له افغانستانه د کډوالۍ روانه څپه؛ د ترکیې پولیسو لسګونه افغان کډوال ونیول

د کلینیکونو تړل کېدل او اغېزې یې

د ټایم مجلې د یوه ځانګړي راپور له‌مخې؛ یوازې په دایکنډي کې چې د افغانستان یو له ډېرو محرومو ولایتونو څخه دی، د «کورنیو روغتیایي مرکزونو» په نوم ۲۱ کلینیکونه تړل شوي دي. دغه کلینیکونه چې د قابلو، پاکوونکو او ساتوونکو له‌خوا اداره کېدل، د غرنیو او لاسرسي وړ سیمو کې د ښځو او ماشومانو لپاره روغتیایي خدمتونو ته د لاسرسي یوازینۍ لاره وه.
پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو او د بهرنیو مرستو تر کمېدو وروسته، اوس‌مهال په ټول هېواد کې د بودجې د نشتوالي له امله تر ۴۲۲ ډېر روغتیايي مرکزونه تړل شوي دي.

د بحران له زړه څخه د انسانانو روایتونه
د سنګ تخت ولسوالۍ یوې ۳۴ کلنې قابلې عاطفې د خپل کلینیک له تړلو وروسته وویل: «مېندې او ماشومان به مړه شي.» نوموړې اوس له ناروغانو سره په شخصي توګه د مرستې لپاره هېڅ وسیله نه‌لري.

۳۸ کلنه افغانه مېرمن مریم روغتون ته پر لاره مړه شوې؛ ځکه چې د هغې کور ته نږدې کلینیک تړل شوی و او قابله له دندې ګوښه شوې وه. د هغې ماشوم هم ژوندی پاتې نه‌شو.
د ورس اوسېدونکې ګل چمنه چې درې کاله کېږي قابله ده، وویل: «زه د خپل راتلونکي او خپلو ماشومانو په اړه اندېښمنه یم. زه نور دنده نه‌لرم او زما سپما په ختمېدو ده.»

د ناورین پراخ اړخونه
د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) خبرداری ورکړی، چې د مرستو کمښت کولای شي په افغانستان کې د مېندو د مړینې په کمښت کې نړۍوالې لاسته راوړنې له‌منځه یوسي. له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۲۳کاله پورې په ټوله نړۍ کې د مېندو مړینه ۴۰سلنه کمه شوې؛ خو افغانستان لا هم د هغو هېوادونو په ډله کې دی، چې د مېندو د مړینې کچه په‌کې لوړه ده.
د سیمه‌ییزو کلینیکونو د نشتوالي له امله ډېری ښځې اړې دي، چې د ولسوالیو یا ولایتي روغتونونو ته په خطرناکو لارو ساعتونه-ساعتونه سفر وکړي او ډېری یې د رسېدو دمخه مړې کېږي.

د ډونالډ ټرمپ په مشرۍ د امریکا حکومت ویلي، چې طالبان هڅه کوي په بهرنیو مرستو کې لاس وهنه وکړي. په پایله کې بشرپاله مرستې پرې شوې، چې د ملګرو ملتونو او د هغې د ملګرو ادارو له‌خوا د پراختیایي پروژو د دروېدو لامل شوې دي.

په هغه ویډیو کې چې د طالبانو پر اېکس پاڼه خپره شوې نظري اعتراف کوي، چې د ښځو د حقونو او مدني اعتراضونو په اړه یې له افغانستان څخه بهر رسنیو ته ځينې راپورونه استولي دي.

دغه ډول هغه وايي، چې د خبریال د ورځې په مناسبت یې یوه بهرني ټلوېزیون ته ویډیو استولې او د ښځینه اعتراض کوونکو ځینې مطالب یې بیا ځلې خپاره کړي دي.

تر اوسه دا څرګنده نه‌ده، چې دغه ویډیو په کومو شرایطو کې ثبت شوې ده.

د خبریالانو ملاتړو بنسټونو په تېرو څلورو کلونو کې د رسنیو پر وړاندې د سرغړونو سلګونه پېښې ثبت کړې دي او دغه سرغړونې طالبانو کړې دي؛ لکه د خبریالانو نیول، شکنجه کول، ګواښل او د رسنیو تړل.

د خبریالانو د خوندیتوب کمېټه وايي، طالبان د خپلواکو رسنیو په تړلو او سانسورولو سره د امنیتي ادارو تر څار لاندې تبلیغاتي شبکې جوړې کړې دي. دغې کمېټې د طالبانو د څلور کلنې واکمنۍ په بهیر کې د خبریالانو پر وړاندې د تاوتریخوالي ۵۳۹ پېښې ثبت کړې دي.

د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدو کمېسون د پنجشنبه په ورځ (د زمري ۳۰مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې دغه کډوال د هرات د اسلام کلا، د کندهار سپين بولدک، د نیمروز ورېښمو لارې، د ننګرهار د تورخم او د هلمند د بهرامچې له لارې هېواد ته ستانه شوي دي.

