هېدربار: نړۍواله ټولنه د ښځو د حقونو د خوندیتوب لپاره د نویو قوانینو غوښتنه کوي

په عین وخت کې ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې په زلزله کې د ژغورل شویو کسانو لپاره د خوړو مرستې به ژر پای ته ورسېږي.

د طالبانو هوايي ځواک هغو سیمو ته لېږل شوی، چېرته چې هلیکوپټرونه نه شي کېناستلی ترڅو ټپيان خوندي‌ځایونو ته انتقال کړي.

د خوړو نړۍوال پروګرام د چهارشنبې په ورځ وویل، چې د افغانستان په ختیځ کې د دوو ویجاړونکو زلزلو څخه د ژغورل شویو کسانو سره د مرستې لپاره وخت په ختمیدو دی.

په افغانستان کې د دې ادارې مشر جان ایلیف رویټرز خبري اژانس ته ویلي: «زموږ موجوده ذخیره او بودیجه یوازې د څلورو نورو اوونیو لپاره بسنه کوي. څلور اوونۍ دومره کافي نه دي چې حتی د ژغورل شویو خلکو بنسټیزې اړتیاوې پوره کړو.»

د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د روان کال لپاره د خوړو نړۍوال سازمان بودیجه په افغانستان کې له ۳۰۰ میلیون ډالرو هم کمه ده، حال دا چې دا رقم په ۲۰۲۲ کال کې ۱.۷ میلیارد ډالر و.

ځايي سرچینې وايي، د قربانیانو د ژغورنې لپاره وسایل او امکانات ډېر کم او ستونزې زیاتې دي.

بېړنیو هوايي مرستو ته اړتیا

په کونړ کې د طبیعي پېښو د مدیریت ریاست مشر احسان‌الله احسان ویلي، چې د مرستو د همغږۍ لپاره یو مرستندوی کمپ جوړ شوی او دوه مرکزونه د ټپیانو د انتقال، د وژل شویو د ښخولو او د ژوندي پاتې شویو د ژغورنې مسوولیت لري. خو ژوندي پاتې شویو کسانو ته لاسرسی ډېر ستونزمن دی، ځکه لارې یا خو ډېرې پېچلې او سختې دي او یا هم د ځمکې ښویېدو له امله بندې شوې دي.

جان ایلیف زیاته کړه: «هغه څه ته چې موږ واقعا اړتیا لرو، هغه هوايي ملاتړ او هلیکوپټر دی. خواشینوونکې ده، چې د خوړو نړۍوال سازمان تر څو میاشتو مخکې یو هلیکوپټر درلود، خو د بودیجې کموالي له امله دا خدمت ودرول شو.»

نړۍوالې مرستې له افغانستان سره په وروستیو کلونو کې ډېرې کمې شوې دي، چې اصلي لاملونه یې د طالبانو له‌خوا د ښځو پر فعالیت محدودیتونه او د نړۍوالو مرستندویو کارکوونکو پر چارو بندیزونه بلل شوي دي.

لومړۍ زلزله د یکشنبې په نیمه شپه د کونړ او ننګرهار ولایتونو په اړوند سیمو کې وشوه، چې شدت یې ۶ درجې ریښتر و.

دا د وروستیو کلونو له تر ټولو وژونکو زلزلو څخه شمېرل کېږي. د دې زلزلې مرکز په کونړ کې و چې د ځمکې له سطحې ۱۰ کیلومتره ژور و او پراخې ویجاړۍ یې رامنځته کړې دي.

دویمه پس‌لرزه چې شدت یې ۵.۵ و، د سې شنبه په شپه وشوه چې له امله یې خلکو ته وېره ورغله او د مرستو رسولو بهیر یې ګډوډ کړ.

د غرونو ښویېدنې د لرې پرتو کلیو لارې بندې کړې دي.

د طالبانو ادارې اعلان کړی، چې په زلزله کې ۱۴۵۷ تنه وژل شوي او ۳۳۹۴ نور ټپیان دي او ویلي یې دي، چې له ۶۷۰۰ زیات کورونه ویجاړ شوي دي.

ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې د مړو شمېر ښايي لوړ شي، ځکه لا هم ډېر کسان د کنډوالو لاندې بند پاتې دي.

اډمز ویلي، القاعده هڅه کوي د رسنیو او انلاین پروپاګند له لارې داسې انځور وړاندې کړي، لکه ګواکې چې د دې ډلې اصلي مشران په نورو هېوادونو په ځانګړي ډول په ایران کې مېشت دي.

دغې پخوانۍ استخباراتي مامورې ټینګار کړی، چې د القاعده ډلې د ځواک او رهبرۍ واقعي مرکز بیا په افغانستان کې دی او باید په ښکاره او پرله‌پسې توګه یاد شي.

