افغان کډوال: د پاکستان حکومت په وروستیو کې د ګڼو افغانانو ویزې رد کړې دي

راپور کې راغلي، دغه بدلون د میاشتنۍ کچې له مخې ۷۸ سلنه زیاتوالی ښیي. د سرچینو په وینا؛ دغه بدلون د «مخ پر وړاندې» ټرانزیټ د پام وړ زیاتوالي له امله رامنځته شوی دی. همدا راز ویل شوي، مخ پر وړاندې ټرانزیټ ۸۱ سلنه لوړ شوی؛ خو «شاته تلونکی» ټرانزیټ بیا ۱۳سلنه راکم شوی دی.

دغه چټک زیاتوالی په داسې حال کې رامنځته شوی، چې په تېرو دوو مالي کلونو کې د افغانستان ټرانزیټي سوداګري له سخت کموالي سره مخ وه. 

سره له دې چې په ترانزیټي برخه کې وده شوې، د افغانستان او پاکستان ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري لا هم په کمېدو روانه ده. راپورونه څرګندوي، چې د تېرو دوو کلونو پر مهال د دواړو هېوادونو ترمنځ د میاشتنۍ کچې له مخې سوداګري ۱۲ سلنه او د تېر کال د جولای میاشتې پرتله دوه سلنه راټیټه شوې ده.

د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سیاسي کړکېچونو له امله هم وخت ناوخت د لارو بندښت له کبله سوداګري زیانمنېږي. په کابل او اسلام اباد کې څو څو ځله سوداګرو له دواړو لوریو غوښتي، چې سوداګري او اقتصادي راکړې ورکړې دې د سیاسي کشالو تر اغېزې لاندې نه راولي.

هغه د پکتیا پوهنتون د لېسانس دورې زده‌کړیالانو د فراغت غونډه کې ویلي، چې باید پر دې زده‌کړو بسنه ونه کړي او تر ماسټرۍ وروسته دوکتوراوې هم وکړي. نوموړي وویل: «اینده ستاسې پلان به څه وي؟ اوله مشوره ستاسې والدین ته دا کوم چې اولادونو ته مو د ماسټرۍ او دوکتورا پورې د زده‌کړو چانس ورکړئ.»

پر کابل د واکمنو د کابینې دغه غړی داسې مهال دا څرګندونې کوي، چې د همدوی نور لوړ پوړي غړي عصري زده‌کړې «مباح» بولي او د مدرسې زده‌کړې پر پوهنتوني هغو غوره بولي. ندیم همدا راز زیاته کړې، چې ځوانان باید د خپلو مسلکونو اړوند ځانونو ته دندې پیدا کړي او په نورو مسلکونو کې دې د پیسو لپاره دندې نه‌کوي.

د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر په خبره: «په نورو رشتو کې کار ستاسو عمر او مسلک ضایعه کوي. کوشش وکړه قدرمن محصله چې خپلې رشته کې مخ ته ولاړ شې». د یادې ډلې همدې وزیر په وار، وار د پوهنتونونو او اکاډمیکو مرکزونو دننه سخت محدودیتونه او بندیزونه وضعه کړي دي. د نوموړي په امر له لسیزو راهیسې په کابل او د هېواد نورو دولتي پوهنتونونو کې په دندو بوخت مسلکي او تجربه لرونکي استادان له دندو ګوښه شوي دي.

هغه خپلو افراطي کسانو ته لاره برابره کړې؛ څو پوهنتونونو کې د دغه ګوښه شویو استادانو پر ځای په دندو وګومارل شي او له دې سره په پوهنتوني چاپېریالونو کې د خپلې ډلې اېدیالوژي دود کړي. په وار، وار ویل شوي‌، چې طالبانو د افغانستان د پوهنتونو مسلکي چاپېریال زیانمن کړی او دغه ډله هڅه کوي چې دا اکاډمیک چاپېریال هم په بشپړه توګه د خپلو مذهبي مدرسو په څېر کړي.

طالبانو په پوهنتونو کې د دریشۍ پر اغوستلو بندیز لګولی او همدا راز یې د نجونو پر مخ هم د ټولو پوهنځیو دروازې تړلې دي. د دغه ډلې په واکمنېدو سره د پوهنتوني زده‌کړو پخوانۍ پراخه لېوالتیا هم زیانمنه شوې او د دغه ډلې د چلند له امله ویل کېږي د کابل پوهنتون تر څنګ د هېواد په یو شمېر نورو پوهنتونو کې د زده‌کړیالانو شمېر هم د پام وړ کم شوی دی.

دغې ادارې د ستنېدونکو افغان کډوالو د بیامېشتېدنې په تړاو د راپور په بیا خپرولو سره ویلي، چې د ستنېدونکو کډوالو لپاره د مناسبو کورونو له نشتوالي سره دا شونې نه ده چې دوی دې خپل عادي ژوند بیا له سره پیل کړي.

