تېره ورځ تر ۵۰۰ ډېرې کورنۍ له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستنې شوې

تر دې وړاندې په کندهار کې د طالبانو د کور او ښار جوړولو رییس عبدالمتین سعید ویلي و، دغه ښارګوټی ۳زره جریبه ځمکه لري چې په ۴زره کورنیو به ووېشل شي. هغه زیاته کړې وه، په دغه ښارګوټي کې روغتیایي، ښوونیزې او سوداګریزې اسانتیاوې موجودې دي.

له بل پلوه په کندهار کې د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو ریاست وایي، چې په دې وروستیو کې د کندهار د سپین بولدک له لارې له پاکستان نه تر ۱۶زره ډېرې کورنۍ راستنې شوې دي. د دغه ریاست مرستیال نعمت‌الله الفت ویلي، چې د کډوالو لپاره د تخته پل، دامان او ژړۍ ولسوالۍ ښارګوټو کې به شاوخوا ۱۵زره کورنۍ ځای پرځای شي.

د یاد وزارت په یوې بلې جلا خبرپاڼه کې راغلي، په لغمان ولایت کې هغو اړمنو کورنیو ته چې له کلونو کډوالۍ وروسته بېرته خپل ټاټوبي ته راستنې شوې؛ د ځمکو د وېش عملي بهیر پیل او په منظم ډول روان دی.

سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بې‌کارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.

طالبان دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې په تېرو څلورو کلونو کې له درېیو هېوادونو څه باندې ۷ مېلیونه افغانان هېواد ته ستانه شوي دي. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي؛ په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

ذاکر جلالي پر اېکس پاڼه کاږلي:« دقیقاً د افغانستان او امریکا په اړیکو کې د اشغال شل کلن دور یو استثنایي پړاو و. له دې پړاوه ورهاخوا د دواړو هېوادونو په اوسني تعامل کې داسې پړاو راغلی، چې د اړیکو په رغونه او پراختیا کې کوم جدي خنډ نه ليدل کېږي.»

هغه زیاته کړې، چې د کندهار هوايي ډګر او د هلمند کجکي بند په څېر سترې پراختیايي پروژې د امریکا مثبت رول په ښکاره توګه په ډاګه کوي. هغه ویلي:«د دوحې تاریخې هوکړې لاسلیک ښيي، چې دواړه لوريو کې پام وړ کچه عمل‌گرايي شته؛ څو د ماضي پاتې شوني د اړیکو پر وړاندې خنډ نه‌شي او د یوه واقع‌بینانه تګلارې په خپلولو سره د نوي پړاو په فرصتونو کار وشي.»

جلالي د طالبانو او امریکا د اړیکو په نوي پړاو کې د همکارۍ او پراختیا مثبت امکانات روښانه کړي او ټینګار یې کړی، چې دواړه هېوادونه باید د تېرو تېروتنو پر ځای د راتلونکو فرصتونو په کارولو تمرکز وکړي.

د ایران د سواد د زده‌کړې ادارې مشر عبدالرضا فولادوند ویلي، ایران په تېرو ۴۵ کلونو کې نږدې ۹۲۰زره افغان او عراقي کډوالو ته د لیک او لوست زمینه برابره کړې ده. نوموړي زیاته کړې، چې په دې برخه کې نړۍواله مرسته ډېره محدوده وه.

معلومات ښيي، هر کال شاوخوا له ۱۸ تر ۲۲زره کډوال د لیک او لوست پروګرامونو ته جذب کېږي چې ۹۴سلنه یې افغانان دي. د ایران د کورنیو چارو وزارت د کډوالو چارو مشر نادر یاراحمدي تېره میاشت وویل، چې په روان ښوونیز کال کې تر دې دمه ۳۲۰زره کډوال زده‌کوونکي په ښوونځیو کې شامل شوي دي.

هغه ویلي، چې په ښوونځیو کې د ناقانونه افغان کډوالو شمېر د تېر کال پرتله کم شوی. شمېرې ښيي، چې د ایران په ۶۰زره بهرنیو زده‌کوونکو کې شاوخوا ۲۰زره یې افغانان دي.

د ۱۳۹۵کال سرشمېرنې له مخې؛ د ۱۰ تر ۴۹ کلونو عمر لرونکي کډوال شاوخوا ۴۰۰زره یې نالوستي وو، چې په ځانګړي ډول په تهران او سرحدي ولایتونو کې ډېره برخه یې افغانان دي.

هاخوا په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ له بیا پیل وروسته شاوخوا ۲.۲ مېلیونه نجونې له لوړو زده‌کړو بې‌برخې شوې دي. یونسکو خبرداری ورکړی، که دغه محدودیتونه دوام وکړي؛ تر ۲۰۳۰کاله پورې به له زده‌کړو د بې‌برخه نجونو شمېر له ۴ مېلیونه واوړي.

