په هرات ولایت کې د سوداګرۍ او پانګونې خونه وایي، روان کال له افغانستان نه د ۳۰مېلیونه ډالرو په ارزښت شاوخوا ۲۲ ټنه زعفران بهرنیو هېوادونو ته صادر شوي دي. د یادې خونې په وینا؛ د دغه صادراتو ۹۰سلنه برخه د هرات ولایت تولیدات جوړوي.
د هرات د سوداګرۍ او پانګونې خونې اجرایه امر محمدیوسف امین وایي، سږکال له هرات ولایت نه د ۳۳۶زره ډالرو په ارزښت ۳۰۵ کیلو زعفران بهر ته صادر شوي.
ورته مهال په هرات ولایت کې د زعفرانو ځینې شرکتونه وایي، چې د دغه ولایت زعفرانو د اروپایي هېوادونو پام ځان ته را اړولی او هڅه کېږي چې صادرات یې لا پراخ شي.
د دوی په وینا؛ دا مهال د افغانستان زعفران امریکا، اسټرالیا، کاناډا، اروپایي هېوادونو، هند او سعودي عربستان ته صادرېږي.
ورته مهال د افغانستان د زعفرانو ټولنې مشر محمد ابراهیم عادل وایي، چې د زعفرانو د تولید، پروسس او صادراتو په برخه کې د شته ستونزو د حل هڅې روانې دي. دامهال په افغانستان کې شاوخوا ۱۲زره هکټاره ځمکه د زعفران کرلو ته ځانګړې شوې ده.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) وايي، چې افغانستان هر کال له ګڼو طبیعي پېښو سره مخ کېږي او د اقلیمي بدلونونو اغېزو یې وضعیت نور هم پېچلی کړی دی.
د ملګرو ملتونو دغه ادارې ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال په لړ کې یې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې ۲۷زره او ۶۷۹ هغه کورنیو ته بېړنۍ مرستې برابرې کړې، چې د طبیعي پېښو له امله زیانمنې شوې وې.
دغه سازمان زیاتوي، په دې کې د سړې هوا له کبله د زیانمنو ۶زره او ۹۰۱ کورنیو لپاره ځانګړې ژمنۍ مرستې هم شاملې وې. د کډوالۍ نړۍوال سازمان ټینګار کړی، چې د اقلیمي بدلونونو د دوام له امله د بېړنیو مرستو چټکه رسېدنه د اغېزمنو خلکو د ژوند ژغورنې لپاره حیاتي ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ نړۍوال سازمان داسې مهال د ۲۰۲۵کال راپور خپروي، چې همدا تېره ورځ د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر (اوچا) ویلي و، په ۲۰۲۶کال کې به نږدې ۲۲ مېلیونه افغانان چې د افغانستان نږدې نیمایي نفوس جوړوي؛ د خوړو، روغتیايي خدمتونو او نورو بنسټیزو اړتیاوو د پوره کولو لپاره بشري مرستو ته اړتیا ولري.
اوچا څرګنده کړې، چې د ۲۰۲۶کال لپاره د ۱۷.۵ مېلیونه کسانو د ملاتړ پلان لپاره ۱.۷۱ مېلیارده امریکايي ډالرو ته اړتیا ده.
په وروستیو میاشتو کې یوشمېر افغان کډوال په ایران کې د سیمکارتونو بندېدو او بانکي حسابونو د تړل کېدو له ستونزو سره مخ دي. دغه ستونزې چې ډېری وخت د اوسېدو قانوني اسنادو او «فیدا کود» د ثبت له نیمګړتیاوو سره تړاو لري، د کډوالو پر ورځني ژوند او اقتصادي چارو یې منفي اغېز کړی دی.
اېراف خبري اژانس په ایران کې د مېشتو افغان کډوالو په حواله راپور ورکړی، چې موبایل او بانکي حساب د دوی لپاره د کورنۍ سره د اړیکې، د کار د تنظیم او د لومړنیو اړتیاوو د برابرولو اساسي وسیلې دي؛ خو له خبرداري پرته ناڅاپي بندېدو یې ذهني فشارونه زیات کړي دي.
ډېری افغان کډوال خپلې تنخواوې د بانکي سیسټم له لارې ترلاسه کوي او دغه عاید د ورځني لګښتونو لپاره کاروي. د بانکي حسابونو تړل کېدل دوی د کور کرایې ورکولو او د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له جدي ستونزو سره مخ کړي دي.