د ملګرو ملتونو یادې ادارې ویلي، که څه هم د سرپناه په برخه کې د ستونزو د حل لپاره له نړۍوالو شریکانو سره په ګډه هڅه کوي؛ خو د شته امکاناتو او سرچینو پرتله اړتیاوې څو برابره زیاتې دي.

یادې ادارې پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې له ځنډ پرته دې د سرپناه د ستونزې د هواري په برخه کې د افغان کډوالو لاسنیوي وکړي؛ کنه دغه بشري ناروین به لاپسې پراخ او ننګوونکی شي.

دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان ګاونډیو په ځانګړي ډول ایران په وروستیو کې د افغان کډوالو د ستنولو لړۍ په بې‌ساري ډول چټکه کړې او هره ورځ سلګونه کورنۍ افغانستان ته د ستنېدو په حال کې دي. له بل پلوه پاکستان هم په راروانو ورځو کې له دغه هېواده د افغان کډوالو د اېستلو درېیم پړاو پیلوي.

هغه له دیني عالمانو او خپلو محتسبانو غوښتي، چې د شریعت پر بنسټ د دغه جوړ شوي قانون د پلي کېدو لپاره دې هر راز هلې ځلې وکړي. نوموړي وویل: «ملا مو وتړئ او درې صفتونه ځان کې پیدا کړئ. فرض کړئ له سهار څخه تر ماښامه، ټوله نړۍ او افغانان تاسو ته کنځلې کوي. څوک خو مو وژني نه؛ بلکې کنځلې درته کوي.»

خالد حنفي د نورستان دواب ولسوالۍ په شوک کلي کې د یوه جومات د بیارغولو په مراسمو کې دغه وینا کړې او طالبانو ادعا کړې، چې یاد جومات د بهرنیو ځواکونو له لوري په بمبار کې ویجاړ شوی و. یاده ډله وایي، چې دغه جومات یې په ۱۵مېلیونه افغانیو بېرته رغولی دی.

د طالبانو د کابینې یاد غړی په سختدریځۍ مشهور دی او ډېر کله یې څرګندونې لانجمنې کېږي. یو شمېر دیني عالمان نیوکې کوي، چې د خالد حنفي څرګندونې ډېری وخت له اسلامي شریعت سره په ټکر کې وي او د نوموړي هغه خبرې هم د اسلامي شریعت خلاف بلل شوې وې چې عصري زده‌کړې یې «مباح» بللې وې. د طالبانو د امربالمعروف قانون د افغانانو لپاره د ژوند تنګولو تر ټولو لوی لامل بلل شوی، چې له امله یې د خلکو کار، ازادي، مذهبونه او جامې هم تر بندیزونو او محدودیتونو لاندې راغلي‌ دي.

د یاد وزارت محتسبان ان د دغه قانون پر بنسټ د خلکو په شخصي ژوند کې مداخلې کوي، د سر له وېښتو نیولې ان تر ږیرې جوړېدو پورې یې پر افغانانو بندیزونه لګولي او په دې تړاو یې خلکو ته سزاګانې هم ورکړې دي. ویل کېږي په کابل او ولایتونو کې د محتسبانو دغه ډلې د سختدریځه طالب ملایانو څخه جوړې شوې او د پراخو امکاناتو تر څنګ ورته لوی صلاحیتونه هم ورکړل شوې دي.

همدا راز ویل شوي، چې د یوې ناستې په ترڅ کې د لوګر ولایت اړوند د غصب شویو ځمکو دوسیې څېړل شوې او د لازمو اقداماتو په تړاو هم پرېکړې شوې دي. طالبانو تر دې مخکې د کابل په ګډون د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې ان د یو شمېر ودانو شویو ښارګوټو ځمکې هم دولتي اعلان کړې دي.

په ځینو ولایتونو کې خلک شکایت کوي، چې د طالبانو سیمه‌ییز قوماندان د خپلو کلیوالي رقابتونو له مخې هم د خلکو شرعي او قباله لرونکې ځمکې دولتي حسابوي. د ځمکو د غصب مساله د تېر جمهوري نظام راهیسې په افغانستان کې یو له جدي ننګوونو څخه ده او ان ویل کېږي کرنیزې ځمکې هم په جعلي اسنادو په استوګنیزو ځمکو بدلې شوې دي.

همدا راز یو شمېر دولتي دښتې او ځمکې هم په بېلابېلو وختونو کې د زورواکو له لوري غصب شوې او بیا پرې ښارګوټي اباد شوي دي. هم‌مهاله نیوکې دا دي، چې د‌ طالبانو لوړ پوړي غړي هم د ځمکو په غصب کې ښکېل دي او په بېلابېلو ولایتونو کې دغه لړۍ روانه ده؛ خو پر کابل واکمنه ډله بیا د خپلو غړو پر وړاندې اقدامات نه‌کوي.

همدا راز د طالبانو په واکمنۍ کې د هېواد په یو شمېر شمالي ولایتونو کې د ځمکو پر سر شخړې تر بل هر وخته ډېرې شوې دي او وخت ناوخت له همدې کبله قبیلوي او قومي نښتې هم رامنځته شوې دي.