طالبانو ویلي، چې ستانه شویو کډوالو ته یې مالي، ترانسپورټي، خوراکي او د روغیتا په برخه کې خدمات وړاندې کړي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې په همدې ورځ له کابل څخه ۲۵۹ کورنۍ، چې د غړو شمېر یې ۱۳۴۰ تنه و، بغلان، کندز، تخار، بلخ، جوزجان، بدخشان او سرپل ته په خوندي توګه لېږلي دي.

له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو جبري ایستل اوس د طالبانو لپاره یوه ننګونه ده.

ځکه افغانستان ته ستانه شوي کډوال د کار، سرپنا، خوراکي‌ توکو د نشتوالي او د اولادونو ښې راتلونکي ته اندېښمن دي.

طالبان هم د کډوالو د وضعیت په اړه معلومات نه خپروي او نه هم چاته اجازه ورکوي، چې د هغوی سره خبرې وکړي.

د ایرنا خبري اژانس د راپور له مخې، نوموړي د دې بهیر پر وړاندې ژوره اندېښنه څرګنده کړه او زیاته یې کړه چې داعش، القاعده او نورې بهرنۍ ترهګرې ډلې لا هم د سیمې د بې‌ثباتۍ لپاره فعالیت کوي.

د ایران استازي په ملګرو ملتونو کې څرګنده کړه:«موږ د هغو معتبر راپورونو له امله سخت اندېښمن یو چې ښيي ځینې ترهګر عناصر او بهرني جنګیالي له سوریې څخه افغانستان ته انتقال شوي دي، دا د افغانستان ګاونډيانو او سیمې ثبات ته یو مستقیم ګواښ دی.»

ایرواني ټینګار وکړ چې ټول هېوادونه باید د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه کې د نړیوالو قوانینو سره سم عمل وکړي او له هر ډول سیاسي چلند یا دوه‌ مخۍ ډډه وکړي.

دا لومړی ځل دی، چې ایران په رسمي او علني ډول له سوریې څخه افغانستان ته د ترهګرو د انتقال موضوع راپورته کوي.

تر دې وړاندې په ملګرو ملتونو کې د روسیې استازي هم د منځني ختیځ څخه افغانستان ته د بهرنیو ترهګرو د انتقال په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه.

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا غړو د پنجشنبه ورځې په غونډه کې د افغانستان خاوره کې د ترهګرو ډلو د حضور او فعالیت په اړه اندېښنه څرګنده کړه. د پاکستان استازي وویل، چې له افغانستانه د ترهګرۍ ګواښ بېړنی او جدي دی.

هغه زیاته کړه داعش، چې شاوخوا ۲،۰۰۰ جنګیالي لري د سیمې او نړیوال امنیت لپاره یو جدي ګواښ دی.

خو طالبان بیا دا تورونه ردوي او وایي چې په افغانستان کې هېڅ ترهګره ډله فعاله نه ده او نه هم د هېواد خاوره د نورو پر وړاندې کارول کېږي.

ډاکټر تاج الدین، پروان ولایت ته په خپل وروستي سفر کې له هغو کورنیو او ټولنو سره کتلي چې د وروستیو اونیو په جریان کې د شدیدې نس‌نستې ناروغۍ د زیاتېدو له امله سخت زیانمن شوي دي.

هغه وویل: « موږ د خلکو ستونزې له نږدې ولیدلې، ماشومان او ښځې د ناروغۍ له امله تر ټولو ډېر زیان ویني. که جدي پانګونه ونشي، دا حالت د انساني ناورین لامل کېدای شي.»

د یونیسیف استازي زیاته کړه، چې د خپلو نړېوالو شریکانو په ځانګړي ډول د جاپان په مرسته، د ناروغانو درملنه، پاکې اوبه، د لاس مینځلو اسانتیاوې او د روغتیايي پوهاوي پروګرامونه پر مخ وړي دي.

د نوموړي په وینا، په پروان او نورو ولایتونو کې د اوبو د ککړتیا او د پاکوالي داسانتیاوو د نشتوالي له امله ګڼې کورنۍ له سختو روغتیايي ستونزو سره مخ دي.

هغه ټینګار وکړ چې د خوندي اوبو برابرول، د کثافاتو د مدیریت پروګرامونه او د ماشومانو او کورنیو لپاره د روغتیایي پوهاوي پراخ فعالیتونه باید د نړیوالو مرستندویانو او حکومتونو د جدي پاملرنې مرکز وګرځي.

یونیسیف په ځانګړي ډول له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د افغانستان د اوبو او روغتیا سکتور ته لا ډېرې مرستې برابرې کړي څو د راتلونکو ناروغیو مخه ونیول شي او د زرګونو ماشومانو ژوند وژغورل شي.