له افغان شخصیتونو سره د طالبانو د تماس کمېسیون وايي چې د دغه کمېسیون مشر په چارو کې د فعالې ونډې اخیستو په موخه کې د جمهوري نظام له راستانه شویو ځینو چارواکو سره لیدلي دي.
د طالبانو له لوري په خپور شوي پیغام کې د دغه کمېسیون د مشر شهاب الدین دلاور له قوله راغلي چې «افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی او باید په پرمختګ او جوړونه کې فعاله ونډه واخېستل شي.»
په پیغام کې همداراز ویل شوي چې د کمېسیون مشر د هېواد په کچه د ځینو نورو مهمو موضوعاتو په تړاو هم د جمهوري نظام له راستانه شویو چارواکو سره سلا مشورې کړي، خو په اړه جزییات نه دي ورکړي.
له افغان شخصیتونو سره د طالبانو حکومت د تماس کمېسیون ویلي چې د تیر نظام ستانه شویو کسانو د همکارۍ ډاډ ورکړی دی.
طالبان په داسې کې پر افغانانو غږ کوي څو د افغانستان په پرمختګ کې فعاله ونډه واخلي چې تر ډېره له دې کبله دوی ته د ملامتۍ ګوته نیول کېږي چې په خپل رژیم کې ټولو ته ونډه نه ده ورکړې.
د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور پخوانی وزیر عبدالکریم خُرم وايي چې د زدهکړو په اړه د ملګرو ملتونو سروې د پاکستان لپاره ښه ځواب دی. د هغه په وینا، پاکستان غواړي افغانان لوېدیځو هېوادونو ته توندلاري، ترهګر او د زدهکړو مخالف معرفي کړي.
خُرم ویلي، پاکستان تل له دې فورمول څخه کار اخیستی چې وايي، «مړ یې کړه، پړ یې کړه.» د نوموړي په وینا، پاکستان هڅه کوي، چې افغانستان ګوښه، بېوزله، کمزوری او تر خپلو بریدونو لاندې وساتي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې په تازه راپور کې ویل شوي، که څه هم د طالبانو له لوري د نجونو د منځني تعلیم پر وړاندې بندیز اوس هم شته، خو د افغانستان د خلکو ډېری برخه د نجونو د زدهکړو ملاتړ کوي.
په دې سروې کې چې د هېواد په کچه تر دوو زرو ډېر افغانان پوښتل شوي، ۹۲ سلنه یې ویلي چې د نجونو دوامداره زدهکړې مهمې دي.
د دې سروې له مخې، په کلیوالي سیمو کې ۸۷ سلنه نارینه او ۹۵ سلنه ښځې د نجونوزده کړې غواړي؛ په داسې حال کې چې په ښاري سیمو کې دا شمېر د دواړو جنسونو لپاره ۹۵ سلنه ښودل شوی دی.
«جسټ ده نیوز» په نوم یوې امریکایي رسنۍ ویلي، د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشتې کې د کابل د سقوط پرمهال دوو امریکایي لوړپوړو قوماندانانو له هغې طرحې سره مخالفت کړی و چې کابل ته یې د طآلبانو د ننوتلو مخه نیوله.
د راپور لهمخې، د سنټکام یا د امریکایي د مرکزي قوماندانۍ پخوانی قوماندان جنرال مک کنزي او په کابل کې د امریکایي ځواکونو د هغه مهال مشر دریابان پیټر ویزلي هغه وړاندیزونه رد کړي وو چې کابل ته د طالبانو د ننوتو په تړاو اقدامات په کې شامل وو.
د نويو اسنادو او روايتونو لهمخې، مک کنزي د ۲۰۲۱ د اګسټ پر ۱۵مه په دوحه کې له ملا برادر سره په لیدنه کې هغه وړاندیز رد کړ چې امریکا ته يې اجازه ورکوله کابل په خپله امنیتي ولکه کې وساتي او طالبان له پلازمېنې بهر پاتې شي. ملا برادر په همدې ناسته کې ویلي وو چې طالبان چمتو دي کابل ته له ننوتلو ډډه وکړي او امریکا چې د تخلیې د مدیریت لپاره هر څومره ځواکونه غواړي ځای پر ځای کړي ستونزه ورسره نهلري، خو مک کنزي ټینګار کړی و چې د امریکایي ځواکونو مأموریت یوازې «خوندي وتل» دي او دا وړاندیز يې ونه مانه.
په همدې ورځ په کابل کې د مخېکني جمهوري نظام لوی درستیز جنرال هبتالله علیزي او د ځانګړو ځواکونو قوماندان سمېع سادات د بېړني نظامي حکومت پلان وړاندې کړی و او له امریکایي ځواکونو یې ملاتړ غوښتی و، خو هغه له منفي ځواب سره مخ شوی و. کابل کې د امریکایي ځواکونو قوماندان ورته ويلي وو چې نور حکومت نشته او افغان جنرالان يې وهڅول چې ځانونه کابل هوايي ډګر ته ورسوي او له جګړې لاس واخلي.
