه، په دې وروستیو کې له طالبانو سره اړیکې د سیاسي مدیرت تر ټولو سخته بېلګه بللې ده.

د بشري حقونو څار اداره په خپل تازه راپور کې وایي، د څلورو کلونو په تېرېدو افغان ښځې د خپل ژوند په خطر کې اچولو سره د تعلیم، کار او عامه ژوند په برخو کې د طالبانو د ماتولو لپاره راپورته شوي، اعتراضونه کوي او د خپل هېواد د ازادۍ او عدالت لپاره مبارزه کوي.

د بشري حقونو څار اداره ټینګار کوي چې د افغان ښځو مقاومت یوازې په کور دننه محدود نه دی پاتې شوی، بلکې نړیوالو قوانینو او د نړۍ د مشرانو پام یې ځان ته را اړولی.

اداره همداراز خبرداری ورکوي چې نړیواله ټولنه باید د افغان ښځو د حقوقو پر ساتنه او د طالبانو د اعمالو د ځوابګويۍ په برخه کې سمدستي عملي ګامونه پورته کړي.

د څلورو کلونو را په دې خوا، افغان ښځې په پټه ښوونځیو کې زده کړې کوي، د خپلو حقوقو لپاره غږ پورته کوي او د ظلم پر وړاندې په هره ساحه کې مقاومت کوي.

د بشري حقونو څار اداره وایي: «د دې مقاومت وړتیا، زړورتیا او ثبات د نړیوالې ټولنې لپاره یوه سترې بیلګه ده او ښيي چې د افغانستان ښځې د خپلو حقونو د خوندي ساتلو لپاره هېڅکله له مبارزې لاس نه اخلي.«

یاده دې وي چې د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ راهیسې، په افغانستان کې ښځې د زده کړو، کار او عامه فعالیتونو له حقونو محرومې شوې، دغه ډلې د ښځو پر وړاندې سخت محدودیتونه لګولي او د بیان، رسنیو او مدني فعالیت ازادي یې هم سخته محدوده کړې ده.

حقاني چې وړاندې یې څو ځله د هبت الله پر انحصاري سیاستونو نیوکه کړې وه اوس د کندهار له ډلې سره د مقابلې توان نه لري.

د اسوشټید پریس په یوه تحلیلي راپور کې د طالبانو د حکومت اړوند پنځه مهم ټکي تشریح کړي دي او لیکلي یې دي چې دا ډله د شرعي فرمانونو او قوانینو له لارې حکومت کوي، خو د افغانستان خلک داسې هیلې او اړتیاوې لري چې د قوانینو او ایډیالوژۍ له لارې نه شي پوره کیدی.

په دغه راپور کې د اقلیم بدلون، د نفوس وده او د بهرنیو مرستو د چټک کمښت یادونه شوې، چې د طالبانو د مشرتابه وړتیا یې له ازمایښت سره مخ کړې ده.

د طالبانو مشر خپل میراث ساتلی دی

ملا هبت الله له ۲۰۱۶ کال راهیسې طالبان له بغاوت څخه د واک تر لاسه کولو لور ته رهبري کړي او‌ له هغه وخت راهیسې یې په هېواد کې د شریعت د پلي کولو غوښتنه کړې ده. د طالبانو مشر تېرکال د امربالمعروف قانون په توشیح کولو سره د خلکو د ټولنیز ژوند ټول اړخونه د شرعي قانون تر سیوري لاندې راوستل.

هبت الله په وار - وار ویلي، چې طالبانو د شرعي قانون د پلي کولو لپاره مبارزه کړې او د هغه د حکومونو عملي کول د ټولو لپاره واجب دي.

د نوموړي ملاتړي د هغه د مذهبي واک په تړاو د فرمانونو پر صادرولو ټینګار کوي؛ په اپریل میاشت کې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ان پر هبت الله نیوکه کفر وباله او د هغه اطاعت یې الهي امر بللی دی.

