د تېر جمهوریت پرمهال د ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح ډونالډ ټرمپ ته په خطاب ویلي، چې د طالبانو د ځواک اساسي لامل د امریکا مالي ملاتړ دی. هغه ویلي، چې امریکا له ۲۰۲۱کال راهیسې طالبانو ته نږدې ۱۷میلیارډه ډالر ورکړي؛ حال دا چې طالبانو د نشهيي توکو له لارې دومره پيسې نهدي ګټلې.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وړمه ورځ ویلي و، چې افغانستان د څو نورو هېوادونو ترڅنګ اوس هم د نشهيي توکو د تولید او قاچاقو مرکز دی. ټرمپ کانګرس ته په خپله کلنۍ بیانیه کې ویلي و، چې د طالبانو ځینې غړي اوس هم د نشهيي توکو په کاروبار کې لاس لري او له دې لارې ګټه ترلاسه کوي.
خو ښاغلي صالح بیا د دغه څرګندونو په ځواب کې پر اېکس پاڼه کاږلي، چې د طالبانو د ځواک او ټینګښت اساسي لامل د نشهيي توکو له لارې پيسې ګټل نه؛ بلکې د امریکا مالي ملاتړ دی.
هغه زیاته کړې، چې په اوسنیو شرایطو کې د حقیقت پټول ناشونی کار دی. هغه له ټرمپ غوښتي، چې نور دې طالبانو ته په اونۍ کې له ۴۰ تر ۶۰ مېلیونه ډالرو پورې پيسې نه لېږي.
ښاغلي صالح تر دې وړاندې هم په وار، وار د امریکا لهخوا طالبانو ته په اونۍ کې د ۴۰مېلیون ډالرو په لېږلو نیوکه کړې وه.
د بشري حقونو څار بنسټ وايي، چې د امریکا مالي مرستو بندېدو په افغانستان، اوکراین، روسیې، سوډان، سوریې، اسراییل، فلسطین او نورو هېوادونو کې د ملګرو ملتونو بشردوستانه فعالیتونه او د بشري حقونو څېړنې ټکنۍ کړې دي. دغه بنسټ له نړۍوالو مشرانو غوښتي، چې بشري حقونو ته ژمن پاتې شي.
د بشري حقونو څار بنسټ د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۲۶مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره په بېلابېلو هېوادونو کې د فلسطین د بشري حقونو د نقض وضعیت، د سوډان او هایټي بشري ناورینونه او د امریکا د مالي مرستو پر بندېدو او د ملګرو ملتونو پر فعالیتونو بحث کړی دی.
په دغه اعلامیه کې له نړۍوالو مشرانوغوښتنه شوې، چې د فلسطین په اړه د اسراییل د اقداماتو د پای ته رسولو لپاره سملاسي ګامونه پورته کړي.
تمه کېږي، چې (د سپټمبر په ۲۲مه) د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ په غونډه کې د فرانسې، برېټانیا، اسټرالیا او کاناډا په ګډون ځينې هېوادونه فلسطین د خپلواک دولت په توګه په رسمیت وپېژني.
ټاکل شوې، چې د فلسطین د وضعیت په اړه دغه غونډه د فرانسې د ولسمشر امانوېل مکرون او د سعودي عربستان د ولیعهد محمد بن سلمان په مشرۍ وشي.
د بشري حقونو څار بنسټ د لنډمهالي اجرایوي رییس فدریکو بورلو په وینا: «باید نړۍوال مشران داسې اقدامات وکړي، چې ملګري ملتونه د بشري حقونو او بشردوستانه ماموریتونو عملي کولو لپاره کافي سرچینې او سیاسي ملاتړ ولري.»
هغه زیاته کړه، چې باید مشران د نړۍوالې جزایي محکمې پر چارواکو، د فلسطین پر یوه سازمان او د ملګرو ملتونو پر کارپوه د امریکا بندیزونه وغندي او د دغه پرېکړې پر ضد اقدام وکړي.
