طالبان وایي، روان کال یې د هېواد په کچه نږدې ۷۶۱زره جریبه ځمکه له غصب راګرځولې ده

خیبر کې ځایي مسوولین وایي، چې د افغان کډوالو لپاره اضافه وخت نه‌ورکول کېږي او باید د قانوني پړاوونو له مخې افغانان خپلې کډې بار او بېرته افغانستان ته ستانه شي. دغه کمپاین وروسته له هغې پیل شو، چې د پولیسو له‌خوا د باړې سیمې شاوخوا ۳۰ بې‌اسناده افغان کډوال ونیول شول؛ خو د سیمه‌ییزو مشرانو او سوداګرو په غوښتنه بېرته خوشې شول.

په دغه ولسوالۍ کې د مرستیال کمېشنر شاه عبدالدین په مشرۍ یوشمېر چارواکو له افغان مېشت ځایونو لیدنه وکړه او خبرداری یې ورکړ، چې تر قانوني اقداماتو وړاندې دې افغان کډوال خپل کورونه تش کړي او افغانستان ته دې ستانه شي.

دغه چارواکو افغانانو ته ویلي، چې د ټولو بې‌اسناده افغانانو د جبري ستنېدو پلان جدي دی او هغوی باید په درناوي سره خپل هېواد ته ستانه شي. چارواکي دا هم وایي، چې د خیبر ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې د ټولو افغان کډوالو بشپړ احصایوي معلومات راټول شوي او ځینې کورنۍ وروسته له دې چې له نورو ښارونو و اېستل شي، په خیبر کې بیا ځای پر ځای شوي دي.

سیمه‌ییزو سرچینو «ډان» ورځپاڼې ته ویلي، چې د باړې سیمې یو پلاوي د مشرانو او سوداګرو په ګډون له یوشمېر چارواکو سره هم لیدلي او د افغانانو د کاروبارونو د پای ته رسولو لپاره یې درې میاشتې وخت غوښتی؛ خو چارواکو بیا دغه غوښتنه نه‌ده منلې.

ایران غواړي، چې د صنعتي ښارګوټو جوړول، دایمي نندارتونونه او د سرحدي ټرافیک زیاتوالي لپاره د سوداګریزو موخو د پیاوړتیا پلان عملي کړي. د ایران، طالبانو او ترکمنستان ګډه غونډه د دوغارون ازادې سوداګریزې صنعتي سیمې د سوداګرۍ او ترانزیت د پراختیا لپاره جوړه شوې وه.

په غونډه کې د دوغارون اقتصادي مرستیال حسن نوري زاده ویلي، د ۱۴۰۳ کال په ترڅ کې د افغانستان ټوله سوداګري شاوخوا ۱۲ مېلیارده ډالره وه چې ۳.۱۴ مېلیارد ډالره برخه یې ایران جوړوي. د هغه په وینا؛ د دغه سوداګرۍ یوازې ۱۷ مېلیونه ډالر له افغانستان نه د ایران واردات جوړوي.

هغه د افغانستان د ګمرکي معلوماتو د کمښت ستونزه هم مطرح کړه او ویې ویل، د مشهد پوهنتون سره یې د سوداګریزو معلوماتو د تحلیل لپاره تړون لاسلیک کړی چې د ترکیې، ترکمنستان، قطر او اروپا سره د افغانستان سوداګریزې بېلګې سوداګرو ته وړاندې کړي.

نوموړي وویل، د ۳۰زره متر مربع مساحت لرونکی دایمي نندارتون د ایران او افغانستان د محصولاتو د وړاندې کولو لپاره جوړېږي. د غونډې په پای کې ټینګار وشو، چې د کارپوهانو ترمنځ خبرې اترې، د سرحدي زېربناوو پراختیا او له شته فرصتونو ګټه اخیستنه به دوام ولري.

د خراسان رضوي والي وړاندې ویلي و، چې د سرحدي سوداګرۍ او پانګونې اسانتیاوې د دولت لومړیتوبونه دي او د دوغارون سرحد کولای شي د ایران او ګاونډیو هېوادونو ترمنځ د نوې اقتصادي همکارۍ دروازه شي.

د هغه په خبره؛ د هېواد درېمه برخه اوس هم خواړه نه‌لري او مېلیونونه ماشومان د سختې خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ دي. محمد اشرف حیدري په خپلو تازه څرګندونو کې چې پر اېکس پاڼه یې کړې، د افغانستان د اقتصادي او بشري وضعیت په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې.

ښاغلي حیدري ټینګار کړی، د جینوا په څو غونډو کې ادعا شوې چې طالبان د افغانستان اقتصاد پرته له بهرنیو مرستو په ګټوره توګه اداره کړی؛ خو د ملګرو ملتونو راپورونه ښيي، چې هېواد د خوراکي ناامنیو، د ماشومانو د تغذیې د کمښت ستونزو او د مېلیونونه وګړو د بقا لپاره بېړنیو مرستو ته اړتیا لري.

نوموړي زیاته کړې: «نن شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه کسان د خوړو ناامنۍ سره مخ دي او پنځه مېلیونه نور په بېړني وضعیت کې ژوند کوي. په دغه ناورین کې تر ټولو زیات ماشومان اغېزمن کېږي. شاوخوا ۳.۷ مېلیونه ماشومان له سختې خوارځواکۍ سره لاس او ګرېوان دي او نږدې یو مېلیون یې د ژوند له جدي ګواښ سره مخ دي.»

