د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونېسف) استازي ډاکټر تاجالدین اویوواله ویلي، چې په لوېدیځ افغانستان کې دې ادارې له هغو کورنیو سره مرسته کړې ده، چې تازه له ایران څخه راستانه شوې دي.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، د چین د حکومت په مالي ملاتړ په هرات ولایت کې له ۱,۹۰۰ څخه زیاتو کورنیو ته د روغتیایي توکو بېړنۍ مرستې رسېدلې دي.
په دغو مرستو کې د ښځو د حفظالصحې توکو ځانګړې کڅوړې او نور ضروري مواد شامل دي، چې موخه یې د راستانه شویو کورنیو د روغتیا خوندیتوب او د ناروغیو د خپرېدو مخنیوی ښودل شوی دی.
یونېسف وايي، د هغو زرګونو افغانانو د ملاتړ لپاره چې له ګاونډیو هېوادونو راګرځي، خپلو مرستو ته به دوام ورکړي، څو دوی وکولای شي د ژوند عادي حالت ته بېرته ستانه شي.
بلخوا، د خوړو نړۍوال پروګرام په افغانستان کې د لوږې د ډېرېدو خبرداری ورکړی دی.
یاد سازمان وايي، چې په افغانستان کې خوارځواکي په چټکۍ سره مخ پر زیاتېدو ده.
د دغه سازمان په خبره، دوی د تمویل محدودیتونو له امله یوازې د اړمنو خلکو یوه کوچنۍ برخه حمایه کولی شي.
د طالبانو اړوند «المرصاد» رسنۍ د دوشنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) په یوه مقاله کې د پاکستان د اوسني ژور سیاسي، امنیتي او اقتصادي بحران پړه د دغه هېواد د پوځ پر مشر عاصم منیر ور واچوله. د یادې رسنۍ په وینا، پوځ له خپل اصلي ماموریت څخه منحرف شوی او شخصي ګټې پالي.
دغې رسنۍ زیاته کړې، چې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر نه یوازې د سیاسي ګوندونو تر منځ واټن نور هم زیات کړی، بلکې په پوځ کې دننه یې د مشرتابه پر ضد ژور اختلافونه راولاړ کړي او په وینا یې، د واک تمرکز د نورو اختلافي نظریاتو ځپنه او د ولس له ارادې سره ټکر د دې لامل شوی چې د پاکستان نظامي، سیاسي او اقتصادي ثبات د زوال پر لور روان شي.
المرصاد زیاته کړې، د دغه هېواد پر پوځ د بې ځایه لاسوهنو له امله اعتماد زیانمن شوی او د نړۍوال حیثیت تر څنګ یې له ګاونډیانو سره اړیکې هم له بحران سره مخ کړي او دغه هېواد اوس نه خپل کورنی نظم ساتلای شي، نه هم د سیمې د سولې او ثبات لپاره مسوول رول ادا کولای شي.
د دغې طالب پلوه رسنۍ په وینا، د پاکستان په پوځ کې د بې ثباتۍ او د ولس د زړونو د لاسته راوړلو په برخو کې د ناکامیو له امله د داعش په ګډون ترهګرو ډلو ودې ته زمینه برابره شوې او د هغوی لپاره د امکاناتو برابرول او د ګاونډیو هېوادونو پر ضد له هغوی څخه استفاده کول، دا په ډاګه کوي چې پاکستان هڅې کوي څو دا ډله د جیوپولیټیکې وسیلې په توګه وکاروي.
المرصاد زیاتوي، د پاکستان دغه لوبه نه یوازې د سیمې، بلکې د پاکستان لپاره هم یو ناورین زېږونکی ګام دی، چې پایله به یې تجزیه، بې ثباتي او داخلي جګړې وي.
مقاله زیاتوي، د پاکستان په پوځ کې دننه د لوړ رتبو افسرانو ترمنځ اختلافات، د ISI او نورو امنیتي ادارو ترمنځ رقابت او د مدني ادارو دوامداره تضعیف، د دغه هېواد نظامي-سیاسي جوړښت سخت زیانمن کړی او دغو اختلافونو د پرېکړو، د واک وېش او ستراتېژیکو لومړیتوبونو پر سر د کړکېچ بڼه غوره کړې ده.
