د طالبانو د حکومت اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر اخوند اعلان کړی چې په فراه ولایت کې به د بخش اباد خاکي بند عملي کار ژر پیل شي. نوموړي ویلي، دغه پروژه به د سیمې د اوبو کمښت، برېښنا او کرنیزو اړتیاوو د حل لپاره مهم ګام وي.
د طالبانو د رياست الوزرا د اقتصادي مرستیال دفتر ویلي، چې ملا عبدالغني برادر اخوند د فراه ولایت له دیني عالمانو او قومي مشرانو سره لیدلي او د اوبو کمښت، بیروزګارۍ او د فراه سیند د ستونزو په اړه یې خبرې ورسره کړې دي.
خبرپاڼه زیاتوي چې برادر اخوند اړوندو وزارتونو او ادارو ته سپارښتنه کړې چې د موجوده امکاناتو له مخې د خلکو ستونزو ته رسېدنه وکړي.
د طالبانو په وینا، د بخش اباد بند د عملي کېدو ترڅنګ به په فراه کې کرنیزې پروژې هم پېل شي، او هڅې روانې دي چې د وارداتي برېښنا تر څنګ د خصوصي سکتور له لارې د لمریزې برېښنا تولید ته هم زمینه برابره شي.
په افغانستان کې د یوې تیارې کوټې دننه، چې د وړې سوداګرۍ په توګه کارېږي، ښځې پر روښانه ټوکرانو سرونه ټیټ کړي او د ستنو په وسیله ښکلې غالی اوبي. خو کندهار کې د طالبانو د مشر په امر د نوري فایبر له بندېدو وروسته یې، له خپلو پېرودونکو سره اړیکه پرې شوې ده.
د سیمهییزو چارواکو په وینا، د افغانستان په پنځو شمالي ولایتونو بلخ، کندز، بدخشان، تخار او بغلان کې د نوري فایبر خدمتونه بند شوي دي. چارواکو د بندیز دلیل "غیراخلاقي فعالیتونه" بللي. د کندهار، هرات او پروان اوسېدونکي هم د انټرنېټ د بندیدو راپورونه ورکوي، خو طالب چارواکو په رسمي توګه نه دي تایید کړي.
د نوري فایبر شبکې پرې کېدو زرګونه کورونه، کاروبارونه او ښوونځي له ستونزو سره مخ کړي او خلک یې ګران او کمزوري موبایل انټرنېټ ته اړ کړي دي.
که څه هم په ټول هېواد کې انټرنېټ نه دی بند شوی، خو دا د طالبانو له واکمنېدوراهیسې لومړی پراخ انټرنېټي بندیز دی.
رویټرز د انټرنېټ له بندیو وروسته د افغان مېرمنو په سوداګرۍ یې د اغیزو په اړه راپور خپور کړی او افغانې سوداګرې یې غږولې دي.
صبرینه حیات، چې د "حیات هنري توکو" په نوم د ښځو د لاسي صنايعو یوه ډله رهبری کوي، وایي چې د نوري فایبر په بندېدو سره د دوی لګښتونه درې برابره لوړ شوي. له هغې سره نهه ښځې کار کوي چې لاسي صنایع جوړوي.
هغې وویل: «پخوا به موږ د افغانستان دننه او له بهر نه فرمایشونه ترلاسه کول، خو اوس باید څو ځله د موبایل انټرنېټي کڅوړې فعالې کړو چې لګښت یې د فایبر په پرتله درې چنده دی.»
د بلخ د والي ویاند حاجي زاید تېره اونۍ وویل: «پر فایبر کیبل بشپړ بندیز لګول شوی. دا کار د غیراخلاقي فعالیتونو د مخنیوي لپاره شوی او د اړتیاوو د پوره کولو لپاره به په هېواد کې دننه بدیل حل رامنځته شي.»