هغه یادونه کړې: «ان د ناخالصه کورني تولید ودې راپورونه هم له واقعیته لرې دي، زیاتوالی یوازې د ایران او پاکستان څخه د مېلیونونه افغان کډوالو د جبري راستنېدو له امله د کورنیو اړتیاوو د زیاتوالي له امله رامنځته شوی؛ نه د اقتصادي ودې له امله.»
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) تازه خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د ژمي له راتګ سره د لوږې ناورین په بې‌ساري ډول پراخېږي او اټکل کېږي چې د ۲۰۲۵کال له نومبر میاشتې د ۲۰۲۶کال تر مارچ میاشتې پورې به شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه وګړي د خوړو له جدي ناامنۍ سره مخ شي.

سترې محمکې د دولتونو او سرحدونو وزارت ته لارښوونه کړې، چې د نوموړي د ثبت کارت (PoR) د لغوه کولو غوښتنه د یوې میاشتې دننه وڅېړي او تر هغې پورې دې هغه افغانستان ته نه اېستل کېږي.

تېره ورځ قاضي محسن اختر کیاني د دغه قضیې اورېدنه وکړه، چې په ترڅ کې یې د افغان کډوال لپاره د پاکستان تابعیت او د اېستنې څخه د ساتنې غوښتنه شوې وه. د وکیل په استدلال، د سرحدونو وزارت او نادرا ادارو ته غوښتنلیکونه وړاندې شوي؛ خو تر اوسه پرې کومه پرېکړه نه‌ده شوې.

قاضي کیاني څرګنده کړه، که څه هم غوښتنلیک ورکوونکی افغان کډوال دی؛ خو اوس څرګنده شوې چې د هغه والدین پاکستانیان دي. هغه زیاته کړه، چې لومړی باید د نوموړي د PoR کارت لغوه شي او بیا د تابعیت لپاره غوښتنلیک ورکړل شي؛ ځکه چې د PoR کارت لغوه کول د پاکستان تابعیت ترلاسه کولو لپاره اړینه چاره ده.

محکمې دارنګه د سرحدونو وزارت ته لارښوونه کړې، چې د نوموړي د PoR کارت لغوه کولو غوښتنه د یوې میاشتې دننه وڅېړي او د اورېدنې بله نېټه یې راتلونکې میاشت ته وځنډوله.

د یادې ادارې مشر دغه څرګندونې د سې‌شنبې په ورځ (د لېندۍ ۲۵مه) د ټرانسپورټ، لوژستیک او اړوندو صنایعو د نهم نندارتون په څنډه کې د یوې خبري ناستې پرمهال کړې دي.

هغه زیاته کړې: «موږ په پولو کې یوازې د ترانسپورټ اسناد کنټرولوو، چې دا کار ډېر وخت نه‌نیسي؛ خو ځنډ د نورو ادارو د نه همغږۍ، د کاري ساعتونو د نه برابرۍ او دارنګه د سیسټمونو د نه اتصال له امله رامنځته کېږي. برسېره پر دې کله ناکله د مقابل لوري د منلو له ظرفیت څخه زیاته ګڼه ګوڼه هم د اوږدې درېدنې لامل کېږي.»

ښاغلي رضا اکبري وویل، په وروستیو کلونو کې د پولو ترمینلونه د نوبت ورکولو په سیسټمونو سمبال شوي؛ څو د صفري نقطې په شاوخوا کې ګڼه‌ګوڼه کمه شي. د هغه په وینا؛ «په هغو ترمینلونو کې چې د اېکس‌رې ماشینونه فعال وي، د لاریو تېرېدل او ګمرکي چارې وخت نیسي او که بار تخلیه او بیا بارولو ته اړتیا ولري؛ نو دغه بهیر لا پسې اوږدېږي.»

هغه څرګنده کړه، چې د پولو د منلو ظرفیتونه هم یو شان نه‌دي: «ځینې پولې په ورځ کې ۲۰۰ لارۍ مني، ځینې ۵۰۰ او ځینې تر ۱۰۰۰ پورې، چې دغه توپیر د تګ راتګ د بندښت لامل کېږي.»

اکبري د دوغارون پولې ته په اشارې سره وویل، تشې ایراني لارۍ چې خپل بار یې په اسلام‌کلا کې تخلیه کړی؛ باید پرته له ځنډه بېرته ایران ته داخل شي، خو «له بده مرغه دغه لارۍ په کتار کې درول کېږي، چې د موټرچلوونکو اعتراضونه یې راپارولي دي.»

هغه زیاته کړه، چې له طالب لوري سره یې خبرې روانې دي او د یادې سیمې والي هم دغه موضوع څاري. د هغه په وینا؛ د سرحدي چارو ځانګړې شورا هڅه کوي، چې د افغانستان اړخ ته د تشو لاریو د تم کېدو موده راکمه کړي.

هغه وړاندې وایي، افغانستان ته د ننوتو په لوري کې ګڼه‌ګوڼه تر ډېره د مقابل لوري د کافي منلو د نشتوالي له امله ده. هغه وویل: «د هغوی کاري ساعتونه زموږ له ساعتونو سره برابر نه‌دي، کله ناکله رخصت اعلانوي یا د پولې کړنلارې بدلوي او داسې پرېکړې کوي، چې له پخوانیو هوکړو سره په ټکر کې وي.»

هغه په پای کې ټینګار وکړ، د دې لپاره چې د دوغارون پر پوله هېڅ ډول ځنډ رامنځته نه شي؛ باید ورځنی تګ راتګ ۲۰۰۰ لاریو ته ورسېږي، حال دا چې اوس دغه شمېر شاوخوا ۱۰۰۰ تر ۱۲۰۰ لاریو پورې دی. نوموړي وویل، «د دواړه لوریو نه همغږي او کورنۍ ستونزې د دغه ځنډ لامل شوي؛ خو هڅه کوو چې دغه ستونزه په نږدې راتلونکي کې حل شي.»