په اسیا کې د بحران د څېړلو ډلې شنونکی ابراهیم بحیث وايي:« هغه (ملا هبت الله) دا ټاکي چې څه باید حرکت وکړي او څه باید حرکت ونه کړي، څه باید پېښ شي او څه باید پېښ نه شي.»

د طالبانو داخلي مخالفت له منځه وړل شوی دی

په طالبانو کې داسې کړۍ چې د ښځو او نجونو پر وړاندې بندیزونو د نرمښت غوښتنه کوي، ترڅو پراخ نړیوال او مالي تعامل ته لاره خلاصه شي، خو هبت الله او د هغه نېږدې کړۍ د دې فشارونو په وړاندې مقاومت کړی دی. د طالبانو حکومت په دې وروستیو کې له یو شمېر هېوادونو سره ډېپلوماتیکې اړیکې ټینګې کړې او د حکومتي فعالیتونو د ملاتړ لپاره هر کال میلیاردونه ډالر مالیه راټولوي.

د اسوشټیډ پریس په راپور کې ویل شوي، چې د هبت الله له خوا د وسلو او پوځي تجهیزاتو له مستقیم کنټرول وروسته، د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني په ګډون یو شمېر لوړ پوړي او نفوذ لرونکي طالب چارواکي کمزوري شوي دي.

حقاني چې تره یې د تېرکال په ډسمبر کې په یوه ځانمرګي برېد کې وژل شوی دی، وړاندې یې د ملا هبت الله د ځینو ځانګړو تګلارو او سیاستونو په اړه نیوکه کول، خو اوس نوموړی د کندهاري طالبانو سره د ډغرو وهلو او د واک ترلاسه کولو مبارزه نه شي کولای.

وړاندې افغانستان انټرنشنل ته باخبره سرچینو ویلي وو، چې حقاني د ښځو او نجونو پر وړاندې د زده کړو بندیز له امله له هبت الله څخه ناراضه دی او همدارنګه د هبت الله له خوا کندهار ته د ځانګړو ځواکونو، وسلو او نورو پوځي تجهیزاتو لېږد د واک تمرکز او د طالبانو د نفوذ لرونکو کسانو څنډي کولو لپاره یوه هڅه ګڼي.

هبت الله د شریعت واک په خپل زړه کې ځای پر ځای کړی او په پلي کولو کې یې خپل واک پیاوړی کړی دی.
بحیث وايي:«هغه(هبت الله) ځان د نه بدلېدونکي بدلون وړ ګرځولی او د طالبانو ټول غورځنګ په هغه پورې تړل دی.»

د ښځو او نجونو په وضعیت کې د بدلون هېڅ نښه نه ښکاري

د زن ټایمز مسووله زهرا نادر اسوشټیډ پریس ته ویلي، چې د روسیې له لوري د طالبانو رسمیت پېژندل ډېر اندېښمونکی پیغام لري:« دا اقدام طالبانو ته دا پیغام ورکوي، چې دوی کولی شي پرته له دې چې د کومو پایلو سره مخ شي په سیستماتیک ډول د بشري حقونو څخه سرغړونه وکړي. دوی ته د دې کال لپاره انعام ورکول کیږي. دا اقدام د افغان ښځو پر مخ یوه څپېړه ده.»

نوموړې وايي، سره له دې چې د طالبانو د پالیسیو سره مخالفت شته خلک د قوي بدیل نه شتون له امله ویره لري.

زهرا نادر وايي:«د ښکاره مخالفت نشتوالی د منلو په معنا نه دی، دا د مخالفت لپاره د جدي خطرونو ښکارندوي کوي. پټ او خاموش مخالفت لا هم شتون لري، خو ښکاره مخالفت د ویرې او زور له امله له منځه وړل شوی دی.»

مېرمن نادر وايي، که څه هم د طالبانو په سیاستونو کې د بدلون ډېرې کمې نښې شتون لري، خو ښځې د راتلونکي لپاره ځانونه په ذهني او روحي ډول چمو کوي.

