د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ ویلي، چې په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو په تړاو د حساب ورکولو لپاره د بېړنيو ګامونو اخیستل اړین دي او نور باید د دې مسلې ځنډېدو ته لاره هواره نه شي.
نوموړي په خپلو تازه څرکندونو کې ټینګار کړی، چې په افغانستان کې ښځې او نجونې له سیسټماټیکو ځورونو سره مخ دي او د نورو ټولنیزو ډلو پر وړاندې د بشري حقونو سرغړونې هم په بشپړ ډول په بېپروايي او معافیت سره روانې دي.
بېنېټ زیاته کړې: «زه د بشري حقونو له شورا غوښتنه کوم چې د یوې خپلواکې څېړنیزې کمېټې د جوړېدو پرېکړه وکړي، څو د افغانستان د بشري حقونو وضعیت په سمه او اغېزمنه توګه وڅېړل شي. دغه میکانیزم باید د جرمونو نړۍوالې محکمې «ای سي سي» د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ «یوناما» او زما د راپور ورکوونکي ماموریت متمم وي.»
د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د تعلیم، کار او عامه ژوند په ټولو برخو کې د محدودیتونو دوام یو ډول سیسټماټیک ظلم ګڼل کېږي. نړۍوالې ټولنې پر طالبانو نیوکه کړې، چې د ښځو د حقونو په برخه کې هېڅ ژمنې ته پابند نه دي پاتې شوي.
ریچارډ بېنېټ ویلي، چې که د بشري حقونو سرغړونې له پامه وغورځول شي، نو دا به نه یوازې د قربانیانو د دردونو د زیاتېدو سبب شي، بلکې د معافیت کلتور به لا پیاوړی کړي.
د هغه په وینا، د خپلواکې څېړنیزې کمېټې جوړېدل کولی شي د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه کره اسناد او شواهد برابر کړي، څو د نړۍوالو عدلي پروسو لپاره بنسټ کېښودل شي.
د افغانستان د بشري حقونو وضعیت په وروستیو کلونو کې د نړۍوالو جدي اندېښنه ګرځېدلې ده. د ښځو پر وړاندې سخت محدودیتونه، د بیان د ازادۍ پر ضد کړنې او د لږکیو پر وړاندې فشارونه هغه مسایل دي، چې نړۍواله ټولنه یې د څېړنې او حساب ورکونې غوښتنه کوي.
ریچارډ بېنېټ په ټینګار سره ویلي: «په افغانستان کې د حساب ورکولو لپاره نور انتظار نه شي کېدای.»
د کونړ د پوهنې ریاست چارواکي وايي، چې د زلزلې له امله په ټول کونړ کې ۱۵۷زره او ۷۴زدهکوونکي له زدهکړو بېبرخې شوي دي.
دغه شمېر زدهکوونکي د ښوونځیو د نړېدو او یا هم د سختو زیانونو له امله نه شي کولای د نویو درسي چارو پیل وکړي.
په دغه ولایت کې د طالبانو د پوهنې رییس محبالله حیدري وایي، چې د دغې زلزلې په پایله کې ۳۹۱زدهکوونکي او درې تنه ښوونکي مړه شوي دي. همداراز، ۷۶۰زدهکوونکي او شل ښوونکي ټپیان شوي دي.
د ده په وینا، دغه مرګ ژوبله د سیمې د پوهنیز وضعیت لپاره یو ستر ناورین بلل کېږي، ځکه چې زرګونه کورنۍ د خپلو ماشومانو د راتلونکي په اړه له اندېښنو سره مخ دي.
د کونړ د پوهنې ریاست د تازه شمېرو پر بنسټ، په یاد ولایت کې ۵۳ښوونځي په بشپړ ډول نړېدلي او ۲۵۳ښوونځي نیمه ویجاړ شوي دي.
د چارواکو په خبره، که بېړنۍ مرستې و نه شي، نو د نوي تعلیمي کال پیل به له لویو ننګونو سره مخامخ شي.
په څوکۍ ولسوالۍ کې د یوه ویجاړ شوي ښوونځي ښوونکي راز محمد ناصر افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل: «زموږ د عمرونو هیلې په دې ښوونځیو پورې تړلې وې، خو اوس ماشومان مو د خیمو تر سیوري لاندې ناست دي. موږ ښوونکي خپله هم له روحي صدمو سره مخ یو، ځکه د خپلو زدهکوونکو جنازې مو پر اوږو تر هدیرو وړي دي».
د راپورونو له مخې، د اګسټ د ۳۱مې زلزلې په ټولییز ډول په ختیځ افغانستان کې ۲۲۰۵ کسان مړه کړي او نږدې ۳۶۴۰ نور یې ټپیان کړي دي. په مړه شویو کې د ماشومانو او ښځو شمېر هم د پام وړ دی.
د سیمې اوسېدونکي وايي، چې د ښوونځیو نړېدل او د زدهکوونکو مرګژوبله د پوهنې د راتلونکي لپاره جدي ګواښ دی.
سید رحیم چې درې ماشومان یې په همدې زلزله کې له لاسه ورکړي دي، په ژړغوني غږ افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل: «زما زړه د خپلو ماشومانو له قبرونو سره ښخ دی. د دوی د راتلونکي خوبونه مې په یوه شپه کنډواله شول. زه نور د ښوونځي د نړېدو غم نه لرم، زما ژوند لا له مخکې نړېدلی دی. خو د نورو ماشومانو لپاره غواړم چې ښوونځي بېرته جوړ شي، څو د نورو کورنیو هیلې زموږ په شان خاورې نه شي».
یو بل تن محمد ولي افغانستان انټرنشنل–پښتو ته وايي: «زما څلور ماشومان وو، دوه مې په زلزله کې له لاسه ورکړل او دوه نوریې اوس د خیمې تر سیوري لاندې ژوند کوي، مکتب خو هسې هم وران شو، خو زه وېرېږم چې د دوی زدهکړې به نیمګړې پاتې شي او راتلونکی یې تیاره شي.»
د سیمې اوسېدونکي ټینګار کوي، چې د ښوونځیو نړېدل د ټولنې د راتلونکي لپاره ستره ضربه ده. یو ځايي دیني عالم مولوي نور الهدا وایي: «د ښوونځي له منځه تلل یوازې د ودانۍ نړېدل نه دي، بلکې د یوې ټولنې د پرمختګ د دروازې تړل کېدل دي.»
د دوی په وینا، زرګونه ماشومان چې باید د نوي کال له پیل سره ښوونځي ته لاړ شي، اوس د سرپناه او خوندیتوب له ستونزو سره مخ دي.
ځايي ښوونکي ټینګار کوي، چې د بېړنیو مرستو او ښوونځیو د بیارغونې پرته به د زدهکړو د دوام امکان خورا ستونزمن شي.
د پوهنې ریاست چارواکي او د سیمې اوسېدونکي له نړۍوالو مرستندویه ادارو غوښتنه کوي، چې د ښوونځیو د بیارغونې او زدهکوونکو د ملاتړ لپاره بېړنۍ مرستې ترسره کړي.
د دوی په وینا، د زدهکړې بهیر ځنډېدل کولی شي د زرګونو ماشومانو پر راتلونکي او د ټولنې پر پرمختګ اوږدمهاله اغېزې ولري.