د قزاقستان د اورګاډي ملي شرکت وايي، تېر کال افغانستان ته د دغه هېواد د غلو دانو د صادراتو کچه دوه برابره زیاته شوې وه. د دوی په خبره؛ یاد صادرات له ۲۱۶زره ټنو څخه ۴۱۶زره ټنو ته لوړ شوي دي.
د قزاقستان د اورګاډي ملي شرکت ویلي، چې په سیمه کې یې د غلو دانو د سترو صادروونکو هېوادونو له ډلې خپل ځای ساتلی او په نړۍواله کچه خپل حضور پراخوي.
دوی زیاتوي، چې د ۲۰۲۵کال د سپټمبر له میاشتې څخه د ۲۰۲۶کال (د جنورۍ تر ۳۱مې) پورې قزاقستان ۵٫۸ مېلیون ټنه غله صادره کړې. دغه شمېر د تېرکال د ورته مودې پرتله شاوخوا یو مېلیون ټنه زیاتوالی ښيي، هغه مهال دغه کچه ۴٫۸ مېلیون ټنه وه.
مسوولین وایي، چې قزاقستان خپل صادرات په ځانګړي ډول د مرکزي او سوېلي اسیا دودیزو بازارونو ته کوي. د قزاقستان هېواد صادرات ازبکستان ته ۴۹ سلنه زیات شوي دي، چې له ۱٫۸۱۳ مېلیون ټنو څخه ۲٫۷۰۲ مېلیون ټنو ته رسېدلي دي.
مسوولین وايی، افغانستان ته د دغه هېواد صادرات نږدې دوه چنده شوي دي چې له ۲۱۶زره ټنو څخه ۴۱۶زره ټنو ته رسېدلي دي. د یادونې وړ ده، چې د دغه هېواد د غلو دانو صادرات درې برابره شوي دي.
سعودي عربستان پرېکړه کړې، چې جګړه ځپلې سوریه کې خپله پانګونه په بېساري ډول پراخه کړي او د هوايي چلند د یوې خصوصي کمپنۍ په ګډون په بېلابېلو برخو کې څو مېلیارد ډالره نوې پانګونې وکړي.
د سوریې د پانګونې ادارې مشر طلال الهلالي د دوبۍ د «نړۍوالو حکومتونو غونډې» په څنډه کې رویټرز ته ویلي، چې د دغه پانګونو تفصیل به د روانې میاشتې (د سلواغې په ۱۸مه) اعلان شي. د هغه په وینا؛ دا تر ټولو ستره بهرنۍ پانګونه ده، چې د امریکا لهخوا د سختو بندیزونو تر لرې کېدو وروسته په سوریه کې اعلانېږي.
الهلالي زیاته کړې، چې دغه پانګونې به په مخابراتي شبکو، املاکي پروژو او تاریخي ودانیو کې ولګول شي؛ څو د جګړو له امله زیانمنې شوې برخې بېرته ورغول شي.
په همدې حال کې دوو باخبره سوریایي سرچینو رویټرز ته ویلي، چې په دغه پانګونه کې به د حلب د نړۍوال هوايي ډګر پراختیا هم شامله وي او تمه ده نوې خصوصي هوايي کمپنۍ به خپل فعالیت د څه باندې ۱۲ الوتکو په لرلو سره پیل کړي.
یو سوریایي سوداګر هم ویلي، چې سعودي عربستان غواړي د دغه پروژو بیمه وکړي څو سعودي شرکتونه د سوریې بازار ته د ننوتلو لپاره وهڅول شي. دغه پرمختګونه په داسې حال کې کېږي، چې شاوخوا ۱۴ میاشتې وړاندې د بشار الاسد حکومت نسکور شو او نوموړی روسیې ته وتښتېد.
تر هغه وروسته، ریاض د سوریې د لنډمهالي ولسمشر احمد الشرع له نږدې متحدینو څخه ګرځېدلی دی. سعودي عربستان مخکې هم اعلان کړی و، چې یوازې په ۲۰۲۵کال کې یې د ۴۷ قراردادونو له لارې له سلو زیات سعودي شرکتونه په سوریه کې په املاکي، بنسټیزو پروژو او مخابراتي برخو کې د ۶.۴ مېلیارد ډالرو په ارزښت پانګونې ته هڅولي دي.
د یونان ساحلي ساتونکو ویلي، چې د سېشنبې په ورځ په ایجه سمندرګي کې د "خیوس" ټاپو ته نږدې د کډوالو یوه کښتۍ د ساحلي ګارډ له یوې کښتۍ سره ټکر شوې، چې له امله یې ۱۴ کډوال مړه شوي دي.
د ساحلي ګارډ د یوه چارواکي په وینا، د دې ادارې ځواکونو هغه ربړي کښتۍ وموندله چې کډوال پهکې سپاره وو او د خیوس ټاپو پر لور روانه وه. خیوس ټاپو د ترکیې له ساحل څخه یوازې څو میله واټن لري. چارواکو یادې کښتۍ ته د بېرته ګرځېدو امر کړی و.
یاد چارواکي وویل: «د انسان قاچاق کوونکو په قصدي توګه کښتۍ د ساحلي ګارډ د کښتۍ پر لور وچلوله، چې له امله یې ټکر رامنځته شو». د رویټرز خبري اژانس ونه شوای کولای چې د دې ټکر د دقیق څرنګوالي جزییات په خپلواکه توګه تایید کړي. تر دې دمه د وژل شویو او ژغورل شویو کډوالو هویت هم نه دی څرګند شوی.
