استازولۍ پسې سرګردانه؛شاهین بیا ویلي، ملګري ملتونه باید د افغانستان څوکۍ طالبانو ته وسپاري

په سپین بولدک او چمن کې ځینو ځايي سرچینو افغانستان انټرنشل – پښتو ته وویل دا چې پاکستاني پوله ساتي ځواکونه په موقت ډول د چمن – سپین بولدک لار پرانیزي په چمن کې د افغان کډوالو ډېره ګڼه ګوڼه جوړه شوې ده.

د سرچینو د معلوماتو له مخې که څه هم د چمن- سپین بولدک لار په وقفه‌یي توګه پرانېستل کېږي؛ خو دا چې د افغان کډوالو شمېر زیات دی ټول نه شي کولای په لږه موده له کرښې واوړي.

سرچینه ادعا کوي چې پاکستاني پوله ساتي ځواکونو له ځینو کورنیو د نوبت او له کرښې د اوښتو په بدل د پیسو غوښتنه هم کوي.

په ورته وخت په ټولنیزو رسنیو کې هم ځینې داسې ویډیو ګانې خپرې شوي چې د چمن ځینې اوسېدونکي د سیمې له خلکو غواړي چې دلته د بند پاتې شویو افغان کورنیو سره مرسته وکړي.

د معلوماتو پربنسټ دا چې د شپي لخوا هوا سړه وي؛ نو په چمن کې د بند پاتې افغان کډوالو ماشومان د ډول ډول ناروغیو له ګواښ سره مخامخ دي. په پاکستان کې رسمي سرچینو په دې اړه څه نه دي ویلي؛ خو تازه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلی چې تر بلې خبرتیا به د پر ډیورنډ کرښې ټولې لارې تړلې وي.

د نادریاراحمدي په وینا، له دې جملې څخه شاوخوا ۴۰ زره ودونه د افغان نارینه وو او ایراني ښځو او ۴۰ زره نور د ایراني نارینه وو او افغان ښځو تر منځ شوي دي. هغه زیاته کړه، که د دې کورنیو ماشومان هم حساب شي، نو ټول نفوس یې نږدې ۲۵۰ زرو ته رسېږي.

احمدي پرون په تهران کې په یوه غونډه کې وویل: «د قانون له مخې هغه ماشومان چې د دې ودونو په پایله کې زیږېدلي وي، یانې مور یا پلار یې ایرانی وي، د ایران تذکره ترلاسه کولای شي».

هغه زیاته کړه: «د ایران حکومت د کډوالۍ پر پالیسۍ له سره غور کوي، چې د قانوني او غیرقانوني کډوالو تر منځ توپیر وشي».

ایران ادعا کوي، چې دا مهال په دې هېواد کې ۴.۵ مېلیونه افغان کډوال ژوند کوي، په داسې حال کې، چې د بې اسنادو افغان کډوالو تر شړلو مخکې دا شمېر شاوخوا شپږ مېلیونه و.

احمدي زیاته کړه، افغان کارګر کولای شي چې ۹ میاشتنۍ کاري ویزې واخلي، خو د مودې تر بشپړېدو وروسته باید له ایرانه ووځي او بیا بېرته راشي. وایي، لامل یې دا دی څو د دغو کارګرو د استوګنې اړیکه له خپل هېواد سره پاتې شي.

ایران د روان کال په اوړي کې نږدې دوه مېلیونه افغان کډوال په زور شړلي دي.

د افغانستان او پاکستان تر منځ په هر ډول شخړه او ناندرۍ کې پاکستان لوری په لومړي سر کې له افغانستان سره ټولې لارې بندوي او د دواړو لورو تر منځ له یو اونیزې جګړې او اوربند وروسته دا ۱۳مه ورځ ده چې ټولې لارې تړلې پاتې دي، خو یوازې د چمن یا سپین بولدک له لارې د افغان کډوالو د اېستلو لپاره اجازه ورکول کېږي.

د پاکستان د ګمرکونو د مسوولینو په وینا، د افغانستان او پاکستان تر منځ له جګړې راهیسې شاوخوا ۱۰ زره افغان کډوال افغانستان ته استول شوي په داسې حال کې چې ۱۲۰۰ خالي کانتینري موټر ته بېرته پاکستان ته د ننوتلو اجازه ورکړل شوې ده.

د دواړو خواو د سوداګرو په وینا، دمګړۍ د تورخم، خرلاچي، انګور اډې او غلام خان د دروازو په دواړو خواو کې د تازه میوو او سبزیجاتو سلګونه بار موټر ولاړ دي او د ډېریو موټرو میوې او سبزیجات خوسا شوي دي.

د پاکستان د ګمرکونو د مسوولینو په وینا، دمګړۍ پر غوښو، میوو، سبزیجاتو او جوس بار سلګونه بار وړونکي او کانتینري موټر د چمن- کراچۍ تر منځ او همداراز په تورخم او په سویلي وزیرستان کې انګور اډه، په شمالي وزیرستان کې غلام خان او په کرم ولسوالۍ کې د خرلاچي د لارو په اوږدو کې ولاړ دي.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونه وايي، په دې موده کې څه باندې ۵۰۰ موټر انګور او نورې تازه میوې او همداراز سبزیجات چې پاکستان ته صادرېدل خوسا شوي دي.

