د افغانستان د ملي امنیت پخواني مشر احمد ضیا سراج خبرداری ورکړی، چې د ترهګرو ډلو شتون یوازې د افغانستان تر پولو پورې محدود نه دی، بلکې ډېر ژر به نورو هېوادونو ته هم خپور شي. نوموړي وویل، هېوادونه به د افغانستان د سقوط بیه په خپله ورکړي.
سراج دا څرګندونې د پنجشنبې په ورځ د «افغانستان د نظام د سقوط د اغېزو ارزونه» تر سرلیک لاندې په علمي-څېړنیزې غونډه کې وکړې، چې د برونل پوهنتون په کوربهتوب ترسره شوه.
هغه ټینګار وکړ، چې د وخت په تېرېدو سره به نړۍواله ټولنه هم د دې ګواښونو درنه بیه ورکړي.
نوموړي د ۲۰۲۱کال د فبرورۍ یوې غونډې ته په اشارې سره وویل، چې ده هغه مهال خبرداری ورکړی و، چې که د نړۍوال اېتلاف ملاتړ پای ته ورسېږي، د افغانستان امنیتي ځواکونه به د ترهګرو پر وړاندې له جدي ستونزو سره مخ شي.
هغه د سیمې له هېوادونو غوښتنه کړې وه، چې د افغان ځواکونو ملاتړ وکړي ځکه هغوی د سیمې په استازیتوب له نړۍوال تروریزم سره جګړه کوي، خو د ده په خبره هېڅ عملي مرسته ونه شوه.
سراج یادونه وکړه، چې د افغانستان امنیتي ځواکونه ډېر ستړي شوي او بې شمېره قربانۍ یې ورکړي دي. ده وویل، د ترهګرو شتون په لنډمهال کې د افغانانو لپاره ناورین دی، خو په اوږد مهال کې به سیمه د هغې بیه پرې کوي.
دغه پخواني امنیتي چارواکي په خپلو خبرو کې د جمهوریت د دورې ننګونې هم یادې کړې او ویې ویل، چې په تېرو کلونو کې د دوښمن د پېژندنې او خپل وضعیت په درک کې نیمګړتیاوې موجودې وې.
په دغه کنفرانس کې نورو ویناوالو هم د افغانستان د نظام د نسکورېدو او د طالبانو د بیا راتګ اغېزې وڅېړلې. دوی ټینګار وکړ، چې د طالبانو حاکمیت یوازې د افغانستان لپاره نه، بلکې د پاکستان، هند، منځنۍ اسیا او ان د لوېدیځو هېوادونو لپاره هم یو جدي ګواښ دی.
د هغوی په خبره، د بنسټپالنې زیاتوالی، د بشري حقونو پراخې سرغړونې، د ډېموکراسۍ کمزوري کېدل او د نړۍوالو ترهګریزو شبکو پراخېدل هغه ګواښونه دي، چې که نړۍواله ټولنه پر وخت او په اغېزمن ډول همکاري ونه کړي، ټولې سیمې او لوېدیځ به هم اغېزمن شي.
هغه په خپلو څرګندونو کې د هرات، ننګرهار، کندهار، نیمروز او نورو سیمو اقتصادي او سوداګریز ارزښتونه روښانه کړل او زیاته یې کړه، چې د افغانستان د جګړو تر ټولو ستر تمویل د نشهيي توکو له قاچاق څخه کېده.
پخواني ولسمشر د ملګرو ملتونو د اټکلونو له مخې یادونه وکړه، چې یوازې په شلمه پېړۍ کې له شمالي لارو د نشهيي توکو کلنۍ بیه ۳۰میلیارده ډالره وه، په داسې حال کې چې د سوېلي لارې ارزښت تر ۵۰میلیارده ډالرو رسېده.
هغه وایي، دغه قاچاقي لارې نه یوازې روسیې او چین ته رسېدې، بلکې د ایران، بلوچستان، افریقا او اروپا بازارونو ته هم غځېدلې وې.
هغه په خپلو خبرو کې د زمرد، مرمرو او رخام د معدنونو یادونه وکړه او ویې ویل، چې د دې طبیعي شتمنیو په غلا او غېرقانوني استخراج کې هم زورواکو او مافیا پراخ رول درلود.
د ده په وینا، د هرات د چشت شریف مرمرو تر ایټالیا پورې سوداګریز اهمیت درلود، خو د دولت کمزورتیا له امله دا شتمني د قاچاق له لارې بهر ته وړل کېده.
اشرف غني وویل، چې د مالیې وزیر په توګه یې هڅه وکړه چې د هېواد عواید له ۲۰۰میلیونه ډالرو پورته کړي او ګمرکات مرکزي کړي، خو زورواکو واليانو او زورمندانو کلک مقاومت کاوه.
هغه په یوه خاطره کې وویل، چې د هرات په جامع جومات کې یې د خلکو ملاتړ ترلاسه کړ او په پای کې یې وتوانېد چې د ګمرکونو مرکزیت عملي کړي، خو د ده په وینا، وروسته د زلمي خلیلزاد د فشارونو له امله د زورواکو قوماندانانو او سیاستوالو ته د واک شریکولو پرېکړه وشوه، چې دا د اصلاحاتو د ناکامۍ اصلي لامل وګرځېد.
له دې سره، ښاغلي غني په خپلو خبرو کې د یونیکال او ډیلتا د تېلو او ګازو کمپنیو د پایپ لاینونو د پروژې یادونه وکړه.
د ده په وینا، په ۱۹۹۰لسیزه کې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال امریکا او پاکستان هڅه وکړه چې د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان ته ورسوي، خو د امنیتي او سیاسي ستونزو له امله پروژه ناکامه شوه.
د پخواني ولسمشر په اند، افغانستان کولای شو چې د جغرافیایي موقعیت له کبله د اسیا د زړه په توګه په سیمهییزو او نړۍوالو ټرانزیټي دهلېزونو کې کلیدي رول ولوبوي.
هغه د حیرتان، تورغونډۍ، زرنج، غلام خان او نورو بندرونو د اهمیت یادونه وکړه او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان باید د وارداتو او صادراتو ترڅنګ د ټرانزیت له لارې څو برابره عاید ترلاسه کړي.
غني وايي، چې هغه ته یو داسې دولت په میراث ورپاتې شوی و چې نیمایي یې د زورواکو تر ولکې لاندې و. د هېواد یاد پخواني ولسمشر د کورنیو چارو وزارت یې د فساد تر ټولو لوی کانون وباله او ویې ویل، چې ان د افغانستان هوايي ځواک د نشهيي توکو په قاچاق کې ښکېل و.
د ده په وینا، امریکا د افغانستان د راتلونکي په اړه جدي علاقه نه لرله. نوموړي یادونه وکړه، چې د ۲۰۰۴په برلین کنفرانس کې یې نړۍواله ټولنه قانع کړې وه چې د افغانستان لپاره ۸.۲میلیارده ډالر مرسته ومني، خو د فساد او زورواکۍ له امله دا مرستې د بنسټیزو بدلونونو لامل نه شوې.
غني په خپلو خبرو کې وویل، چې افغانستان درې انتخابه لرل: د خدمتګار او پرمختیایي دولت جوړېدل، د مافیايي حکومت واکمني یا د بحرانونو پرلهپسې دوام. هغه زیاته کړه چې له بده مرغه دویمه او درېیمه سناریو عملي شول، ځکه اصلاحاتو ته د فرصت پر ځای زورواکو ته واک ورکړل شو.