دغه بنسټ دا هم ویلي، چې د ملګرو ملتونو دویم ستر تمویلوونکی هېواد چین هم د سوله ساتو ماموریتونو لپاره د عادي بودجې پيسې ځنډولې دي.
په اعلامیه کې راغلي، چې د اروپايي ټولنې شتمن هېوادونه لکه برېټانیا، جرمني، فرانسې، سویس، هالنډ، سویډن او نورو هېوادونو هم د بهرنیو مرستو په کمولو سره د ملګرو ملتونو په سازمان کې مالي ناورین ته زمینه برابره کړې ده.
د بشري حقونو څار بنسټ له هېوادونو غوښتي، چې خپلې ټاکل شوې بشري مرستې پوره او پر خپل وخت ورکړي او د ملګرو ملتونو لپاره خپلې مرستې ډېرې کړي.
د امریکا د ۱.۷ میلیارډ ډالرو بشري مرستو بندېدل، چې په افغانستان کې یې د لسګونه پروګرامونو ملاتړ کاوه؛ د دغه هېواد د خلکو پر ژوند ناوړه اغېز کړی دی. د «سي، اېن،اېن» په وروستي راپور کې راغلي، چې د دغه مرستو بندېدو د افغان ماشومانو او مېندو ژوند له ګواښ سره مخ کړی دی.
د رسنیو او د بیان د ازادۍ ملاتړ سازمان «نی» د طالبانو لهخوا په یو شمېر ولایتونو کې د چټک انټرنېټ بندېدل وغندل. دغه سازمان وایي، د طالبانو لهخوا دا اقدام د خلکو له معلوماتو څخه د مخنیوي، د بشري ضد جنایتونو پټولو او د نجونو پر زده کړو د لا ډېرو محدودیتونو د لګولو لپاره شوی دی.
نی چې اوسمهال په جلاوطنۍ کې فعالیت کوي، وایي چې طالبان د افغانستان له لسو زیاتو ولایتونو کې د فایبر نوري انټرنېټ بند کړی دی.
دغه سازمان زیاته کړې، چې انلاین زدهکړې د نجونو د زده کړو د بندیز پر وړاندې یوه نسبي حل لاره وه؛ خو د انټرنېټ بندېدو دا چاره هم بې اغېزه کړې ده.
دې ادارې ویلي، طالبان هڅه کوي یوه داسې کمېټه جوړه کړي چې د انټرنېټ لپاره یو «اسلامي بدیل» پیدا کړي او همدارنګه د تماسونو په ځانګړي ډول د ټلیفوني خبرو اترو د څارلو لارې ولټوي.
دغه سازمان خبرداری ورکړی، چې دا ډول اقدامات کولای شي د خلکو ژوند ان په خپلو کورونو کې هم له ګواښ سره مخ کړي.
د نی په اعلامیه کې ویل شوي، چې طالبان غواړي افغانستان په «دویم شمالي کوریا» بدل کړي.
شمالي کوریا یو کمونیستي هېواد دی چې د جنوبي کوریا ترڅنګ پروت دی او هلته د خلکو لپاره د انټرنېټ او ټلیفوني اړیکو لاسرسی تقریباً بند دی او که څوک پرته له اجازې انټرنېټ وکاروي، سختې سزاوې ورکول کېږي.
هلته یوازې دولتي ادارې د ځانګړې اجازې او تر سخت کنټرول لاندې انټرنېټ ته لاسرسی لري.
نی د انټرنېټ د بندېدو له سیاسي او ټولنیزو پایلو څخه خبرداری ورکړی. د دې سازمان په وینا، خلک به د انټرنېټي چوپتیا له امله خپلې نورې حقوقي ازادۍ له لاسه ورکړي او د طالبانو ظلمونه به پټ پاتې شي.
نی اندېښنه لري، چې نور به هېڅوک ونه شي کولای د افغانستان وضعیت نړۍ ته راپور کړي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په ناسته کې د قرغیزستان استازې ایدا قسیمالیوا د نړۍوالې سولې او امنیت د ساتنې تر څنګ په سیمهییزو همکاریو ځانګړی ټینګار وکړ او ویې ویل، چې دغه هېواد غواړي د افغانستان د ستونزو د کمولو په برخه کې عملي ونډه واخلي.