د دې دواړو وړاندیزونو د ردېدو مانا دا وه چې امریکا اړ شوه د کابل هوايي ډګر د امنیت لپاره پر طالبانو تکیه وکړي. دغه پرېکړه د حامد کرزي هوايي ډګر شاوخوا هغه تریخ او خونړی وضعیت وزېږاوه چې زرګونه افغانان د وتلو هڅو کې له چاودنو او خونړیو بریدونو سره مخ شول.
د امریکا د استازو جرګې د بهرنيو اړیکو کمېټې وروستي راپور د مک کنزي او طالبانو تر منځ دې برخلیک ټاکونکې لیدنې ته هېڅ اشاره نه ده کړې، یوازې یې د افغان جنرالانو له خوا د ناکامې مرستې غوښتنې یادونه شوې ده. په داسې حال کې چې مک کنزي په خپلو یادښتونو کې چې «دویلې کېدوټکی» نومېږي، لیکلي دي چې زلمي خلیلزاد هغه دوحې ته د طالبانو د خبرو لپاره بللی و.
مک کنزي په کتاب کې ټینګار کړی چې دنده يې یوازې د «خوندي وتلو» عملیات وو او د کابل د امنیت تینګښت د امریکایي ځواکونو ډېر شمېر ته اړتیا لرله چې دا د طالبانو له موخو سره په ټکر کې کار و. هغه دا هم اعتراف کړی چې طالبانو ته يې ډاډ ورکړی و، که پر امریکایي ځواکونو برید ونشي؛ نو پر طالبانو به هېڅ ډول بریدونه ونه کړي.
بلخوا سمېع سادات د «وروستي قوماندان» په نوم کتاب کې لیکلي چې د اګسټ پر ۱۵مه له افغانستانه د اشرف غني تر وتلو وروسته یې کابل کې د امریکایي ځواکونو قوماندان ویلي په ډاګه کړې وه چې غواړي نظامي حکومت اعلان کړي او په ځانګړو کومانډویي ځواکونو به کابل وساتي. امریکایي قوماندان ور زیاته کړې وه: «ستاسې حکومت نور نشته، د چا لپاره جنګېږئ؟ زما امر دا دی چې ټول ځواکونه هوايي ډګر ته یوسو».
«جسټ ده نیوز» راپور کې راغلي، که امریکا د طالبانو وړاندیز منلی وای چې د کابل امنیت په غاړه واخلي، ښايي د وتلو بهیر منظم شوی وای، مرګژوبله به کمه به وه او ان د ښځو د حقونو او د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه د خبرو لپاره فرصتونه به هم برابر شوي وای. خو د دوحې او کابل په دواړو پرېکړو سره، کابل بې له کوم مقاومته د طالبانو لاس ته ولوېد او د افغانستان جمهوري نظام رسماً پای ته ورسېد.
اوس چې د امریکا د دفاع وزیر پيت هگزت نوې څېړنه پیل کړې، لا روښانه نه ده چې د دغو تاریخي پرېکړو او د هغوی د پایلو په اړه به نور جزییات هم افشا شي که نه.
د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد تازه له بيبيسي سره په مرکه کې ویلي چې امریکا دې د افغانستان د خلکو او په ځانګړي توګه د دغې ډلې پر وړاندې د خنډ پر ځای د «همکارۍ» لار غوره کړي او د ستونزو په حل کې دې مرسته وکړي.
نوموړي د یوې پوښتنې په ځواب کې چې ایا اوس طالبان او امریکایان په خپلو کې امنیتي همکاري لري، ویلي چې دی په دې اړه معلومات نهلري، خو په ټکو یې چې که په سیاسي او سوداګریزه برخه کې چې دا مهال لومړیتوب لري پرمختګ وشي، مثبت ګام دی.
نوموړي وویل: «موږ تر اوسه په بېلابېلو برخو کې له بندیزونو سره مخامخ یو، زموږ د مشرانو نومونه لا هم د هغوی په تور لیست کې دي، په بانکي سېسټیمونو تحریمونه پر خپل ځای دي او د افغانستان پیسې کنګل شوي دي.»
دغه طالب چارواکي همدا راز ویلي چې طالبان د دوحې تړون له مخې دې ته ژمن دي چې د افغانستان له خاورې به د امریکا او د هغوی د متحدینو پر پر وړاندې هېڅ ډول ګواښ نه پیښیږي.
نوموړي همدا راز ویلي چې په افغانستان کې د داعش په ګډون هېڅ یوه وسلهواله ډله فعاله حضور نهلري او د افغانستان امنیت اوس ان د سیمې د هېوادونو په پرتله ښه دی.
دا په داسې حال کې ده چې پرون د دغې ډلې ویاند له یوې سیمهییزې راډیو سره په مرکه کې ویلي چې دا ډله د یوه منظم پلان له مخې هڅه کوي، څو افغانستان د نړۍ او سیمې په اقتصادي څلورلارې بدل کړي. نوموړي زیاته کړې: «که موږ په دې پلان کې بریالي شوو، د افغانستان امنیت خپله ټینګېږي، ځکه د ټولو هېوادونه ګټه ده.»
