په هرات کې د ۶۰ میلیونه ډالرو په پانګونې ۱۰ نوې تولیدي فابرېکې پرانېستل شوې

په راپور کې اندېښنه ښودل شوې، چې په افغانستان کې له اپرېل میاشتې راهیسې په دوامداره توګه د دغې ناروغۍ پېښې مخ پر زیاتېدو دي. د راپور له مخې؛ یوازې په اګست میاشت کې ۱۲۸۹۷ د ملاریا مثبتې پېښې ثبت شوې چې له اپرېل راهیسې د دغه ناروغۍ د پرله‌پسې زیاتوالي دوام ښيي.

ملاریا یوه ساري ناروغي ده، چې پر مېکروب د اخته غوماشې د چېچلو له لارې د انسان بدن ته داخلېږي او که په چټکۍ یې درملنه ونه شي؛ نو د مرګ لامل کېدای شي.

ډاکټران وایي، د دغې ناروغۍ له امله د مېندواره مېرمنو او ماشومانو د مړینې کچه لوړېدای شي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو له مخې؛ تر اوسه ۴۵ هېوادونه توانېدلي، چې دغه ناروغي په بشپړ ډول له منځه یوسي؛ خو لا هم په لسګونه هېوادونو کې دغه ناروغي شته او د مېلیونونو وګړو ژوند یې له ګواښ سره مخامخ کړی دی.

د روغتیا نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ په ۲۰۲۳ کال کې د افغانستان په ګډون په ۸۳ هېوادونو کې په دغې ناروغۍ ۲۶۳ مېلیونه کسان اخته شوي چې له ډلې یې څه کم شپږ لکه کسان مړه شوي وو.

د دغه سازمان په میاشتني راپور کې که څه هم د ملاریا ناروغۍ د مخ پر زیاتېدونکې کچې د زیاتوالي په اړه اندېښنه ښودل شوې؛ خو ورسره د ځینو ساري ناروغیو په پېښو کې د کموالي خبره هم شوې ده.

په راپور کې راغلي، چې د سختو تنفسي ناروغیو کچه یو څه راکمه شوې؛ خو بیا هم د خلکو روغتیا ګواښي. د راپور له مخې؛ د افغانستان په ختیځ او په ځانګړې توګه کونړ ولایت کې وروستیو مرګونو زلزلو وضعیت لا پسې کړکېچن کړی دی.

په راپور کې سپارښتنه شوې، چې باید په اغېزمنو سیمو کې د روغتیايي خدمتونو رسېدو ته لومړیتوب ورکړل شي او د ساري ناروغیو چې د خپرېدو امکان یې ډېر دی؛ د مخنیوي لپاره بېړني اقدمات وشي.

روغتیاپالان او د اقلیمي چارو ځینې پوهان وايي، چې د اقلیمي بدلون او له امله یې رامنځته کېدونکي کړکېچونه لکه سېلابونه، ورښتونه، زلزلې، وچکالي او ډېره تودوخه، د ملاریا لېږدوونکي غوماشې د نسل ډېرېدو ته لار هواروي. د روغتیا نړۍوال سازمان شمېرې ښیي، چې ملاریا په نړۍواله کچه په هره دقیقه کې د یوه کس ژوند اخلي.

د ځینو سرچینو د معلوماتو له مخې، که څه هم اوس په هرات کې انټرنېټي خدمات بېرته فعال شوي؛ خو طالبانو د دغه لنډمهاله بندیز په اړه لا څه نه‌دي ویلي.

طالبانو په وروستو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټي خدمات بند کړي؛ خو د هرات په ګډون ځینو ولایتونو کې چې دغه خدمات بند شوي خلک د نورو شبکو له انټرنېټې خدمتونو استفاده کوي.

په هرات کې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په دغه ولایت کې په لنډمهالي ډول د ټولو انټرنېټي خدمتونو بندېدل؛ د نوري فایبر انټرنیټي خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر له امر سره کوم تړاو نه‌لري او ښايي د امنیتي لاملونو له کبله دغه اقدام شوی وي.