د کندز ولایت د مطبوعاتو دفتر ورته بیان خپور کړی. په کابل کې د مخابراتو وزارت د رویټرز خبري اژانس پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.
رویټرز له یوې بلې افغانې خیاطې چې یوازې یې ځان په تخلص «درانۍ» معرفي کړ لیکلي، درانۍ وايي د هغې ورکشاپ چې کونډې او اړمنې ښځې پکې کار کوي، له سقوط سره مخ شوی، ځکه د پلور او فرمایشونو بنسټیزه تکیه پر انټرنېټ ده.
هغې زیاته کړه: «که پر ما د ډوډۍ پیدا کولو دا لار هم بنده شي، مجبوره یم هېواد پرېږدم.»
انټرنېټ د زدهکوونکو لپاره د ژوند کرښه وه، په ځانګړي ډول د نجونو لپاره چې له ثانوي ښوونځیو او پوهنتونونو منع شوې دي، خو د انټرنېټ بندیز دغه وروستۍ هیله هم د افغانستان له شمال نه پرې کړې ده.
درانۍ وویل، د هغې لوڼې نورې د انلاین انګلیسي ټولګیو ته نه شي تلای.
د ډیجیټل حقونو فعالان وایي د طالبانو دلیل د اخلاقو په اړه نه، بلکې د کنټرول په اړه دی.
کابل مېشتي استاد عبیدالله بهیر وویل چې دا بندیز د طالبانو د پخوانیو ګامونو په څېر دی چې د "غیراخلاقیت" تر نامه لاندې یې بندیزونه ولګول، لکه د ښځو پر زدهکړو او بیا یې د اصلاح ژمنې وکړې چې هېڅکله عملي نه شوې.
هغه ویلي چې دا د طالبانو هغه انځور ښیي چې لا معاصر شوي نه دي او له دې سره دا څرګندوي چې د دوی جګړه ښایي له نومهالتوب سره جګړه وي.
ځینې ښځې بیا وایي، دا بحثونه د دوی له ژونده لرې دي.
درانۍ زیاته کړه: «زه د دې ګنډلو په کار سره توانېدلې یم چې خپل کور ته نفقه برابره کړم، خو که انټرنېټ نه وي، دا کار به ونه شو کړای.»
د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې ویلي، بهرمېشتو افغانانو ته یې د اسانتیا په موخه د بهرنیو هېوادونو د استوګنې له اسنادو سره سم په حضوري او غیرحضوري بڼه د تذکرو د وېش بیې ټیټې کړې دي. دغه اداره وایي چې دا کار د دې ډلې د ریاست الوزرا د حکم پر اساس ترسره شوی.
د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د سې شنبې په ورځ پر اېکسپاڼه لیکلي چې ټول بهرمېشتي له دې وروسته د بهرنیو هېوادونو د استوګنې له اسنادو سره سم خپلې تذکرې ترلاسه کولی شي.
دغه اداره وایي، هغه بهرمېشتي هېوادوال چې په حضوري بڼه دې ادارې ته مراجعه کوي، په هېواد کې د مېشتو نورو افغانانو په څېر ترې فیس اخیستل کېږي. خو هغه افغانان چې په غیرحضوري بڼه غواړي کاغذي تذکرې ترلاسه کړي او په ګاونډیو، د منځنۍ اسیا، هند او ترکیې هېوادونو کې استوګنه لري، له دې وروسته د ۲۰۰ امریکايي ډالرو پر ځای ۵۰ ډالره،هغه افغانان چې په غیرحضوري بڼه غواړي کاغذي تذکرې ترلاسه کړي او په روسیه، عربي او افریقايي هېوادونو کې استوګنه لري د ۲۰۰ ډالرو پر ځای ۷۰ ډالره ترې اخیستل کیږي.
همدا رازهغه افغانان چې په امریکا متحده ایالتونو، کاناډا، اسټرالیا او اروپايي هېوادونو کې استوګنه لري د ۲۰۰ ډالرو پر ځای به له دې وروسته د۱۵۰ ډالرو په بدل کې په غیرحضوري بڼه کاغذي تذکرې ورته وېشل کېږي.