د مقالې د لیکوال په باور: «د پاکستان د پوځ هغه نظم او تسلسل چې پخوا د نظام د ثبات ضامن بلل کېده، نن د شخړو، شک او رقابتونو ښکار شوی. د ISI کړنې چې تر ډېره پټې پتې وې، اوس د پوځ له نورو برخو سره په ښکاره ټکر کې دي او دا چاره د همدې هېواد امنیتي پالیسي ګډوډه کړې ده.»
مقاله کاږي، اوس په پاکستان کې مدني خوځښتونه او ولسي غږونه ځپل کېږي او د دغه وضعیت دوام نه یوازې د پوځ، بلکې د ټول پاکستان د راتلونکي لپاره یوه ستره اندېښنه راټوکولې ده.
د مقالې پر بنسټ، پاکستان اوس هڅې کوي چې خپلې داخلي ستونزې پټې کړي او د ولس او نړۍوالو د پام اړولو لپاره د ګاونډیو هېوادونو په چارو کې لاسوهنې ته مخه کړې او د مقالې د لیکوال په باور: «دا مسوولانه ستراتیژي نه یوازې د افغانستان، بلکې د هند، ایران او نورو هېوادونو سره د تاوتریخوالي او بېباورۍ فضا نوره هم ژوره کړې ده. دا کړنې د سیمې امنیتي ثبات ته جدي ګواښ متوجه کړی او د احتمالي پراخو سیمهییزو کړکېچونو دروازې پرانیزي.»
د مقالې لیکوال زیاتوي، د پاکستان اقتصاد ځپل شوی او ورسره بېکاري، فقر او اقتصادي ناورین خپل اوج ته رسېدلی او په باور یې، د اقتصادي بېثباتۍ ترڅنګ، سیاسي فشارونه، ولسي نارضایتي او ناکامه ډیپلوماسي، پاکستان له دننه داسې خوړلی، چې هرې خوا ته یې د ماتېدو نښې لیدل کېږي.
د مقالې لیکوال د دغو ټولو چارو مسوول د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر ګڼلی او زیاته کړې یې ده: «که د پاکستان مسلمان ولس، سیاسي مشران، او مدني ټولنه اوس هم چوپ پاتې شي او جدي اصلاحات د پوځ دننه پاککاري، د داعش تکفيري ډلې پر ضد صادقانه مبارزه او له ګاونډیانو سره د احترام او همکارۍ پر بنسټ اړیکې ونه ساتي، نو دا روان بحران به د هېواد د بشپړ سقوط لامل شي.»
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان پخواني بندي لومړي وزیر عمران خان هم په وار وار ویلي، چې دمګړی په پاکستان کې د عاصم منیر قانون چلېږي او تر هغې چې په دغه وضعیت کې بدلون رانشي، نو پاکستان به په هر ډګر کې له ماتې سره مخ وي.
څو ورځې وړاندې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د دواړو لوریو ترمنځ نښتې رامنځته شوې، چې د دواړو هېوادونو لسګونو سرتېرو ته یې مرګژوبله واړوله. دا له ۲۰۲۱ کال راهیسې کله چې طالبان یو ځل بیا واک ته ورسېدل، د دواړو ګاونډیو ترمنځ تر ټولو جدي نښتې بلل کېږي.
د هندۍ وېبپاڼې «بېزنس سټنډرډ» د راپور له مخې، تر هغه وروسته چې د پاکستان هوايي ځواکونو په کابل او ځینو نورو ولایتونو بریدونه وکړل، طالبانو هم د ډیورنډ کرښې په شاوخوا کې د پاکستان پر پوځي پوستو بریدونه ترسره وکړل. له دې سره سم، د پاکستان پوځ د توپونو، درنو وسلو او بېپیلوټه الوتکو په وسیله ځوابي بریدونه وکړل. جګړه تر سبا سهاره روانه وه او د ورځې په اوږدو کې هم ځینې نښتې رامنځته شوې.
بېزنس سټنډرډ زیاتوي، اسلاماباد د خپلو ۲۳سرتېرو د وژل کېدو خبر ورکړ، خو د طالبانو لهخوا ویل شوي چې د دوی ۹جنګیالي وژل شوي دي، سره له دې چې دواړو خواوو د بل اړخ د مرګ ژوبلې شمېر زیات ښودلی.