په ورته وخت کې په بلخ ولایت کې هم یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته دا منلې، چې طالبانو درې ورځې وړاندې د هرات په څېر په دغه ولایت کې هم په لنډمهالي ډول ټول انټرنېټي خدمتونه بند کړي و.

که څه هم طالبانو په دې اړه څه نه‌دي ویلي؛ خو واک ته د دغې ډلې له بیا رسېدو وړاندې طالبانو په هغو سیمو کې چې د دوی تر کنټرول لاندې وې، د امنیتي دلایلو له کبله په لنډمهالي ډول انټرنېټي خدمتونه بندول.

تر دې دمه د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټې خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر امر منل شوی او ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه لړۍ به ټولو ولایتونو ته وغځېږي. طالبانو ویلي، چې د «منکراتو» د مخینوي په موخه یې دغه ګام پورته کړی؛ خو دې مسلې ګڼ غبرګونونه راپارولي دي.

پاکستانۍ رسنۍ د نېشن راپور ورکړی، چې په اګسټ میاشت کې پاکستان ته د افغانستان د صادراتو کچه څه باندې پنځوس مېلیونه ډالرو ته رسېده چې د تېرې جولای میاشتې پرتله ۵۰ سلنه زیاتوالی ښیي.

په راپور کې راغلي، چې افغانستان ته بیا له پاکستان نه د وارداتو په کچه کې د پام وړ کموالی راغلی دی. د معلوماتو پربنسټ؛ په جولای میاشت کې له پاکستان نه افغانستان ته د وارداتو کچه ۱۰۲ مېلیون ډالرو ته رسېده؛ خو دغه کچه اګسټ میاشت کې ۸۸ مېلیون ډالرو ته راښکته شوې ده.

تر دې وړاندې د افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې مسوولینو ویلي و، چې د افغانستان او پاکستان تر منځ د راکړې ورکړې کچه په وروستیو لسیزو کې تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې ده. د دغې خونې د چارواکو په وینا؛ د دواړو هېوادونو تر منځ د سوداګرۍ کچه په کال کې له څه باندې دوه مېلیارد ډالرو اوس یو میلیارد ډالرو ته ښکته شوې ده.

د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ سیاسي ناندرۍ، د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې پوځي نښتې او د پاکستان له لوري د محدودیتونو وضع کول يې ځانګړي لاملونه بلل کېږي.

د افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې مرستیال خان جان الکوزي خبرداری ورکړی و، که د دواړو هېوادونو ترمنځ اړيکي ترينګلې پاتې شي؛ نو د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ کچه به نوره هم راکمه شي.

د دغه بنسټ د ماشومانو د خوندیتوب برخې مشره شیما سن ګوپټا وايي، که نجونې له شپږم ټولګي پورته د زده‌کړو اجازه ونه لري؛ نو دا شونې نه‌ده، چې دوی دې خپلو هیلو ته ورسېږي.

نوموړې په جلال‌اباد ښار کې له یوه روزنیز مرکز څخه د لیدنې پرمهال پر طالبانو غږ کړی، چې افغان نجونې دې زده‌کړو ته پرېږدي او په دې برخه کې لګېدلي محدودیتونه دې لرې کړي.

هغه وایي:« څلور کاله کېږي، چې له شپږم ټولګي پورته افغان نجونې له زده‌کړو راګرځول شوې دي. په داسې حال کې چې له شپږم ټولګي پورته د زده‌کړو اجازه نه ورکول کېږي؛ نوریه او زهرا چې موږ دلته په جلال‌اباد کې وکتلې، دوی به څنګه خپلو هغو هیلو ته ورسېږي؟ دوی غواړي، چې په راتلونکې کې ډاکټرانې او پیلوټانې شي.»