هغه زیاتوي، دا پروپاګند به په راتلونکو میاشتو کې لا ډېر پراخ شي او که رښتیا پټ پاتې شي، القاعده به وکولای شي په افغانستان کې له نسبي امن چاپېریال څخه ګټه پورته کړي.

اډمز د امریکا د حکومت دننه د ځینو استخباراتي کارکوونکو پر حالت هم نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې هغوی اړ اېستل شوي څو داسې روایت وړاندې کړي چې خپله پرې باور نه لري.

د هغې په خبره، ځیني چارواکي هڅه کوي چې د القاعده د رهبرۍ ځای پر ځای کول په ایران پورې وتړي، ترڅو پر افغانستان باندې د پوره مسوولیت بار ونه شي.

نوموړې خپلو همکارانو ته هم سپارښتنه کړې: «تاسو اړ نه یاست چې د دغو سیاسي شویو روایتونو برخه شئ. که د استخباراتي معلوماتو د تحریف یا سیاست‌پالنې نښې وینئ، باید راپور یې ورکړئ. دا کار کولای شي د داخلي شکایتونو له لارې د «اومبډزمن دفتر» ته یا مستقیم د امریکا د ملي استخباراتو ریاست ته وکړئ.»

دغه څرګندونې په داسې وخت کې مطرح کېږي، چې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د القاعده د بیا فعالېدو په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي او نړۍوالو څارونکو ادارو په وار وار ویلي، چې دغه هېواد یو ځل بیا د ترهګرو ډلو د فعالیت لپاره د خوندي پټنځای په بڼه راڅرګند شوی دی.

د راپورونو له مخې، دا پرېکړه د تېر کال په پیل کې له خلکو پټه شوې وه. موضوع هغه مهال افشا شوه، چې د برېتانیا د دفاع وزارت یوه کارکوونکي د ۱۹زره افغانانو شخصي معلومات نشر کړل؛ دا کسان د برېتانیا د ویزې غوښتونکي وو او ډېری یې له برېتانوي ځواکونو سره پخواني همکاران وو.

د دغو معلوماتو افشا کېدو د زرګونو کسانو ژوند له ګواښ سره مخ کړ.

په هغه وخت کې د برېتانیا حکومت پلان درلود، چې ۱۶ زره افغانان او د هغوی کورنۍ انتقال کړي؛ خو د معلوماتو له افشا کېدو وروسته یو بل محرم پروګرام هم جوړ شو، چې له مخې یې ۷ زره کسانو ته د قبلېدو ویزې ورکړل شوې.

اوس د برېتانیا دفاع وزارت د پخوانیو سیمه‌ییزو همکارانو د انتقال په هڅو بوخت دی؛ ډېری دا کسان دا مهال په پاکستان کې د وروستۍ پرېکړې په تمه دي.

د دغه وزارت یو ویاند ویلي: «برېتانیا هڅه کوي خپل اخلاقي تعهد پوره کړي؛ هغه تعهد چې موږ د هغو کسانو په وړاندې لرو، چې زموږ له سرتېرو سره ولاړ ول او خپل ژوند یې په دغه ماموریت کې له ګواښ سره مخ کړ.»

د دفاع وزارت د اټکل له مخې، د ټولو افغانانو د انتقال بهیر شاوخوا یو میلیارد یورو لګښت لري.

خو څارونکي نیوکه کوي، چې په دې محاسبو کې د ممکنه غرامتونو یا حقوقي دعوو لګښتونه نه دي شامل شوي.

د عوامو مجلس د بودیجې د کمېټې مشر او د محافظه‌کار ګوند غړی سر جفري کلیفټن براون ګارډین ورځپاڼې ته ویلي: «تر اوسه ډېر ابهامونه شته چې څو میلیون یورو لګول شوي او راتلونکو مېشت‌ځایونو ته به څومره نورې پیسې اړتیا وي.»

هغه زیاته کړې، چې پارلماني کمېټه به راتلونکې اوونۍ دا موضوع وڅېړي، څو لا زیاته روڼتیا رامنځته شي.

د حقانې شبکې یاد نږدې کس په خپله اېکس پاڼه کې د ښځینه ډاکټرانو انځورونه خپاره کړي او لیکلي یې دي: «افغان ښځینه ډاکټرانې پرته له وقفې مرسته کوي او په دې سختو ورځو کې د دوی قرباني روښانه او د ستاینې وړ ده.»

په کونړ کې زلزلې او د ښځینه قربانیانو لپاره د ښځينه ډاکټرانو اړتیا یو ځل بیا د ښځو د زده کړې مسله راپورته کړې ده.

