د کابل په پُل‌خشتي کې تر ځمکې لاندې سوداګریز مارکېټ ګټې اخیستنې ته وسپارل شو

دغه سازمان وایي، چې د طالبانو د واکمنۍ له بیا پیل راهیسې د بشري حقونو پراخ نقضونه رامنځته شوي، چې باید د نړۍوالو قوانینو پر بنسټ وڅېړل شي.

په اعلامیه کې راغلي دي، چې دغه میکانیزم باید په بېړنۍ توګه جوړ شي څو د افغانستان د تېر او روانو جرمونو شواهد او اسناد په منظم ډول راټول، یوځای، خوندي او وڅېړل شي.

د بښنې نړۍوال سازمان په باور، دا ګام به د هغو قضایي دوسیو په چمتو کولو کې مرسته وکړي چې په راتلونکي کې د عادلانه او خپلواکو محاکمو د ترسره کېدو لپاره حیاتي ارزښت لري.

دغه سازمان ټینګار کړی، چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال په افغانستان کې د بشري حقونو له نقض سره د معافیت کلتور باید پای ته ورسېږي.

د بښنې نړۍوال سازمان په وینا، که نړۍواله ټولنه په ګډه او جدي ګامونه پورته نه کړي، نو د افغانستان خلک به له لا زیاتو سرغړونو، ظلمونو او بې‌عدالتیو سره مخامخ شي.

دا په داسې حال کې ده، چې له ۲۰۲۱کال راوروسته د طالبانو واکمنۍ د ښځو او نجونو د زده‌کړو، کار، سیاسي ګډون او د بیان د ازادۍ په برخو کې پراخ محدودیتونه لګولي دي. د ښځو د کار د بندیزونو ترڅنګ، د رسنیو او مدني ټولنو فعالیتونه هم تر سخت فشار لاندې دي. د بشري حقونو مدافعان او پخواني امنیتي کارکوونکي د جبري نیونو، شکنجو او ان د هدفي وژنو له ګواښ سره مخامخ دي.

د یادولو وړ ده، چې تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو یو شمېر راپور ورکوونکو او نورو نړۍوالو بنسټونو هم د افغانستان د وضعیت په اړه ورته غوښتنې کړې وې.

هغوی ټینګار کړی، چې د نړۍوالو قوانینو پر بنسټ باید د بشري حقونو جدي سرغړونې د معافیت له دایرې وباسي او د حساب ورکولو میکانیزم ورته رامنځته شي.

په افغانستان کې د بشري حقونو فعالان وایي، نړۍوالې ټولنې ته د افغانانو غږ لا هم رسېدلی نه دی او که نړۍواله ټولنه بې‌پروا پاتې شي، د طالبانو سرغړونې به د راتلونکو نسلونو راتلونکی له ګواښ سره مخ کړي.

عمران خان چې له څه مودې راهیسې د پاکستان په اډیاله زندان کې بندي دی، د سې شنبې په ورځ (د وږي ۱۸مه) په خپله اېکس پاڼه په افغانستان کې وروستیو زلزلو ته په اشارې سره ویلي، «په دې سخت وخت کې باید له افغانستان سره د پیوستون څرګندونه وشي او تر خپلې وسې ورسره مرستې وشي.»

نوموړي یو ځل بیا د پاکستان پر حکومت او په ځانګړې توګه پر پوځ په نیوکو سره ویلي، د پاکستان اوسنی نظام د ظلم او اخلاقي زوال پر لوري روان دی او پای به یې هم د همدې نظام په رانسکورېدو سره وي.

عمران خان یو ځل بیا د خېبر پښتونخوا اعلی وزیر ته سپارښتنه وکړه، چې په خېبرپښتونخوا کې د خلکو پر ضد د پوځ د روانو عملیاتو پر وړاندې په کلکه ودرېږي او د پاکستان پوځ ته په خطاب کې یې زیاته کړې: «له تاریخه زده کړه وکړئ، یوازې د بهرنیو قوتونو د خوشحالولو لپاره د خپلو خلکو پر وړاندې عملیات به د وضعیت د ښه کېدو پر ځای حالات لا پسې خراب کړي.»

د نوموړي په وینا، پر مېرمنې یې له ټولو اسلامي او اخلاقي ارزښتونو خلاف ظلم په دې موخه روان دی چې د ده هوډ مات کړي.

د مقاومت جبهې مشر احمد مسعود په خپله وینا کې وویل، چې طالبان د «جګړې روایت» د تحریف هڅه کوي او غواړي د مخالفانو ترمنځ واټن او داخلي شخړې رامنځته کړي.

نوموړي زیاته کړه: «دوښمن هغه وخت بریا ته رسېږي چې موږ د یو بل پر ضد ودرېږو. زموږ دنده د ازادۍ لپاره مبارزه ده؛ ماتې او تسلیمېدو ته هېڅکله غاړه نه ږدو. هېڅ ډول وحشت دوام نه کوي، د طالبانو وحشت هم حتمي پای ته رسېږي.»

په همدې مجازي ناسته کې عبدالرشید دوستم په یوه پیغام کې ټینګار وکړ، چې د طالبانو پر ضد مبارزه باید تر پایه روانه وساتل شي.

هغه وویل: «مړینه په بستر کې زما لپاره ننګ او شرم دی. طالبان باید پوه شي چې د استبداد عمر لنډ دی او یوه ورځ به د ملت په اراده تسلیمېږي.»

بلخوا، د اسلامي وحدت ګوند مشر محمد محقق وویل، د طالبانو ضد جریانونو ترمنځ د یووالي جدي اړتیا ده.

