د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لېنډسي د دغه هېواد په کوربه توب د «جي ۷ هېوادونو» او د افغانستان لپاره د ځانګړو استازو په ناسته کې پر طالبانو غږ کړی، چې له نړۍوالې ټولنې سره په رښتیني ډول تعامل وکړي.
لېنډسي پر اېکس خواله رسنۍ لیکلي، چې دغه ناسته د دې لپاره جوړه شوې وه څو د افغانستان د خلکو د ملاتړ په برخه کې د نړۍوالو هېوادونو ژمنتیا یو ځل بیا تایید شي.
نوموړي زیاته کړې: «موږ د افغانستان د خلکو د ملاتړ ژمنه بیا تازه کړه او موږ له طالبانو غواړو چې له نړۍوالې ټولنې سره په رښتینې توګه او په رغنده بڼه ښکېل شي.»
د ده په وینا، نړۍواله ټولنه تمه لري چې طالبان د بشري حقونو، د ښځو د زدهکړو او د کار حق او د ټولګډونه سیاسي بهیر په برخه کې عملي ګامونه پورته کړي.
لېنډسي ټینګار کړی، چې د نړۍوالو همغږي او ګډ دریځ کولای شي د افغانستان اوسني کړکېچونه نرم کړي او د افغانانو لپاره د تلپاتې ثبات او پرمختګ زمینه برابره کړي.
د هغه د دې څرګندونو په اړه طالب چارواکو تر دې مهاله کوم غبرګون نه دی ښودلی .
د یادونې وړ ده، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان د خلکو د بشري او اقتصادي وضعیت په اړه نړۍوالې اندېښنې ډېرې شوې او د لوېدیځو هېوادونو استازي په بیا بیا ټینګار کوي، چې د خلکو ملاتړ او د افغانستان له اوسني وضعیت سره ښکېلتیا یوازې د رغنده چلند او نړۍوالو اصولو ته د درناوي له لارې شونې ده.
د امریکا، برېتانیا، فرانسې، جرمني، کاناډا، ډنمارک، ایټالیا، جاپان، سوېلي کوریا، سویس، ناروې، ترکیې او اروپايي اتحادیې ځانګړو استازو په یوه غونډه کې د افغانستان لپاره د ټولګډونه حکومت پر جوړېدو ټینګار وکړ. دوی د افغانستان له لوري د ترهګرۍ د ګواښ په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
د برېتانیا د بهرنیو چارو وزارت د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۹مه) په یوه خبرپاڼه ویلي، چې دغه غونډه د سې شنبې او چهارشنبې په ورځو په لندن کې ترسره شوه او په دې ناسته کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه دفتر (یوناما) سرپرست هم د افغانستان پر وضعیت راپور ورکړ.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې د یادو هېوادونو استازو ټینګار وکړ چې:«د افغانستان بریا د سیاسي تنوع او ټولګډونه حکومتوالۍ پورې تړلې ده.»
د دې ۱۳ هېوادونو او اروپايي اتحادیې استازو همداراز له افغانستانه د امنیتي ګواښونو او له پولې هاخوا د مهاجرت له ستونزو ژوره اندېښنه وښوده. هغوی پر سیمه ییزو همکاریو ټینګار وکړ، څو د افغانستان له خاورې د ترهګرۍ پر ضد مبارزه کې ګډ کار وشي.
تر دې وړاندې د سیمې یو شمېر هېوادونو لکه چین، روسیې، ایران او پاکستان هم له افغانستانه د ترهګرو ډلو د فعالیتونو او حضور په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې وه.
د لوېدیځو هېوادونو استازو او د دوی سیمهییزو متحدینو د طالبانو له خوا پر زدهکړو، کار، روغتیايي خدماتو او د ملګرو ملتونو دفترونو ته د افغان ښځینه کارکوونکو پر تګ بندیزونه د افغانستان د خلکو د اساسي حقونو ښکاره نقض وباله.