نوموړې د هېوادونو ګډ کار د سیمې د ثبات او پرمختګ لپاره حیاتي وباله او د افغانستان د وضعیت په اړه یې هم څرګندونې وکړې او د دغه هېواد له خلکو سره یې د مرستو دوام ته اشاره وکړه.
هغې دغه راز زیاته کړه، چې قرغیزستان د افغانانو د بشري اړتیاوو په پوره کولو کې خپلو هڅو ته دوام ورکوي او غواړي چې د ستونزو د کمولو په برخه کې عملي ونډه واخلي.
ایدا قسیمالیوا وایي: «مونږ په افغانستان کې د شته حکومت(طالبان) ټولې کړنې له نږدې څارو په ځانګړي ډول د امنیت او مخدره توکو د کښت پر ضد چې د ټولې سیمې د امنیت او ثبات لپاره مهمې دي.»
هغې وویل، دوی به د بشري مرستو د رسولو ترڅنګ د ظرفیت لوړونې لپاره د متخصصینو یوه ځانګړې ډله هم افغانستان ته واستوي.
د مېرمن قسیمالیوا په وینا، دا ډله به د افغان کارکوونکو او ادارو د مسلکي روزنې او وړتیاوو د لوړولو په برخه کې مرسته وکړي، څو د خدماتو کیفیت لوړ او د خلکو اړتیاوې په ښه ډول پوره شي.
د قرغیزستان استازې ټینګار وکړ، چې د افغانستان د ثبات او امنیت مسله یوازې د دغه هېواد نه، بلکې د ټولې سیمې لپاره مهمه ده.
نوموړې وویل: «د ګډو هڅو له لارې کولای شو چې د بېثباتۍ او ګډو ګواښونو پر وړاندې اغېزمن دریځ خپل کړو.»
ایدا قسیمالیوا په پای کې ډاډ ورکړ، چې قرغیزستان به د افغانانو د انساني اړتیاوو په برخه کې خپلو همکاریو ته دوام ورکړي او د نړۍوالې ټولنې ترڅنګ به د افغانستان د خلکو تر څنګ ودرېږي.
په ملګرو ملتونو کې د ایران استازي امیر سعید ایرواني د چهارشنبې په ورځ د افغانستان په اړه د امنیت شورا غونډې ته وویل، چې د افغانستان د کړکېچ حل یوازې د یوې ټولګډونه سیاسي پروسې له لارې ممکن دی، داسې پروسه چې د هېواد قومي او سیاسي تنوع منعکس کړي.
هغه دا هم وویل، چې نړۍ له طالبانو سره له تعامل پرته بله چاره نه لري.
د ایران استازي ټینګار وکړ: «د افغانستان راتلونکی باید د دې هېواد د خلکو له خوا وټاکل شي او هغه حللارې چې له بهر څخه په زور تحمیل شي نه د منلو وړ دي او نه دوامداره دي.»
د نوموړي په وینا: «طالبان د افغانستان نه ردېدونکی واقعیت دی، او نړۍواله ټولنه مجبوره ده چې له دوی سره عملي او رغنده تعامل وکړي، تر څو د بشري او اقتصادي ناورینونو مخه ونیول شي.»
د ایران استازي د بشري مرستو د سیاسي کولو څخه د مخنیوي اړتیا ته په اشارې سره ټینګار وکړ، چې بندیزونه باید د سیاسي فشار لپاره د وسیلې په توګه یا د اقتصادي ثبات او طالبانو سره د ښکېلتیا په وړاندې د خنډ په توګه ونه کارول شي.
هغه د طالبانو د غړو لپاره د سفر د بندیز معافیتونو له سیاسي ناوړه ګټې اخیستنې د مخنیوي غوښتنه هم وکړه.
دا په داسې حال کې ده، چې امریکا د طالبانو د چارواکو د سفر بندیز له ختمېدو سره مخالفت کړی.