راپور زیاتوي، روڼتیا، کافي معلومات او د ستونزو د حل لپاره یوه روښانه تګلاره کولای شي دغه ستونزې حل کړي. ایران او پاکستان دوه هغه ګاونډي هېوادونه دي، چې د طالبانو د بیا ځل واکمنۍ وروسته ګڼ هغه افغانان ور کډه شوي چې په افغانستان کې له امنیتي، اقتصادي او بېکارۍ له ستونزو سره مخ وو. خو دغه کډوال په ایران او پاکستان کې له پراخو ستونزو او جبري ستنولو سره مخ دي.
د ایران د پارلمان یوه غړي عثمان سالاري د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت پر کړنو نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې سلګونه ایراني بار وړونکي موټر چلوونکي د افغانستان پولې ته څېرمه د اسلامکلا په بندر کې له ناروښانه وضعیت سره مخ دي.
ایراني چارواکو تر دې وړاندې هم ویلي و، د طالبانو لهخوا لګېدلي محدودیتونه د دې لامل شوي چې د اسلامکلا په بندر کې بار وړونکي موټرونه بند پاتې شي. عثمان سالاري چې د ایران د اسلامي شورا مجلس د قضايي او حقوقي کمېسیون مرستیال هم دی؛ د سېشنبې په ورځ د دغه مجلس په ناسته کې وویل، چې د ایراني بار وړونکو موټرو ګڼ شمېر چلوونکي د اسلامکلا په بندر کې بند پاتې دي او د هغوی د ستونزو د حل بهیر ورو او بېاغېزې روان دی.
نوموړي د ایران او طالبانو ترمنځ سرحدي اړیکو ته په اشارې د ایران د بهرنیو چارو وزارت څخه وغوښتل، چې د دغه ستونزې د بېړني حل لپاره عملي ګامونه پورته کړي. هغه خبرداری ورکړی، چې د روان وضعیت دوام کولای شي د موټر چلوونکو ترڅنګ د دواړو هېوادونو سرحدي سوداګرۍ ته هم جدي زیان واړوي.
دغه ایراني استازي همداراز د ایران په خاوره کې د دوغارون بندر ستونزو ته اشاره وکړه او ویې ویل، سره له دې چې دغه بندر له افغانستان سره د سوداګرۍ اوږد تاریخ لري؛ خو لا هم له بنسټیزو او جوړښتي ستونزو سره مخ دی او دغه ستونزې نهدي هوارې شوې.
تر دې وړاندې هم څو ځله داسې راپورونه خپاره شوي، چې سلګونه ایراني بار وړونکي موټرونه د طالبانو له لوري د افغانستان په خاوره کې درول شوي دي. د دغه وضعیت تر ټولو مهم لاملونه د ګمرکي ستونزو او د بار وړونکو د اسنادو او معیارونو پر سر اختلافات بلل شوی او ورسره جوخت، په سرحدي بندرونو کې د څېړنې او تصفیې بهیر سوکهتوب هم د یادې ستونزې د دوام له مهمو عواملو څخه ګڼل کېږي.
په هرات کې د طالبانو د ترافیک مدیریت اداره وايي، د راتلونکې شنبې د مرغومي ۱۳مې څخه به په هرات ښار کې د عامه او ګڼې ګوڼې سړکونو پر ټولو برخو د رېکشاوو تګراتګ بند شي. د دې ادارې د معلوماتو لهمخې، دا بندیز به پر ټولو اسناد لرونکو او بېاسناده رېکشاوو تطبیق شي.
د طالبانو تر واک لاندې د هرات د ترافیکو مشر مولوي شېرمحمد حجازي د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۹مه) د طالبانو اړوند امید راډیو سره په خبرو کې ویلي، چې دا پرېکړه د هرات پر سړکونو د ډېرې ګڼې ګوڼې د مخنیوي او د ترافیکي پېښو د کمولو لپاره شوې
هغه زیاته کړه، هغه لارې او ځایونه یې مشخص کړي چې پهکې د رېکشاوو تګرانګ بند شوی او که چلوونکي له دې امر څخه سرغړونه وکړي، رېکشا به ترې ضبط شي.
د هرات د طالبانو د ترافیک مدیر په وینا، اوس مهال شاوخوا «۱۰۰ زره رېکشاوې» په دې ښار کې فعالیت کوي، خو هرات بیا د پنځه زره رېکشاو ظرفیت لري.
د هرات ښاروالۍ د لیندۍ له ۱۵مې نېټې څخه د رېکشا تګ محدود کړی و.
د سیمهییزو رسنیو د راپور لهمخې، د طالبانو والی پرون په هرات کې د ولایت په کچه په یوه ناسته کې پرېکړه وکړه، چې رېکشا یوازې کولی شي له ښار څخه د وتلو لپاره د ټاکل شویو لارو څخه تګ وکړي.