هغوی د طالبانو له خوا د ښځو پر وړاندې د ورځ تر بلې ډېرېدونکو محدودیتونو ته په اشارې د افغان ښځو او نجونو پر وضعیت ژوره اندېښنه وښوده.
د یادو هېوادونو استازو د خپلې خبرپاڼې په یوه برخه کې خبرداری ورکړی، چې د طالبانو له خوا د انټرنېټ پرېکول له نړۍ سره د افغانانو اړیکې، د بشري مرستو رسولو او د هېواد اقتصاد ته جدي زیان رسوي.
د برېتانیا د بهرنیو چارو وزارت د خبرپاڼې له مخې، د غونډې ګډونوالو د ملګرو ملتونو وروستی وړاندیز چې «موزاییک» نومېږي بیاکتنه وکړه او هیله مندي یې وښوده، چې د ملګرو ملتونو سرمنشي او نوی استازی به د دې بهیر پرمختګ ته ځانګړې پاملرنه وکړي.
یاد پلان د ۲۰۲۵م کال د فبرورۍ په میاشت کې د دوحې پروسې غړو ته وړاندې شوی و، چې موخه یې د افغانستان د سیاسي، اقتصادي او بشري کړکېچ د حل لپاره د یوه پراخ چوکاټ رامنځته کول دي. په دې طرحه کې ټینګار شوی، چې د افغانستان د بحران د حل لپاره باید له بېلابېلو لورو، لکه طالبان، مدني ټولنه، سیمه ییز هېوادونه او نړۍوال سازمانونه سره خبرې او تعامل وشي.
دا په داسې حال کې دی، چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړې استازې په توګه د مېرمن اوتونبایوا ماموریت پای ته رسېدلی.
د ملګرو ملتونو سرمنشي لا تر اوسه د افغانستان لپاره خپل نوی استازی نه دی نومولی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکونکي ریچارډ بېنېټ، په افغانستان کې د انټرنېټ او مخابراتي خدمتونو له بیا فعالېدو هرکلی کړی دی. هغه زیاته کړه، چې د انټرنېټ بندېدل د خلکو ژوند ګډوډوي او دا ډول د اړیکو پرې کېدل باید پر خلکو ونه تپل شي.
ښاغلي بېنېټ پر اېکس خواله رسنۍ لیکلي: «د دې په اورېدو چې د افغانستان خلک بیا له انلاین کېدو وروسته وتوانېدل چې له یو بل او همدارنګه له نړۍ سره اړیکه ټینګه کړي، خوشحاله شوم. دا حالت د نږدې ۴۸ساعتونو له تیارو وروسته رامنځته شو.»
بېنېټ ټینګار کړی، چې د انټرنېټ بندېدل د خلکو ژوند ګډوډوي، د حقونو سرغړونه کوي او د معلوماتو لاسرسی پرې کوي. نوموړي زیاته کړې چې د اړیکو دغه ډول پرې کېدل هېڅکله باید پر خلکو ونه تپل شي.
د تېرې دوشنبې په ماښام د طالبانو له خوا په ټول افغانستان کې انټرنېټ او مخابراتي خدمتونه پرې شوي وو، خو نن ماښام (چهارشنبه) په کابل او ځینو نورو ښارونو او ولایتونو کې بېرته وصل شول.
د انټرنېټ پرې کېدو په افغانستان کې د بانکونو، صرافیو، انلاین کاروبارونو، هوايي پروازونو او بندرونو په فعالیتونو کې پراخې ګډوډۍ رامنځته کړې وې.
طالبانو تر اوسه د انټرنېټ د پرې کېدو او بیا وصلېدو په اړه رسمي څرګندونې نه دي کړي. خو په کابل کې د طالبانو یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په افغانستان کې انټرنېټي خدمات د دې ډلې د رییس الوزرا ملا محمد حسن اخوند په امر بېرته پیل شوي دي.
له دې وړاندې سرچینو ویلي وو، چې د انټرنېټ بندول د طالبانو د مشر ملا هبت الله شخصي تصمیم و.