په دې کې کاغذي او الکترونیکي تذکرې دواړې شاملې دي.
دغه اداره ټینګار کوي، هڅه کوي چې افغانانو ته د اړوندو خدمتونو په وړاندې کولو کې لازمې اسانتیاوې رامنځته کړي.
د طالبانو د هرات ولایت مقام رسنیز دفتر وايي په دغه ولایت کې د څه دپاسه ۶۰ میلیونه ډالرو په پانګونې سره ۱۰ نوې تولیدي فابریکې پرانېستل شوې. یاده اداره وايي، د طالبانو له بیا ځلي واک ته رسېدو سره د هرات صنعتي ښار کې د فعالو فابریکو شمېر له ۱۲۰ څخه تر ۱۱۷۰ پورې لوړ شوی دی.
د طالبانو د هرات ولایت مقام رسنیز دفتر نن سې شنبه د تلې لومړۍ نېټه وویل، چې د ۱۰ نویو تولیدي شرکتونو د فعالیت د پیل پرانیستغونډه د طالبانو د هرات والي اسلامجار د صنعت او سوداګرۍ وزارت معیین مولوي احمدالله زاهد، دولتي چارواکو، سوداګرو او صنعتکارانو په حضور کې وشوه.
په نویو تولیدی شرکتونو کې ددرمل جوړولو فابریکه، د طبی وسایلو تولیدي شرکت، د غوښې او خوراکي موادو شرکت، د غذایي توکو صنایع، د اوړو تولید شرکت، د وړینې ښیښې تولید شرکت او چودن جوړونې شرکت شامل دي، چې د ټولو ارزښت له ۶۰ میلیونه ډالرو ډېر دی او د هرات په صنعتي پارک کې یې فعالیت پیل کړی دی.
د طالبانو د هرات والي ویلي:«د هرات د صنعتکارانو پرلهپسې پرمختګ نه یواځې په دغه ولایت، بلکې په ټول هېواد کې محسوس دی او هره ورځ د امنیت تر سیوري لاندې، د هرات نوم د صنعت او اقتصاد په برخه کې لا نور ځلوي»
د روغتیا نړۍوال سازمان د خپل تازه میاشتني راپور په خپرولو سره ویلي، چې په افغانستان کې د ملاریا ناروغۍ په پېښو کې د پام وړ زیاتوالی راغلی. یاد سازمان ویلي، په اګست میاشت کې یې د ملاریا ۱۲زره او ۸۹۷ پېښې ثبت کړې دي چې د جولای میاشې پرتله ۲۱.۷ سلنه زیاتوالی ښیي.
په راپور کې اندېښنه ښودل شوې، چې په افغانستان کې له اپرېل میاشتې راهیسې په دوامداره توګه د دغې ناروغۍ پېښې مخ پر زیاتېدو دي. د راپور له مخې؛ یوازې په اګست میاشت کې ۱۲۸۹۷ د ملاریا مثبتې پېښې ثبت شوې چې له اپرېل راهیسې د دغه ناروغۍ د پرلهپسې زیاتوالي دوام ښيي.
ملاریا یوه ساري ناروغي ده، چې پر مېکروب د اخته غوماشې د چېچلو له لارې د انسان بدن ته داخلېږي او که په چټکۍ یې درملنه ونه شي؛ نو د مرګ لامل کېدای شي.
ډاکټران وایي، د دغې ناروغۍ له امله د مېندواره مېرمنو او ماشومانو د مړینې کچه لوړېدای شي.