د اغلې شیما په خبره؛ د نجونو لپاره زده‌کړې ځکه مهمې دي چې کولای شي له دوی سره د ژوند په ټولو چارو لکه د جبري ودونو د مخنیوي، خوندیتوب او په نورو مهمو برخو کې مرسته وکړي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق دغې چارواکې همدا راز ویلي، چې د افغانستان د ښه راتلونکي لپاره د نجونو د زده‌کړو دوام مهم دی او باید په دې برخه کې ګامونه پورته شي.

که څه هم دا لومړی ځل نه‌دی، چې له طالبانو د نجونو د زده‌کړو د دوام او په دې برخه کې د لګېدلو بندیزونو د لرې کولو غوښتنه کېږي؛ تر دې وړاندې بېلابېلو هېوادونو، نړۍوالو بنسټونو، سیاسي مشرانو، د بشري حقونو فعالانو او ان په خپله ځینو طالب چارواکو ورته غوښتنې کړې دي؛ خو د څه باندې څلورو کلونو په تېرېدو لاهم د نجونو پرمخ د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې تړلې دي.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد څه موده وړاندې په یوې مرکه کې وویل، چې دوی د نجونو د زده‌کړو د دوام لپاره د مناسبو شرایطو د رامنځته کېدو هلې ځلې کوي؛ خو د بشري حقونو او په ځانګړې توګه د ښځو د حقونو برخې ځینو فعالانو بیا د طالبانو ورته څرګندونې غولوونکي بللې دي.

دوی د افغانستان انټرنشنل په ګډون له بېلابېلو رسنیو سره په خبرو کې ویلي، چې طالبان نه غواړي د نجونو پر وړاندې د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې پرانیزي او په دغه ډول خبرو خلک تېر باسي او د نجونو وخت ضایع کوي.

دغه پېښه د یکشنبې په ورځ په کام‌اېر الوتکه کې وشوه. دغه اېر بس الوتکه د سهار په ۸:۴۶ له کابل هوايي ډګر څخه پورته او د سهار په ۱۰:۲۰ د ډيلي په اندرا ګاندي نړۍوال هوايي ډګر کې ښکته شوه.

د کام‌اېر شرکت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دغه هلک اصلاً غوښتل ایران ته ولاړ شي؛ خو په ناپامۍ د کابل–ډيلي الوتکې ته ختلی دی.

هندي چارواکو ویلي، د دغه هلک روغتيايي وضعیت ښه دی او د دې لپاره چې کوچنی دی له قانوني څار معاف دی.

سرچینو ویلي، چې دغه ۱۳ کلن هلک له کندوز څخه کابل ته راغلی او تر الوتنې یوه ورځ مخکې یې ځان د الوتکې د ټایر ټولېدو په ځای کې پټ کړی و. دغه هلک په بلې الوتنه کې بېرته کابل ته استول شوی دی.

دا چې دغه هلک څنګه په الوتکه کې پټ شوی، د کابل هوايي ډګر د امنیتي تدابیرو په اړه یې پوښتنې راپورته کړې دي. دغه هلک نه یوازې دا چې د هوايي ډګر له امنیتي چارواکو؛ بلکې د طالبانو له څو امنیتي پوستو څخه هم په پټه تېر شوی دی.

د کام اېر یوې سرچینې وویل: «که له دغه هلک سره چاودېدونکي توکي وای، له کوم خنډ پرته له ټولو تلاشیو څخه تېرېدلای شوای.»

شنونکو بیا ویلي، چې د الوتکې د ټایر په ځای کې پټېدل ډېری وختونه د مړینې لامل کېږي. د هوايي چلند یوه کارپوه نیوز انډين ورځپاڼې ته ویلي، ښایي دغه هلک د ټایر ټولېدو په داسې ځای کې پاتې شوی وي چې هلته له کابین څخه یو څه هوا او تودوخه ور رسېږي؛ که نه نو په ۳۰زره فوټه ارتفاع کې انسان د اکسیجن او یخنۍ له امله ژوندی نه‌شي پاته کېدای.

ډاکتران وايي، چې په لس زره فوټه ارتفاع کې اکسیجن کمېږي او تودوخه هم له منفي ۴۰ څخه تر منفي ۶۰سانټي ګراډو پورې وي.