د انټرنېټ او مخابراتي شبکو له بیا فعاله کېدو وروسته د افغانستان له ګوټ ګوټ څخه لسګونو کسانو له افغانستان انټرنشنل سره خپلې درې ورځنۍ ترخې تجربې شريکې کړې. د طالبانو له لوري ورځ تر بلې ډېرېدونکو محدودیتونو خلک ستړي کړي؛ خو د نیول کېدو او شکنجو له وېرې یې تر اوسه پاڅون نه دی کړی.
په افغانستان کې د انټرنېټ او مخابراتي شبکو تر فعالېدو وروسته له بېلابېلو ولایتونو څخه یو شمېر افغانانو د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۹مه) د تېرو درېیو ورځو د ژوند ترخې شېبې تجربه کړي.
دوی وایي، طالبان هڅه کوي چې د دوی یوازینۍ هیله او د «افغانستان په نوم زندان» د بهرنۍ نړۍ سره د دوی اړیکې پرې کړي.
د کابل یوې اوسېدونکې یاسمین قريشي له افغانستان انټرنشنل سره د انټرنېټ د نشتون په اړه خپله تجربه شریکه کړې او ویلې یې دي: «احساس مو کاوه لکه ټول یو تور تم کې بند پاتې یو او هېڅ زموږ له وسه نه کېږي.»
هغې د افغانستان انټرنشنل ټلوېزیون د درېیو ورځو یوازینۍ د هیلو سرچینه بللې او زیاته کړې یې ده: «همدا ټلوېزیوني شبکه زموږ یوازینۍ هیله وه چې له نړۍ سره مو اړیکه پرې ساتله.
له کابل څخه فرح محمدي افغانستان انټرنشنل ته په خپل پیغام کې تېرې درې شپې او ورځې «د تیارو او جاهلیت دوره» نومولې او زیاته کړې یې ده: «په دې ورځو کې د اړیکو پرې کېدل د یوه غلي خنجر په څېر وو، چې د خلکو په بدن ننوت.»
د هغې په خبره، خلکو د خپل درد د بیانولو لپاره هېڅ لاره نه درلوده.
دې افغانې مېرمنې ویلي، طالبان غواړي د خلکو پر ژوند لا نور بندیزونه ولګوي او د انټرنېټ او مخابراتي شبکو پرې کول تر ټولو سخت ګوزار و.
هغه زیاتوي: «په دې درېیو شپو او ورځو کې داسې ښکارېده لکه بېرته چې د تیارو زمانې ته ګرځېدلي یو، نه کوم خبر و، نه رڼا، نه هیله.»
یوې بلې مېرمنې محمدي لیکلي، چې دا مهال د افغانستان د خلکو یوازینۍ د اړیکو او امېد لار انټرنېټ دی. هغې ټینګار کړی، چې د افغانستان دننه وګړو پرته بل څوک دا درد نه شي درک کولی.
د نوموړې په خبره: «د انټرنېټ پرې کول یوازې د یوه سیګنال بندول نه دي، بلکې دا د انساني، عاطفي او ټولنیزو اړیکو پرې کول دي او د خلکو څخه امېد، سکون او ژوند اخیستل دي.»
د دې افغانې مېرمنې په باور، د هېواد وګړي په دغو درېیو شپو او ورځو کې په مطلقه توره تیاره کې د خلاصون لپاره د یوه کوچني رڼا پسې ګرځېدل.
طالبانو د تلې په اوومه نېټه د خپل مشر هبتالله اخوندزاده په امر انټرنېټ په ټول هېواد کې بند کړ. تر دې وړاندې هم دوی د فایبر نوري انټرنېټ ته لاسرسی بند کړی و؛ خو د مخابراتي شبکو کاروونکي لا هم ټیټ سرعت انټرنېټ ته لاسرسی درلود.