په افغانستان کې د امریکا پخواني سفیر له کابل نه ختیځ ته د ښځینه ډاکټرانو د یوه پلاوي د استولو هرکلی کړی او په اېکس کې یې لیکلي دي: «که ښځینه ډاکټرانې نه وای، نو د ښځینه ناروغانو د درملنې لپاره به هېڅوک نه وای.»

خو د سې شنبه په ورځ (د وږي ۱۱مه) په کونړ کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د زلزلې له پېښېدو راهیسې تر اوسه پورې شپږ حامله مېرمنې د ښځینه صحي کارکوونکو او طبي امکاناتو د نشتوالي له امله په دې ولایت کې مړې شوې دي.

تر دې وړاندې تېر کال د تلې په میاشت کې د هرات په وژونکې زلزله کې راپورونه خپاره شوي وو، چې لسګونه ښځې د طالبانو د قوانینو له وېرې مړې شوې وې.

ملګرو ملتونو هغه وخت اعلان کړی و، چې د یادې زلزلې له قربانیانو څخه تر ۹۰ سلنه زیات یې ښځې او ماشومان وو.

اسکای‌ نیوز د هرات له ځپل شویو ښځو سره د مرکې پر مهال څرګنده کړه، چې د لسګونو ښځو د مړینې یو لامل دا و، چې دوی د «بې حجابۍ او د محرم د نشتوالي له وېرې» له کورونو څخه وتلو ته زړه نه ښه کاوه.

ښځینه ډاکټرانو ته د ښځو اړتیا په ځانګړې توګه د طبیعي پېښو پر مهال، طالبان دې ته نه دي اړ کړي چې د نجونو د تعلیم پر بندیز له سره غور وکړي.

د طالبانو د عامې روغتیا وزارت تېر کال د لېندۍ میاشتې په منځ کې د نجونو پر مخ د روغتیايي انسټیټوټونو دروازې بندې کړې.

د دې بندیز له امله، شاوخوا ۳۵ زره نجونې چې غوښتل یې د طب، نرسرۍ او نورو روغتیايي برخو کې زده‌ کړې وکړي، له زده‌کړو پاتې شوې او دا زده‌کوونکې په ۱۰ دولتي او ۱۵۰ خصوصي ښوونیزو مرکزونو کې شاملې وې.

د ملګرو ملتونو د نفوس صندوق ویلي، چې د طالبانو د محدودیتونو له امله، ښځو ته د طبي خدماتو لاسرسی سخت شوی او روغتیايي مرکزونه او د کارکوونکو شمېر نږدې ۵۰ سلنه کم شوی دی.

د ماشومانو د ملاتړ صندوق سږ کال د وري په میاشت کې خبرداری ورکړی، چې که د ښځو د طبي زده‌کړو بندیز دوام ومومي، نو سږ کال کې به تر ۵ زرو زیاتې میندې او ماشومان خپل ژوند له لاسه ورکړي.

د دې ادارې په وینا، که دغه بندیزونه دوام پیدا کړي نو لږ تر لږه ۱۶۰۰ میندې او ۳۵۰۰ نوي زیږېدلي ماشومان به مړه شي.

نوموړي زیاته کړې، سره له دې چې یاد شمېر افغانان ستانه شوي، خو لا هم له دوو میلیونو ډېر ناقانونه بهرني وګړي په ایران کې ژوند کوي.

د هغه په وینا، ایران په تېرو کلونو کې د افغانستان له کړکېچونو او جګړو سره هم‌مهاله ګڼ افغانان منلي وو، چې د سرپناه په لټه کې دغه هېواد ته ورغلي وو.

جنرال رضايي ویلي، چې د افغان چارواکو سره یې خبرې شوي ترڅو خلک وهڅوي چې په خپل هېواد کې پاتې شي او له ناقانونه تګ راتګ څخه ډډه وکړي.

د هغه په وینا، ډېری افغانان په خپله خوښه له کورنیو سره بېرته ستانه شوي او ایران د ختیځو سرحدونو په اوږدو کې د مرستې مرکزونه جوړ کړي، څو ستنېدونکو ته د لارې په اوږدو کې اسانتیاوې برابرې کړي.

نوموړي په ډاګه کړې، د هغو کسانو پر وړاندې چې د ستنېدلو له مقرراتو سره یې مخالفت کړی، قانوني چلند شوی او یو شمېر یې نیول شوي هم دي.

جنرال رضايي ټینګار کړی، چې ټول ناقانونه افغان وګړي به وپېژندل شي او له هېواده به واېستل شي، خو هغه کسان چې قانوني اسناد لري، کولای شي په ایران کې خپل ژوند ته دوام ورکړي.

ده زیاته کړه، چې افغان چارواکي یې قانع کړي څو د خپلو وګړو د کنټرول لپاره اقدامات وکړي، ترڅو هغوی له ناقانونه لارو ایران ته د تګ هڅه ونه کړي.