محقق وویل، چې سیاسي ډلې باید یو بل ومني او د شخصي اختلافاتو پر ځای د افغانستان د راتلونکي لپاره ګډه تګلاره غوره کړي.

د افغانستان پخواني ولسمشر مرستیال سرور دانش په خپلو خبرو کې د راتلونکي لپاره له ژور فکر او عملي حل‌لارې پرته د احتمالي کړکېچونو په اړه خبرداری ورکړ.

هغه وویل: «که له طالبانو وروسته د افغانستان په اړه اساسي فکر و نه شي، ممکن سبا ورځ د مجاهدینو د بریا او د ۲۰۰۱ کال د بن ناستې د پایلو په څېر تکرار شي.»

د ناستې په اوږدو کې د کورنیو چارو پخواني وزیر محمد عمر داوودزي د احمدشاه مسعود د میراث پر اهمیت ټینګار وکړ او ویې ویل: «له هرې تېرېدونکې ورځې سره د احمدشاه مسعود ځای او حقانیت لا نور هم روښانه کېږي.» هغه د طالبانو د پلویانو هغه ادبیات په کلکه وغندل چې د ټولنیزو شبکو له لارې یې مخالفینو ته د دوښمنۍ او سپکاوي لپاره خپروي او هغه یې د افغاني کلتور پر ضد وباله.

په دغه مجازي ناسته کې ټولو ویناوالو په یوه خوله ټینګار وکړ، چې د طالبانو پر وړاندې مبارزه به تر هغه دوام وکړي څو افغانستان د ازادۍ، ثبات او ډېموکراسۍ خاوند شي. دوی د نړۍوالې ټولنې پر ملاتړ هم غږ وکړ او ویې ویل، چې د افغانستان د خلکو غږ باید په نړۍوالو بحثونو کې جدي واورېدل شي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږي کوونکي اندریکا راتواته ویلي،چې د ژمي یخ موسم په څو راتلونکو اونیو کې د غرنیو سیمو اوسېدونکو ته لویه ننګونه ده. هغه په جنیوا کې خبري غونډه کې وویل: «دا هغه شیبه ده چې نړیواله ټولنه باید په رښتیني ډول د افغانانو ترڅنګ ودرېږي. د خلکو ژوند په خطر کې دی او ژمی هم لنډ راروان دی.»

ملګري ملتونه افغانستان د نړۍ له سترو بشري ناورینونو ګڼي، خو د تېر کال په پرتله د مرستو کچه ۳۵ سلنه کمه شوې ده. راتواته وویل، د مرستو د کمېدو یوه برخه د ځینو مرستندویو هېوادونو هغه اندېښنې دي چې د ښځو پر وړاندې د طالبانو د محدودوونکو تګلارو له امله رامنځته شوې دي.

نوموړي وویل: «زموږ غوښتنه تل دا ده چې تمرکز دې پر خلکو وي، نه پر سیاست.»

راتواته تایید کړه چې امریکا تر اوسه له زلزلې وروسته کومه مرسته نه ده اعلان کړې.

بل لور ته، د روغتیا نړيوال سازمان له طالبانو غوښتي چې د ښځینه کارکوونکو پر تګ راتګ محدودیتونه لرې کړي او هغوی ته له نارینه سرپرست پرته د سفر اجازه ورکړي.

راتواته وویل، د ښځینه مرستندویانو شاملول لا هم یوه جدي ننګونه ده: «موږ هڅه کوو لږ تر لږه په هر ټیم کې یوه ښځينه کارکوونکې موجوده وي. دا اوس د ټولو ډلو لپاره ممکنه نه ده، خو موږ پرې کار کوو.»

په تورخم کې یو شمیر د تازه مېوو سوداګرو نن سې شنبه د «وږي ۱۷مه» وویل چې له څو ورځو راهیسې د تازه مېوو موټر ولاړ دي او اجازه نه ورکول کېږي، چې له ډیورنډ کرښې اخوا واوړي.

سوداګر نیوکه کوي، چې په تورخم کې د طالبانو ټرانسپورټ مسوولان د نوبت پر سر له موټرو بډې اخلي او بیا د تګ اجازه ورکوي.

دوی همدراز وویل چې «پاکستان لور ته پنځه ځایه موټر کتل کېږي او د هغو په طی مراحل او د پاکستان له ګمرک څخه وتلو کې زیات وخت مصرفیږي او همدا لامل دی، چې د افغانستان خواته زیات موټر د رش او د بې نوبتۍ له امله ولاړ دي، چې له امله یې میلیونونه افغانۍ زیان ویني».

یو سوداګر وویل:« یو بل اساسي مشکل دا دی، چې طالبان د تازه مېوو ډېرو موټرو ته تعرفې ورکوي خو تورخم دومره ظرفیت نه لري، چې د ورځې زیات شمېر کې موټر واوړي.»

په تورخم کې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د ګڼه ګوڼې یو ستر لامل دا دی چې پاکستاني لور ته کسټم ډېر پڅ کار پرمخ وړي خو بل خوا د تازه مېوو سوداګر بیا د تورخم د ظرفیت ته نه پاملرنې له امله زیات شمیر موټر باروي، چې د بېروبار له امله مېوې خرابیږي.

په تورخم کې د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې پاکستان د تازه مېوو او سبزي یوازې ۲۰۰ موټرو ته اجازه ورکوي خو د تازه مېوو افغان سوداګر د دوه سوه پرځای اته سوه موټر باروي چې له همدې امله په تورخم کې ګڼه ګوڼه ډیریږي او میوې او سبزي د خرابېدو له خطره سره مخ کېږي.

دوی همد راز له افغان سوداګرو وغوښتل چې د موټرو ټاکل شوی شمېر په پام کې ونیسي او د هغه مطابق مېوې بار کړي.