له اسلاماباد نه خپرېدونکې اېکسپرېس ترېبیون ورځپاڼې د اګسټ پر ۳۱مه په یوې سرمقالې کې لیکلي، د پاکستان د اندېښنو او غوښتنو په تړاو د طالبانو بېپروایي د دې لامل شوې چې د دواړو لوریو ترمنځ اړیکې د کړکېچ تر کچې ورسېږي.
مقاله کې زیاته شوې، طالبانو په نړۍوالو غونډو کې ژمنه کړې وه چې د افغانستان خاوره به د ترهګرو پر پټنځای نه بدلوي، خو اوس طالبانو په ښکاره توګه د خپلو دغو ژمنو برعکس دي او جدي سرغړونې یې پیل کړي. وایي، پر کابل واکمنو د ترهګرۍ او امنیتي ګواښونو ډېرېدو ته په ښکاره توګه د پراخوالي لارې چارې برابرې کړي دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار په وروستۍ درېاړخیزه غونډه کې چې د چین استازو هم په کې ګډون کړی و، په ښکاره له طالبانو غوښتي چې یا دې د دوی ضد «ټيټيپي» وسلهوالو د مهار لپاره اقدام وکړي او یا دې هم د دغه وسلهوالې ډلې غړي پاکستان ته وسپاري.
ورځپاڼه لیکي چې چین هم څو ځله د افغانستان له خاورې د ترهګرۍ د پراخېدو په اړه خبرداری ورکړی او ویلي یې دي چې د مېلیاردونو ډالرو پرمختیایي پروژې، په ځانګړي ډول د «یو کمربند، یوه لار» سترې طرحې، د همدې ناامنۍ له امله ځنډېدلې دي.
شنونکي باور لري چې طالبان په دې بې پروایۍ سره نه یوازې د افغانانو ګټې قرباني کړي، بلکې خپله بقا یې هم تر پوښتنې لاندې راوستې ده. د کارپوهانو په وینا، د طالبانو او «ټيټيپي» اړیکې لا هم د تېر وخت تر اغېز لاندې دي او دغه حالت د دوی په نابودۍ تمامېدلای شي، ځکه همدا ډلې په راتلونکې کې د افغان طالبانو پر وړاندې هم وسله پورته کولای شي.
مقاله کې وړاندې لیکل شوي، طالبان باید د تقابل پر ځای یو روښانه او قاطع دریځ غوره او ثابته کړي چې د افغانستان او سیمې امنیت یې په لومړیتوب کې دی. په پای کې ویل شوي چې اوس وخت د یوې غوڅې پرېکړې وخت رارسېدلی، طالبان به یا د نړۍوالو ټولنې په څنګ کې د ترهګرۍ پر ضد ودرېږي او یا به هم د خپلې بې غورۍ درنې پایلې ګوري.
د ایران دولتي انټرنېټي او ټلوېزوني شبکې «پرېس ټيوي» له افغانستان څخه د وروستي امریکايي سرتېري د وتلو د څلورمې کلیزې په مناسبت په یوه مطلب کې ویلي چې په افغانستان کې اوږده جګړه پای ته ورسېده، خو لاهم دغه هېواد له ګڼو ننګونو سره مخامخ دی.
په مطلب کې راغلي چې:« څلور کاله کېږي چې امریکا د افغانستان له خاورې خپل وروستی سرتېری وویست. دغه وتل د یوې داسې جګړې پای و چې له دوه ټریلیونو ډالرو ډېر لګښت یې درلود، افغانستان پهکې وران او زرګونه افغانان پهکې ووژل شول، خو څلور کاله وروسته لاهم افغانستان د جګړې له میراث، اقتصادي کړکېچ او نړۍوالې انزوا سره مخامخ دی.»
په مطلب کې همدا راز راغلي چې امریکا پر افغانستان د وسلهوالو ترهګرو د ځپلو او د طالبانو د رژیم د نسکورېدو په موخه برید وکړ، خو له شاوخوا دوو لسیزو وروسته بیا طالبان د واک په ګدۍ کیناستل.
په مطلب کې د افغانستان اوسني وضعیت ته په اشارې سره ویل شوي پر افغانستان د امریکا برید یوه ستراتیژیکه تیروتنه وه چې بیه یې ټول افغانان پرې کوي.
د ایران دولتي انټرنېټي او ټلوېزوني شبکه «پرپېس ټيوي» چې په انګلیسي او فرانسوي ژبو نشرات کوي، د مطلب په پای کې ویلي دا چې افغانستان په اوس کې له اقتصادي او سیاسي پلوه له لویو ننګونو سره مخامخ دی دا پخپله په افغانستان کې د امریکا د ماموریت د ناکامۍ ښکاره بېلګې دي.
څلور کاله وړاندې د اګست پر ۳۰مه له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو وروستى سرتېرى ووت او په افغانستان کې د امریکا دوه لسیزې پوځي حضور رسماً پای ته ورسېد؛ هغه حضور چې امریکایانو یې ننګه کړې، خو ځینې پر وړاندې نیونکي لري.