د انټرنېټ پرې کېدل او د مخابراتي شبکو له کاره لوېدل، په تېرو درېیو شپو او ورځو کې پراخ غبرګونونه راوپارول او ناوړه پایلې یې درلودې.
د راپورونو له مخې، بانکي خدمات او د ګمرکاتو سیستمونه له بشپړ انټرنېټ پرته فلج شول او د هوايي شرکتونو پروازونه هم لغوه شول. د انټرنېټ بشپړ بندېدو د هېواد د خلکو پر ژوند ژور او منفي اغېز وکړ او تقریبا ټولې اړیکې له افغانستان سره پرې شوې.
انټرنېټ او مخابراتي شبکې نږدې درې ورځې وروسته نن مازیګر د افغانستان پر وخت شاوخوا څلور بجې بېرته وصل شوې.
کله چې انټرنېټ بېرته فعال شو، افغانستان انټرنشنل ته د طالبانو د دې اقدام په اړه د خلکو له خوا د انتقادي پیغامونو او شکایتونو څپه ورسېده.
یوې ۲۷ کلنې مور له کابل څخه افغانستان انټرنشنل ته په پیغام کې ویلي: «پرون مې کوچنی زوی له زینو ولوېد او سخت ټپي شو؛ خو ما نه د دې وس درلود چې له پلار سره یې اړیکه ونیسم او نه مو کولی شو چې د طالبانو د قوانینو له امله بې محرم روغتون ته ولاړه شم.»
هغې زیاته کړې، چې د طالبانو سخت چلند «خلک له حده زیات ستړي کړي دي.» هغې وویل، چې خلک د طالبانو له حاکمیته سخت تنګ شوي؛ خو د نیول کېدو او شکنجې له وېرې د پاڅون لپاره کوڅو ته نه شي وتلی.
دې افغانې مور نړۍوالې ټولنې ته په پيغام کې وویل: «موږ له داسې زندان څخه د ژوند کولو نه سخت ستړي یو چې نوم یې افغانستان دی. نړۍ باید زموږ غږ واوري او د افغانانو ستونزې درک کړي.»
له تخار ولایت څخه یوه زده کوونکې وایي: «طالبانو په تېرو څلور کلونو کې د ښځو او نجونو ژوند، په تېره بیا د زده کړې حق له منځه وړی دی.»
هغې وویل:«انټرنېټ د ښځو لپاره د زده کړې یوازینۍ هیله پاتې ده؛ خو طالبان هڅه کوي دا دروازه هم وتړي.»
دغه زده کوونکې چې دا مهال د انلاین زده کړو له لارې تعلیم کوي، وویل چې تېرو درېیو شپو او ورځو د انټرنېټ او مخابراتو له نشتوالي سره ورته ډېرې سختې تېرې شوې.
هغې زیاته کړه: «په دې موده کې له یوازینۍ پاتې زده کړیزې وسیلې هم بېبرخې شوم او سخته ناهیلې ومه.»
دا نجلۍ وايي: «احساس مې کاوه چې په یوې تیاره کنده کې ګیر پاتې یمه، چې له هغه نه نشم وتلی.»
له پروان ولایت څخه یو ځوان د چهارشنبې په ماښام کله چې انټرنېټ او شبکې بېرته وصل شوې وویل: «خلک له دې نه ډېر خوښ وو لکه د اختر له ورځو. داسې ښکارېده لکه ټول خلک یو ځای له زندانه ازاد شوي وي.»
دغه افغان ټینګار وکړ: «نن سبا انټرنېټ د خلکو په ورځني ژوند او د دولتونو د خدماتو لپاره یوه نه انکارېدونکې اړتیا ده.» هغه له طالبانو وغوښتل: «نور دې د داسې اقدام څخه ډډه وکړي.»
په ورته وخت کې په اروپا کې یو افغان کډوال په خپل پيغام کې ویلي: «په تېرو ورځو کې د انټرنېټ پرې کېدو یوه ډېره بده تجربه وه. نه مې شو کولای له خپلې ناروغې مور سره تماس ونیسم او نه مې کولای شوای د هغوی د مالي اړتیا لپاره پیسې واستوم.»