د پاکستان د امنیتي چارواکو په وینا، د دې جګړې لامل د اسلاماباد هغه هوايي برید و چې تېره اوونۍ یې پر کابل وکړ. دغه برید د پاکستاني طالبانو د ډلې تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) د مشر «نور ولي» د له منځه وړلو لپاره ترسره شوی و.
بلخوا، طالبانو ویلي چې دوی دا برید د پاکستان له خوا د افغانستان د هوایي حریم د «نقض» پروړاندې د غبرګون په توګه ترسره کړی.
د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) ډله په ۲۰۰۷کال کې د پښتنو جنګیالیو له یو شمېر ډلو جوړه شوه. دغه ډله د افغان طالبانو په څېر یوه ایډیولوژیکي ډله ده، خو د القاعده له تندلارې نظریې الهام اخلي. ټي ټي پي په پاکستان کې د پوځي اډو، پولیسو او د دغه هېواد د دولتي کارکوونکو پر ضد خونړي بریدونه کړي دي.
د ۲۰۱۴کال د پېښور د پوځي ښوونځي برید چې پکې له ۱۳۰زیات ماشومان ووژل شول، د دې ډلې تر ټولو خونړۍ پېښه وه. له هغې وروسته د پاکستان پوځ پراخ عملیات وکړل او د دې ډلې ډېر غړي یې افغانستان ته شړلي وو.
بېزنس سټنډرډ وایي، کله چې طالبان په افغانستان کې بیا ځلې واک ته ورسېدل، پاکستان یې هرکلی وکړ، خو ډېر ژر څرګنده شوه چې د کابل د طالبانو اړیکې د «ټي ټي پي» له ډلې سره نږدې پاتې شوې دي. له هغه وخت راهیسې په پاکستان کې د تحریک طالبان بریدونه زیات شوي. اسلاماباد ادعا کوي، چې د «ټي ټي پي» مشران او جنګیالي اوس په افغانستان کې مېشت دي، خو طالبان دا تور ردوي او وایي، چې «ټي ټي پي» د پاکستان داخلي موضوع ده او دا هېواد غواړي چې د خپلو امنیتي کمزورۍ پړه پر طالبانو واچوي.
پاکستان دا ادعا هم کوي، چې هند د طالبانو له لارې د «ټي ټي پي» او نورو ډلو ملاتړ کوي. خو نوې ډیلی دا تورونه بېاساسه بولي. دا تورونه له هغه مهال څخه زیات شول چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي پر څو ورځني سفر هند ته لاړ او هلته د اړیکو د پیاوړتیا خبرې وشوې.
د طالبانو او پاکستان تر منځ د نښتو د ادعاوو او رسنیزو ناندریو په ګرمه لړۍ کې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ کله چې د غزې د سولې هوکړې لپاره مصر ته روان وو، وویل: «ما اورېدلي چې اوس د افغانستان او پاکستان تر منځ جګړه روانه ده. زه اوس مصروف یم او له بېرته راستنېدو وروسته به ورته پام وکړم، ځکه زه د جګړو په حل کولو ښه پوهېږم.»
که څه هم د دواړو هېوادونو تر منځ پرون اوربند شوی، خو د کړکېچ رېښې ژورې دي. پاکستان له طالبانو غواړي چې د «ټي ټي پي» پر ضد اقدام وکړي، خو طالبان د خپلواکې پالیسۍ خبره کوي. د امریکا او هند تازه څرګندونې ښيي، چې دا کړکېچ یوازې د دوو ګاونډیو تر منځ نه، بلکې سیمهییز او نړۍوال اړخ هم لري.
د طالبانو د رييس الوزرا اقتصادي مرستيال ملا عبدالغني برادر د دوشنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) د ترکمنستان له ملي رهبر قربانقلي بردي محمدوف سره په کتنه کې له هغه وغوښتل چې په ټاپي پروژه کې افغانانو ته هم کاري فرصتونه برابر کړي.
د ارګ د خبرپاڼې لهمخې، ملا عبدالغني برادر په دې کتنه کې ټاپي پروژه د افغانستان، ترکمنستان او سيمې هېوادونو د اقتصاد لپاره مهمه وبلله او له ترکمن لوري يې وغوښتل: «افغانانو ته هم د دې پروژې د چارو پرمخ بیولو کې کاري فرصتونه برابر کړي.»