هغه وايي: «ډېری ښځې دا هیله لري چې دا تاوتریخوالی به د تل لپاره دوام ونه کړي، دا ښځې داسې کومه هیله نه لري، چې طالبان دې د ښځو د حقونو په اړه خپل دریخ بدل کړي.»

له طالبانو سره سیمه ییزې اړیکې د یوې معاملې پر بنسټ ولاړې دي

افغانستان له شپږو هېوادونو سره ګډه پوله لري، چې ډېری یې سوداګریز ملګري دي او د حقونو او ازادیو په اړه د لویدیځ له مشورو څخه ناراضه دي.

افغانستان د منځي ختیځ، مرکزي اسیا او سویلي اسیا ترمنځ موقعیت لري او د انرژۍ بډایه او انرژۍ ته اړمن هېوادونو لپاره ستراتیژیک مهموالی لري.

د سیمې له هېوادونو سره د طالبانو اړیکې د معاملو پر بنسټ ولاړې دي، لکه د سرحد، اوبو، ترانزیټ او امنیت مسایل، خو په دې وروستیو کې د کډوالو ضد دریځ کېدای شي له اروپا سره د دې ډلې ډېپلوماتیکي اړیکې پراخي کړي.

اسوشټید پریس ویلي، چې طالبان په سیمه کې د ارام احساس کوي، د سیمي هېوادونه د طالبانو له حضور سره عادت شوې او د دوی د واکمنۍ د منلو تمایل زیات شوی دی.

زهرا نادر وايي:« په تېرو څلورو کلونو کې پر طالبانو په واقعي ډول فشارونه نه وو اچول شوي، بلکې دا یې د عادي کولو کلونه وو. د هغو کسانو لپاره چې یوازې یې له هېواد څخه بهر ننداره کوو، دا خورا دردناک دی او دا تایيدوي چې د افغان مېرمنو کړاو د سیاسي ګټې لپاره له پامه غورځول کیږي.»

طالبانو اصلي ازموینه لا هم په مخکې ده

افغانستان چې تر نیمايي ډېر وکړي يې د ژوندې پاتې کېدو لپاره پر مرستو تکیه کوي، تر اپریل میاشتې لا هم امریکا د افغانستان لپاره تر ټولو لوی مرسته کوونکی هېواد و، خو دا بېړنۍ مرسته د طالبانو د لاس وهنې له امله ودرول شوه.

یو شمېر مرستندویه ادارې خبرداری ورکوي، چې افغانستان کې مایوسي او مخ په زیاتېدونکی روان وضعیت کولی شي په ناڅايي ډول تاوتریخوالي ته لاره هواره کړي، ځکه چې خلک د سرچینو او خدماتو لپاره سیالي کوي.

افغانستان ته نړیوالې مرستې په داسې مهال کمې شوې، چې د ګاونډیو هېوادونو له خوا د افغان کډوالو ایستلو، ترڅنګ دغه هېواد د بېکارۍ زیاتوالي او د نفوس چټک ډېرښت سره هم مخ دی.

د روغتیا نړیوال سازمان وړاندویه کوي، چې تر ۲۰۵۰ کال پورې به د افغانستان د وګړو شمېر ۷۶،۸۸ میلیونو ته ورسیږي او دا اوسنۍ شمېرو په پرتله ۸۵ سلنه زیاتوالی ښيي، خو افغانستان باید د خوړو، سرپنا او اقتصادي فرصتونو لپاره چمتو و اوسي.

د افغانستان د مسایلو شنونکی توماس روتیګ ویلي، طالبانو فکر کاوه، چې دوی د خدای او خلکو په مرسته جګړه ګتلې ده، خو دا ډله باید انعطاف منونکې وي او د خلکو اندېښنو ته رسېدنه وکړي.