د طالبانو له خوا د انټرنېټ بشپړ بندېدو پراخ نړۍوال غبرګونونه راوپارول. د ملګرو ملتونو سازمان دا کار د افغانستان د نورو روانو بحرانونو ترڅنګ یو نوی بحران وباله.د پخواني حکومت یو شمېر ډیپلوماټانو د انټرنېټ پرې کول «د افغان ولس پر وړاندې یوه ډله ییزه سزا» وبلله.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد له یوې ځایي رسنۍ سره په خبرو کې ویلي، چې د انټرنېټ د بندېدو په اړه هغه ته منسوب شوي راپورونه له حقیقته لرې دي. مجاهد زیاته کړې، چې په تېرو دوو ورځو کې ده خپله هم انټرنېټ ته لاسرسی نه درلود.
نوموړي دغه څرګندونې تر هغه وروسته وکړې، چې اسوشېټېډ پرېس خبري اژانس نن (چهارشنبه) راپور ورکړی و، چې ګواکې طالب ویاند ذبیحالله مجاهد د پاکستاني خبریالانو په یوه واټساپ ګروپ کې ویلي، چې په افغانستان کې انټرنېټ د دې ډلې له خوا نه دی بند شوی، بلکې د نوري فایبر لینونو د خرابېدو له امله په هېواد کې انټرنېټي او مخابراتي خدمتونه ګډوډ شوي دي. خو مجاهد دغه څرګندونې رد کړې او ټینګار یې کړی، چې یاد راپورونه ناسم او ده پخپله په تېرو دوو ورځو کې انټرنېټ ته لاسرسی نه درلود.
تر اوسه د طالبانو د مخابراتو وزارت یا اړوندو چارواکو د انټرنېټ ځنډېدو په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلي، خو طالبانو نن ماښام مهال له ۴۸ ساعت ځنډ وروسته په افغانستان کې بند کړي انټرنېټي خدمات بېرته فعال کړل.
په کابل کې د طالبانو یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په افغانستان کې انټرنېټي خدمات د دې ډلې د رییس الوزرا ملا محمد حسن اخوند په امر بېرته پیل شوي دي.
له دې وړاندې سرچینو ویلي وو، چې د انټرنېټ بندول د طالبانو د مشر ملا هبت الله شخصي تصمیم و.
د پخواني جمهوري نظام د چارو ادارې رییس فضل محمود فضلي د افغانستان وضعیت ته په اشارې لیکلي: «زموږ په هېواد کې سیاسي افراطیت، که مذهبي وي او که غېر مذهبي، دواړه وارد شوي پدیدې دي چې موخه یې زموږ د معتدلې او دودیزې ټولنې ویجاړول دي.»
فضل محمود فضلي د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۹مه) پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې وارد شوي پدېدې ژر له منځه ځي.
نوموړي افغان ځوانانو ته په پيغام کې ویلي، چې «د انفرادي مبارزې او هڅو پر ځای خپله انرژي په منسجمو او ګډو فعالیتونو ولګوي.»
ښاغلي فضلي زیاته کړې، چې افراطي سیاست د حاکمیت خپلواکو او وطنپالو منسجمو ځوانانو ته د کار دنده او دولت جوړولو لپاره اغېزناک فرصتونه برابروي.
په افغانستان کې د طالبانو وروستیو سختو بندیزونو او اقداماتو د ټولنې د بېلابېلو برخو غبرګونونه راپارولي او د دغې ډلې کړنې غندل شوي دي.
ډېری سیاسیون اوسمهال هڅه کوي، چې د افغانستان لپاره د هرې ستونزې پروړاندې ګډ غږ پورته کړي او نړۍ د طالبانو منفي کړنو ته متوجه کړي.
خو طالبان زيات مهال د خلکو غبرګونونو او اندېښنو ته پر وخت هېڅ ځواب نه وايي.