خان جان الکوزی: د لارو د تړل کېدو له امله تر اوسه د ۵۰۰ موټرو میوې او سبزیجات خوسا شوي | افغانستان انټرنشنل پښتو

تر دې مخکې د پاکستان د عوایدو فدرالي ادارې (اېف‌ بي ار) امر کړی و، چې په کراچۍ بندر کې دې د افغانستان اړوند د ټرانزیټي سوداګرۍ د مالونو لېږد رالېږد بهیر په بشپړه توګه ودرول شي. دغه اداره وایي، دغه بندیز به تر نامعلومې نېټې پورې دوام ولري.

د افغانستان او پاکستان تر منځ په نورمال حالت کې پر پنځو سوداګریزو لارو شاوخوا ۲ زره سوداګریز موټر تګ راتګ کوي، خو له ۱۳ ورځو راهیسې دغه بهیر په ټپه درېدلی او دواړو لورو ته سوداګر او ورسره عام ولس سخت زیانمن شوي دي.

سوداګرو بیا تل له دواړو لورو تل غوښتي چې سوداګريز مسایل له سیاسي او امنیتي مسایلو جلا کړي، څو ورسره له سوداګرو سربېره د کرښې د دواړو خواو خلک زیانمن نه‌شي.

د پاکستاني رسنیو د راپور له‌مخې، له افغانستان سره د لارو د بندېدو له امله د پاکستان په بازارنو کې د تازه میوو او سبزیجاتو بیې ډېرې لوړې شوي او عام ولس یې پر پاکستان په نیوکو سره وايي، چې لارې باید ژر تر ژره خلاصې کړي.

په داسې حال کې چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د افغانستان شتمنۍ کنګل شوې او پرې د نړۍوالې ټولنې له لوري ګڼ بندیزونه هم لګېدلي د طالبانو د اقتصاد وزارت مسلکي مرستیال عبداللطیف نظري د جمعې په ورځ (د لړم ۲مهم) د افغانستان لپاره د بریتانیا له ځانګړي استازي ریچارد لېندسي سره په کتنه کې د اقتصادي مسایل او همداراز له نړۍوالې ټولنې سره د افغانستان د تعامل په تړاو خبرې کړې دي.

عبداللطیف نظري زیاتوي، «په دې کتنه کې مې له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې په افغانستان کې د اقتصاد په بنسټیزو چارو، پانګونو او تل پاتې اقتصادي پراختیا کې ونډه واخلي.»

دا په داسې حال کې ده، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، د نړۍوالو له لوري تمویلېدونکې پروژې په ټپه درېدلي او ډېری یې همداسې نیمګړې پاتې دي.

په دغه کنفرانس کې د نړی د بېلابېلو هېوادونو څېړونکو او د پوهنتون استادانو برخه اخیستې وه.

د امنیت او سیاست څېړونکي بسم الله تابان وویل، په ۲۰۲۱ کال کې له هېواد څخه د امریکا وتل او د طالبانو بیا واک راستنېدلو پر حکومتدارۍ، ترهګرۍ او نړیوال امنیت باندې اغېزه کړې.

نوموړي‌ ټينګار وکړ، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان په یو ژور، څو اړخیز او پيچلي بحران کې ښکیل دی.

هغه زیاته کړې: «افغانستان د طالبانو تر واک لاندې په یو ژور، څو اړخیز او پېچلي بحران کې ښکېل دی، چې سیاسي، امنیتي، اقتصادي، بشري او حقوقي اړخونه لري؛ دې بحران نه یوازې افغانستان فلج کړی، بلکې د سیمې او نړۍ امنیت ته یې هم جدي او اندېښمنوونکې پایلې لرلې دي.»

نوموړي ویلي، د طالبانو حکومت د کورني مشروعیت د نشتوالي له امله د دغه هېواد د بحران مدیریت وړتیا په جدي توګه کمه کړې، «افغانستان اوس د اسیا په زړه کې د یو جیوپولیټیکي امنیتي خلا په توګه بدل شوی، چې د نړیوال تروریزم، سرحدي جرمونو، د نشه‌ يي توکو د قاچاق، اجباري کډوالۍ، اقتصادي او ټولنیزو زیانونو د پراختیا زمینه برابروي.»

تابان ټینګار وکړ چې د طالبانو د واکمنۍ لاندې د افغانستان په وضعیت کې ریښتینی بدلون ناممکن دی: «هره سیمه ییزه او نړیواله پالیسي باید لومړی د ټولو سیاسي او قومي ډلو د ریښتینې ګډون سره د مشروع، قانوني او ټول شموله حکومت په جوړولو تمرکز وکړي»

ښاغلي تابان د لویو قدرتونو د سیالۍ په دور کې افغانستان د نړیوالو د حکومتدارۍ د میکانیزمونو د ناکامۍ یو څرګند مثال وباله او غوښتنه یې وکړه: «باید څو اړخیز نړیوال چلند غوره شي، چې پکې د دولتونو، سیمه‌ ییزو او نړیوالو سازمانونو، مدني ټولنو او خصوصي سکتور همکاري شامله وي، څو د روان بحران د دوام او د هغه د ګواښونو د پراخېدو مخه ونیول شي.»

دغه علمي کنفرانس د اسیا د سیاسي علومو د څېړنو ټولنې، د اروپايي ټولنې د پرمختګ د مطالعاتو انجمن او د پولنډ تر ټولو پخواني پوهنتون یاګیلونیا د نړیوالو مطالعاتو او پرمختګ مرکز له لورې جوړ شوی وو.

په دې کنفرانس کې د اصلي ویناو تر څنګ، د جیوپولیټیک، نړیوال امنیت، نړیوال پرمختګ، څو اړخیزې همکارۍ، بشردوستانه مرستو، د خوړو امنیت او نړیوالې حکومتدارۍ په برخه کې د پراخو څېړنو پایلې هم وړاندې شوې.