روتیک ویلي، طالبان باید په دې اړه فکر وکړي، چې ایا دوی یوازې حکومت کول غواړي، که غواړي چې افغانستان د ژوند کولو لپاره یو ښه ځای جوړ شي.

نوموړی وايي چې کریم خرم پخواني ولسمشر ته هغه مسایل انتقالول چې د ای اېس ای له ګمراه کوونکو معلوماتو سره یې سمون درلود.

د امریکا د ولسمشر پخوانی د امنیت شورا سلاکار زیاتوي، چې حامد کرزی د یو شمېر دسیسو ښکار شوی و.

هغه د پخواني ولسمشر اشرف غني په تړاو وايي چې نوموړی یو پوهنتوني شخصیت و، نه دا چې لکه د حامد کرزي په څېر دې ایتلافونه جوړ کړی شي.

مک ماسټر زیاتوي: "غني یو ژور صادق کس و. خو تر ټولو لویه ستونزه یې دا وه چې زاړه مشران، لکه د نظار شورا او نورو په راټولولو کې یې بریالی نه شو".

د نوموړي په خبره چې پخوانی ولسمشر غني د متحده ایالاتو له خوا تر ډېر فشار لاندې و، چې طالبان ورسره په واک کې شریک شي او نوموړی د واک وېش لپاره اماده نه و.

مک ماسټر وویل: "زما په نظر، له همدې ځایه متحده ایالات له طالبانو سره د غني پر ضد یو ځای شول، له همدې امله زه د غني لپاره همدردي لرم. البته هیڅ مشر کامل نه دی. هغو کسانو ته چې پر غني سخت انتقاد کوي وایم: اوس هبت‌الله اخوندزاده تاسو ته څه خدمت کړی؟"

نوموړي د افغانستان لپاره د امریکا د بهرنیو چارو وزارت پخوانی استازی د شخصي اجنډا په درلودلو تورن کړ او ویې ویل چې هغه له اشرف غني سره خپله شخصي ستونزه درلودله او هغه څه یې چې غوښتل ویې کړل.

مک ماسټر په افغانستان کې د وسله والو ډلو یادونه هم وکړه او ویې ویل چې د ډېورنډ پر پوله پرتې سیمې د یو شمېر وسله والو لپاره خوندي ځای دی.

مک ماسټر د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د لومړۍ دورې د ملي امنیت شورا سلاکار و.

ملالې د طالبانو څلورمې کلیزې په مناسب د جمعې په ورځ پر خپل اېکس لیکلي: «له څلورو کلونو راهیسې، افغان نجونې او ښځې پرته له وېرې د طالبانو پر وړاندې د حساب ورکولو غوښتنه کوي،چې دا ټول د دوی ژوند ته په جدي خطر کې ترسره کېږي.«

نوموړې زیاته کړې چې د افغان ښځو دغه مقاومت نه یوازې د افغانستان دننه د بدلون هڅه ده، بلکې په نړیواله کچه یې اغېز هم روښانه دی.

ملاله زیاتوي: «د دوی مقاومت نړیوال قانون بدلوي، پر نړۍوالو مشرانو اغېز کوي او د دې هڅې لپاره یې لاره هواره کړې چې د جنسیتي اپارتایډ جرم د بشریت پر وړاندې د جنایت په توګه په نړیواله کچه ثبت شي.»

ملالې یوسفزۍ د خپلو خبرو په پای کې له خلکو غوښتي چې د افغان ښځو له دغه حرکت او هڅو سره یو ځای شي او د هغوی د پیغام د خپرولو او نړیوال ملاتړ لپاره کار وکړي.

طالبان د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه د افغانستان واک ترلاسه کړ او له هغه راهیسي یې پر ښځو او نجونو د تعلیم، کار، عامه ځایونو ته د تګ او ګڼو نورو ټولنیزو فعالیتونو پراخ محدودیتونه لګولي، چې دا وضعیت په نړیواله کچه د سختو نیوکو او غبرګونونو سره مخ دی.