هغه د ځوان نسل د نیوکو په اړه ویلي، چې د سیاسي مشرانو ناکامي یو حقیقت دی او د ځوانانو نیوکه «پر ځای» ده. نوموړي زیاته کړې، چې د طالبانو د رژیم د نسکورولو په اړه یې دریځ د واک او مقام ترلاسه کولو لپاره نه‌دی.

د دوستم په وینا، هغه په تېر کې پراخ پوځ او امکانات لاره؛ خو اوس یې یوازینۍ موخه هېواد د ځوان نسل لاس ته سپارل دي. نوموړي پر اېکس پاڼه کاږلي: «زما خبرې د مقام لپاره نه‌دي؛ نن مې یوازینۍ موخه دا ده، چې هېواد بېرته ځوان نسل ته وسپارو. ما خپله پاچاهي کړې ده.»

د افغانستان دغه پخواني جګپوړي پوځي او سیاسي څېرې د هېواد مشرانو ته په خطاب کې ویلي، چې باید له طالبانو سره د مذاکرې په اړه خیالي تصور پای ته ورسېږي. د هغه په خبره؛ طالبان نه د خبرو ژبه لري، نه د ډېپلوماسۍ پر اصولو پوهېږي او نه هم د ګاونډیتوب اصولو ته ژمن دي.

دوستم همداراز د طالبانو تر واک لاندې سیمو کې د خلکو وضعیت ته په اشارې ویلي، چې ولس د دې ډلې له ظلم، باج‌اخیستنې، جبري کډو او تحمیلي مالیو ستړی شوی. د هغه په وینا؛ د هېواد ژغورنه له «طالباني سلطې» باید د ټولو سیاسي او ټولنیزو هڅو اساسي محور وي.

مارشال دوستم په خپل پیغام کې ځوان نسل ته ځانګړی خطاب هم کړی او هغوی ته یې سپارښتنه کړې، چې له بې‌ګټې مجازي شخړو او حاشیوي بحثونو تېر شي. هغه ویلي، د هېواد د ازادۍ کاروان د مشرتابه تاریخي مسوولیت د ځوانانو پر اوږو دی او دوی یې ملاتړ کوي.

نوموړي په پای کې ټینګار کړی، چې ځوانان باید هېواد او ولس له روان وضعیت وژغوري او یو ولسي، عادلانه او د خلکو پر اراده ولاړ نظام رامنځته کړي.

امرالله صالح پر اېکس پاڼه لیکلي، د طالبانو د مالیې وزارت له‌خوا ترلاسه شوي اسناد ښيي چې دغه ډله په خپلو مدرسو کې هر زده‌کوونکي ته د ورځې ۵۰ افغانۍ ورکوي. د هغه په وینا: «دغه پیسې په کلني ډول سلګونه مېلیونه ډالر جوړوي».

صالح زیاتوي، چې د طالبانو په مدرسو کې د زده‌کړې اصلي محور «د ملاهبت‌الله د شخصیت پالنه، د طالبانو شریعت او د پخوانیو او اوسنیو غیرطالبي نظامونو سپکاوی دی»؛ په داسې حال کې چې ساینس او نور معیاري مضامین «په وروستي کتار کې دي او ان د تدریس لپاره ښوونکي هم نه‌لري».

هغه ویلي، تر ۲۰۲۱کال وروسته طالبانو شاوخوا ۲۶زره مدرسې جوړې کړې دي؛ خو په ورته موده کې یې یوازې ۳۷۶ ښوونځي جوړ کړي دي. صالح دغه وضعیت د طالبانو د ښوونیزې پالیسۍ څرګند تصویر بولي.

دغه پخوانی لوړپوړی چارواکی همداراز ادعا کوي، چې د امریکا له‌خوا افغانستان ته لېږدول کېدونکې اوونیزې نغدي مرستې چې شاوخوا ۶۰ مېلیونه ډالر اټکل کېږي، «یا په مستقیم او یا هم نامستقیم ډول» د همدې مدرسو تمویل ته ځي.

امرالله صالح ټینګار کوي، د طالبانو موخه دا ده چې غیرطالبي زده‌کړې کمزورې کړي او د ټولنې له ټیټ پوړ څخه ماشومان د بې‌وزلۍ په ناوړه ګټې اخیستنې سره «طالبان» کړي. د هغه په خبره، دغه بهیر یوازې ښوونیز نه؛ بلکې «ژور ایډیولوژیک او افراطي بڼه» لري، چې اوږدمهاله ټولنیزې پایلې به ولري.