د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو له مخې؛ تر اوسه ۴۵ هېوادونه توانېدلي، چې دغه ناروغي په بشپړ ډول له منځه یوسي؛ خو لا هم په لسګونه هېوادونو کې دغه ناروغي شته او د مېلیونونو وګړو ژوند یې له ګواښ سره مخامخ کړی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ په ۲۰۲۳ کال کې د افغانستان په ګډون په ۸۳ هېوادونو کې په دغې ناروغۍ ۲۶۳ مېلیونه کسان اخته شوي چې له ډلې یې څه کم شپږ لکه کسان مړه شوي وو.
د دغه سازمان په میاشتني راپور کې که څه هم د ملاریا ناروغۍ د مخ پر زیاتېدونکې کچې د زیاتوالي په اړه اندېښنه ښودل شوې؛ خو ورسره د ځینو ساري ناروغیو په پېښو کې د کموالي خبره هم شوې ده.
په راپور کې راغلي، چې د سختو تنفسي ناروغیو کچه یو څه راکمه شوې؛ خو بیا هم د خلکو روغتیا ګواښي. د راپور له مخې؛ د افغانستان په ختیځ او په ځانګړې توګه کونړ ولایت کې وروستیو مرګونو زلزلو وضعیت لا پسې کړکېچن کړی دی.
په راپور کې سپارښتنه شوې، چې باید په اغېزمنو سیمو کې د روغتیايي خدمتونو رسېدو ته لومړیتوب ورکړل شي او د ساري ناروغیو چې د خپرېدو امکان یې ډېر دی؛ د مخنیوي لپاره بېړني اقدمات وشي.
روغتیاپالان او د اقلیمي چارو ځینې پوهان وايي، چې د اقلیمي بدلون او له امله یې رامنځته کېدونکي کړکېچونه لکه سېلابونه، ورښتونه، زلزلې، وچکالي او ډېره تودوخه، د ملاریا لېږدوونکي غوماشې د نسل ډېرېدو ته لار هواروي. د روغتیا نړۍوال سازمان شمېرې ښیي، چې ملاریا په نړۍواله کچه په هره دقیقه کې د یوه کس ژوند اخلي.
په هرات کې د انټرنېټي خدمتونو وړاندې کوونکو شرکتونو د طالبانو په امر بېګاه شپه له ۸ بجو څخه د سېشنبې سهار تر اتو بجو پورې ټول انټرنېتي خدمتونه بند کړي و.
د ځینو سرچینو د معلوماتو له مخې، که څه هم اوس په هرات کې انټرنېټي خدمات بېرته فعال شوي؛ خو طالبانو د دغه لنډمهاله بندیز په اړه لا څه نهدي ویلي.
طالبانو په وروستو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټي خدمات بند کړي؛ خو د هرات په ګډون ځینو ولایتونو کې چې دغه خدمات بند شوي خلک د نورو شبکو له انټرنېټې خدمتونو استفاده کوي.
په هرات کې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په دغه ولایت کې په لنډمهالي ډول د ټولو انټرنېټي خدمتونو بندېدل؛ د نوري فایبر انټرنیټي خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر له امر سره کوم تړاو نهلري او ښايي د امنیتي لاملونو له کبله دغه اقدام شوی وي.
په ورته وخت کې په بلخ ولایت کې هم یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته دا منلې، چې طالبانو درې ورځې وړاندې د هرات په څېر په دغه ولایت کې هم په لنډمهالي ډول ټول انټرنېټي خدمتونه بند کړي و.
که څه هم طالبانو په دې اړه څه نهدي ویلي؛ خو واک ته د دغې ډلې له بیا رسېدو وړاندې طالبانو په هغو سیمو کې چې د دوی تر کنټرول لاندې وې، د امنیتي دلایلو له کبله په لنډمهالي ډول انټرنېټي خدمتونه بندول.
تر دې دمه د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټې خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر امر منل شوی او ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه لړۍ به ټولو ولایتونو ته وغځېږي. طالبانو ویلي، چې د «منکراتو» د مخینوي په موخه یې دغه ګام پورته کړی؛ خو دې مسلې ګڼ غبرګونونه راپارولي دي.