د هرات د ترافیکو مشر دا هم ویلي، چې د دې اوونۍ له پیل څخه به په هرات کې د ښي لاس موټرو تګراتګ هم منع شي او یوازې هغه وخت به د فعالیت اجازه ورکړل شي، چې مالکین یې نوي اسناد ترلاسه کړي.
د هرات رېکشا چلوونکي د طالبانو د دې پرېکړې په اړه وايي، چې د مساپرو وړل یوازینۍ لاره ده چې د دوی د ژوند لګښتونه پوره کولی شي او د دې بندیز عملي کول به دوی بېکار کړي.
د پخواني حکومت تر ړنګېدو وروسته ګڼ شمېر دولتي کارکوونکو په ځانګړي ډول پخواني امنیتي کسان له خپلو دندو ګوښه شوي یا اړ شوي چې استعفا ورکړي. ځینې له دوی څخه لږ لګښت او کم عاید لرونکو کارونو ته مخه کړې، لکه د رېکشا چلول او په لویو ښارونو کې د ورځني مزدورۍ کار کول.
پاکستان پر افغان کډوالو د خپلو فشارونو په دوام دا ځل د زندۍ په کمپ کې پر شاوخوا ۸۰۰ کورنیو اوبه او برېښنا بنده کړې او ښوونځي یې ورته تړلې دي. په کمپ کې مېشتې افغان کورنۍ وایي، چې د ژمي په سړه هوا کې د نامعلوم برخلیک سره د ژوند سخت حالت تېروي.
د پېښور په زندۍ کمپ کې یو شمېر افغان کډوالو د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۹مه) د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې د ژوند له لومړنیو اسانتیاوو بېبرخي شوي او د پاکستان حکومت هر څه پرې بند کړي دي.
د پاکستان حکومت له اوږدې مودې راهیسې د اسناد لرونکو او بېاسناده افغان کډوالو د اېستلو بهیر چټک کړی او دوی وایي، د پېښور په زندۍ کمپ کې چې یو وخت زرګونه افغانې کورنۍ پهکې میشتې وې، اوس یوازې څو سوه کورنۍ پاتې دي او ډېری یې یا دا ځای پرېښی او یا په جبري ډول افغانستان ته لېږدول شوي دي.
سپين ږیری حضرت ګل چې له ډېرې مودې راهیسې په دې کمپ کې اوسېږي وایي، حکومت ورباندې هر څه بند کړي: «موږ څو سوه کوره پاته یو، برېښنا، اوبه او هر څه یې راباندې بند کړي، ایا موږ مسلمانان نه یو؟ موږ د پاکستان څخه غوښتنه کوو چې پر موږ رحم وکړي.»
دغه افغان کډوال وایي، چې افغانستان ته تللي کورنۍ هلته له سخت حالت سره مخ دي او دوی ته په دوامدره توګه خبر ورکوي، چې په افغانستان کې د ژوند امکانات محدود دي.
ظابط خان د دې کمپ د یوې بلې افغان کډوالې کورنۍ مشر دی، د هغه په خبره، په دې پنډغالي کې یې شاوخوا ۴۵ کاله تېر کړي او اوس یې حکومت په زور باسي.
هغه زیاته کړې: «دلته راغلی یم ږیره مي سپينه شوه، موږ دلته ۴۵ کاله په خوشحالۍ تېر کړل، اوس حکومت د ښوونځيو څوکۍ لا هم یوړې او ماشومان په ژمي کې پر ځمکه ناست دي، د حکومت څخه غواړو چې زموږ سره ګذاره وکړي.»
افغان کډوال وايي، چې په دې کمپ کې د ژوند لومړنۍ اسانتیاوې لکه برېښنا، د څښاک پاکې اوبه او روغتیایي خدمات له تېرو څو اوونیو راهیسې بند شوي دي، چې له امله یې پاتې کورنۍ له ګڼو ستونزو او سختیو سره مخ دي.
د راپورونو پربنسټ، ښوونځي تړل شوي، ماشومان له زدهکړو محروم شوي او د ژمي په دې سړه هوا کې کورنۍ له تاوانه ډک حالت سره لاس او ګرېوان دي.
زندۍ کمپ کې پاتې افغان کډوال زیاتوي، چې دا مهال له نامعلوم برخلیک، بېسرپناهۍ او ناروغیو سره مخ دي او همداراز د خپلو ماشومانو د راتلونکې په اړه سخت اندېښمن دي، خو لا هم هیله لري چې نړۍوالې ادارې، د بشري حقونو سازمانونه او د پاکستان چارواکي به د دوی ستونزو ته پام وکړي او یو انساني حللاره ورته ومومي.