دې اقدام د امنیت شورا په غونډه کې د روسیې، چین او ایران د استازو غبرګون راپارولی دی.
دوی وویل، چې امریکا د سفر د اجازې له ورکولو سره مخالفه ده، ځکه چې د دوی اتباع لا هم د طالبانو له زندانونو څخه نه دي خوشې شوي.
کله چې دا موضوع افشا شوه د امریکا استازی غوسه شو او له امنیت شورا یې وغوښتل: «د بندیزونو کمېټې داخلي خبرې باید افشا نه شي.»
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په ناسته کې د هند استازي پارواتانني هرېش ویلي، چې د طالبانو پر وړاندې د فشار او مجازاتو سیاست تر اوسه خپلې موخې ته نه دی رسېدلی. نوموړي ټینګار کړی، چې باید د طالبانو د مثبتو ګامونو ستاینه وشي او له دې ډلې سره د ناسمو تګلارو په اصلاح کې مرسته وشي.
د هند استازي ویلي، چې د نوي ډیلي اصلي لومړیتوب په افغانستان کې سوله او ثبات دی. هغه د پاکستان له لوري د ترهګرو ډلو ملاتړ ته په اشارې سره له نړۍوالو هېوادونو وغوښتل، چې دوی باید په ګډه د افغانستان له خاورې د دې ډلو د استفادې مخه ونیسي.
نوموړي وویل، چې هېواد یې د افغانستان امنیتي وضعیت په غور سره څاري او غواړي له افغان ولس سره خپلې تاریخي اړیکې نورې هم پیاوړې کړي.
هغه زیاته کړه، چې د هند او افغانستان تر منځ څو پېړۍ لرونکې تمدني او کلتوري اړیکې د ډیلي لپاره یو هڅوونکی ځواک دی، څو له افغانانو سره نږدې تعامل او پراخه همکاري ولري.
هغه د افغانستان په اړه د سیمهییز اجماع پر اهمیت ټینګار وکړ او زیاته یې کړه، چې هېواد یې په ملګرو ملتونو کې او همدارنګه په دوحه کې د خبرو اترو بهیر او نورو سیمهییزو غونډو کې د ثبات د تامین لپاره فعاله ونډه اخلي.
هغه څرګنده کړه، چې د هند د بهرنیو چارو وزیر د طالبانو له بهرنیو چارو وزیر سره اړیکې لري. نوموړي د طالبانو له لوري د ۲۰۲۵کال د اپرېل پر ۲۲مه د «پهلګام» برید غندنه هم په مثبت ډول یادونه وکړه.
ښاغلي هرېش زیاته کړه، چې باید د افغانستان په اړه متوازن سیاست غوره شي، ځکه اوسنی چلند د وضعیت د بدلون سبب نه کېږي او باید ترې ډډه وشي.
هند د تېرو لسیزو په پرتله اوس له طالبانو سره نږدې اړیکې لري، که څه هم د دې ډلې حکومت یې په رسمیت نه دی پېژندلی، خو په لوړه کچه د بهرنیو چارو وزیر ورسره په تماس کې دی.
بلخوا، امریکا بیا د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ته د سفر د اجازې په نه ورکولو سره د ډیلي او طالبانو د اړیکو د پراختیا مخه نیولې ده. متقي ته د هند د بهرنیو چارو وزیر بلنه ورکړې وه، خو د واشنګټن د مخالفت له امله دغه غوښتنه بېرته اخیستل شوې ده.
چین او روسیې په یاده ناسته کې امریکا تورنه کړه، چې د بندیزونو له میکانیزمونو ناوړه ګټه اخلي. دوی وویل، چې له طالبانو سره د اړیکو پراخول نه څرګندېدونکی انتخاب دی او امریکا د خپلو وګړو د خلاصون لپاره له دغو بندیزونو د فشار وسیلې په توګه کار اخلي.
د هند استازي څرګندونې ښيي، چې دغه هېواد د چین، روسیې او ایران له دریځونو سره چې د طالبانو سره د نړۍوالو اړیکو د پراخېدو ملاتړ کوي، همغږي لري.