ترکمن لوري وويل، د ټاپي پروژې د طرزالعمل مطابق به ډېرو افغانانو ته د کار او مسلکي روزنې زمينه برابره کړي.
محمدوف همداراز زياته کړه، د عشق اباد او کابل ترمنځ د اقتصادي اړيکو د پراختيا لپاره د نورو لويو اقتصادي پروژو تطبيق ته هم چمتو دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د نفت او ګازو په برخه کې د ترکمنستان د کابینې مرستیال وايي، د ټاپي پروژې د ۳۰ کيلومترو لپاره پايپونه جوړ شوي او په راتلونکې میاشت کې به يې د نصب او غځولو چارې بشپړې شي. نوموړي دغه راز ویلي، چې په یوه کال کې به په افغانستان کې د ټاپي پروژې چارې بشپړې شي.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت د دوشنبې په ورځ د تلې پر ۲۸مه وویل، چې ملا برادر د نفت او ګازو په برخه کې د ترکمنستان د کابینې له مرستیال باتور امانوف سره هم کتلي دي.
طالبانو د باتور امانوف له قوله ویلي، چې اوسمهال د افغانستان په خاوره کې د ټاپي پروژې چارې ۱۴ کيلومتره پرمخ تللې دي او ۷۰ کيلومتره نوره برخه هم د پايپ غځولو لپاره تیاره شوې ده.
هغه زیاته کړې، چې د ۳۰ کيلومترو لپاره نلونه جوړ شوي او په راتلونکې میاشت کې به يې د نصب او غځولو چارې بشپړې شي.
د خوړو نړیوال پروګرام په افغانستان کې د لوږې د ډېرېدو خبرداری ورکړی دی. یاد سازمان وايي، چې په افغانستان کې خوارځواکي هم په چټکۍ سره مخ په زیاتیدو ده. دوی زیاتوي،چې دوی د تمویل محدودیتونو له امله یوازې د اړمنو خلکو یوه کوچنۍ برخه حمایه کولی شي.
د خوړو نړیوال سازمان نن د دوشنبې په ورځ، د تلې په ۲۸مه، د ژمي له پیل څخه مخکې په افغانستان کې د اړمنو لپاره د بیړني ملاتړ غوښتنه وکړه.
له دې وړاندې یاد سازمان ویلی، چې په افغانستان کې په هرو لسو ثانیو کې یو ماشوم په خوارځواکۍ اخته کیږي.
د یاد سازمان د وړاندوینو پر بنسټ، په افغانستان کې به د روان کال تر پایه پورې ۳،۵ میلیونه ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ شي.
د طالبانو د رییسالوزرا ملا محمد حسن اخوند په مشرۍ د ددې ډلې د کابینې په غونډه کې پرېکړه شوې، چې د هېواد د ریل پټلۍ د جوړولو لپاره به نوی تخنیکي معیار وټاکل شي، او همدارنګه کډوالو ته د ځمکو د وېش پروسه به چټکه شي.
د طالبانو حکومت د خبرپاڼې له مخې، د کابیني په دې ناسته کې د هېواد د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري چارو په اړه مفصل بحث شوی.
د خبرپاڼې له مخې، کابینې هغه راپور تایید کړ چې د حیرتان څخه تر سپین بولدک پورې د ریل پټلۍ د بڼې او تخنیکي معیار په اړه برابر شوی و.
د پرېکړې له مخې، د پټلۍ لپاره به “معیاري واټن” غوره شي، څو له ګاونډیو هېوادونو سره د ریل تګ راتګ ستونزې راکمې شي.
خبرپاڼه زیاتوي، په ناسته کې همدارنګه د کډوالو د عالي کمېسیون رییس مولوي عبدالسلام حنفي ته لارښوونه شوې، چې د کډوالو لپاره د ځمکو د وېش بهیر وڅېړي او چټک یې کړي.
په خبرپاڼه کې راغلي چې د طالبانو اداره غواړي د ځمکو وېش مستحقو کورنیو ته په وخت ترسره شي او هغه خنډونه لرې شي چې تر اوسه یې دا پروسه ورو کړې ده.