د یوه بل چارواکي د معلوماتو لهمخې، په دې پېښه کې د ساحلي ګارډ دوه افسران ټپیان شوي او روغتون ته لېږدول شوي او ۲۴ کډوال ژغورل شوي دي. د یونان د یوه دولتي چارواکي په وینا چې د عیني شاهدانو خبرې یې نقل کړې، په کښتۍ کې شاوخوا ۳۰ تر ۳۵ کسانو پورې حضور درلود.
د یونان ساحلي ګارډ اعلان کړی، چې د لټون او ژغورنې عملیات لا هم روان دي چې پهکې د ساحلي ګار کښتۍ، شخصي کښتۍ او غوټهوهونکي برخه لري.
یونان چې د اروپایي ټولنې په سوېل ختیځ کې موقعیت لري، له کلونو راهیسې د منځني ختیځ، افریقا او اسیا څخه اروپا ته د کډوالو او پناه غوښتونکو د تګ یوه له مهمو لارو څخه ګڼل کېږي. په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ کلونو کې دغه هېواد د اروپا د کډوالۍ د بحران په لومړۍ کرښه کې و او نږدې یو میلیون کسان د ترکیې له لارې د یونان ټاپوګانو ته ورسېدل.
خو په وروستیو کلونو کې د کډوالو د ورتګ شمېر کم شوی او د یونان حکومت سختې تګلارې خپلې کړې دي. له ۲۰۱۹ کال راهیسې، د دغه هېواد منځلارې ښيپاله حکومت د سرحدونو ساتنه پیاوړې کړې، چې پهکې د اغزن سیم غځول او سمندري ګزمې شاملې دي.
سره له دې، یونان د هغو کډوالو او پناه غوښتونکو سره د چلند له امله تر سختو نیوکو لاندې دی، چې د سمندر له لارې دغه هېواد ته ننوځي. د بېلګې په توګه، په ۲۰۲۳ کال کې سلګونه کډوال د یوې کښتۍ د ډوبېدو په پېښه کې ووژل شول؛ داسې پېښه چې شاهدانو یې لامل د ساحلي ګارډ لهخوا د کښتۍ د کشولو هڅه بللې وه.
د اروپایي اتحادیې د سرحدي ادارې (فرونټیکس) تېر کال اعلان وکړ، چې د یونان پر ضد د بشري حقونو د احتمالي سرغړونو په تړاو ۱۲ دوسیې څېړي، چې پهکې د کډوالو د جبري بېرته ستنولو تورونه هم شامل دي. خو د یونان حکومت دا تورونه رد کړي او ټینګار کوي، چې بشري حقونه نه تر پښو لاندې کوي او پناه غوښتونکي په زور له خپلې خاورې نه باسي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت تایید کړې، چې پاکستان ته د امریکا او ایران ترمنځ په روانو خبرو اترو کې د ګډون بلنه ورکړل شوې ده. د یاد وزارت ویاند طاهر اندرابي له یوې ټلوېزیوني شبکې سره خبرو کې ویلي، پاکستان ته په رسمي ډول د امریکا-ایران په مذاکراتو کې د ګډون بلنه ورکړل شوې ده.
سرچینې وایي، د امریکا او ایران ترمنځ دا مذاکرات د روانې اوونۍ په ترڅ کې د ترکیې په استانبول ښار کې ترسره کېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې اکسیوس بیا د دوو باوري سرچینو په حواله خبر ورکړی چې ایران له استانبول څخه عمان ته د مذاکراتو د ځای د بدلولو او همداراز یوازې له امریکا سره د دوه اړخیزو خبرو اترو غوښتنه کړې ده. له دې وړاندې پرېکړه شوې وه، چې د یو شمېر عربي او اسلامي هېوادونو استازي به هم د څارونکو په توګه په دې مذاکراتو کې ګډون ولري.
پاکستانۍ جیونیوز ټلوېزیوني شبکې په خپل راپور کې ویلي، چې کېدای شي د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار په دغو مذاکراتو کې د پاکستان استازولي وکړي.
یوې نړۍوالې رسنۍ د ایراني چارواکو له قوله راپور ورکړی، چې د امریکا او ایران ترمنځ د اټومي پروګرام اړوند خبرې به د جمعې په ورځ یو ځل بیا په ترکیه کې پیل شي. دغه اټومي مذاکرات تر پنځو پړاوونو وروسته د ۲۰۲۳م کال د مې له میاشتې راهیسې ځنډېدلي وو.
د یوې سیمهییزې سرچینې په وینا، د استانبول دغو خبرو ته سعودي عربستان، قطر، عمان، مصر او متحده عربي امارات هم وربلل شوي دي. ایراني سفارتي سرچینې وایي، ایران د استانبول د مذاکراتو په اړه نه ډېر خوشبین دی او نه هم ناامیده. د دوی په وینا، له دغو خبرو به روښانه شي چې ایا امریکا رښتیا هم جدي او د پایلې وړ خبرې غواړي او که نه.
ایراني سفارتي سرچینو دا هم ویلي، چې د ایران دفاعي چمتووالی تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلی او تهران هر ډول حالت لپاره بشپړ چمتو دی او د ایران پر دفاعي وړتیاوو هېڅ ډول خبرې اترې نه شي کېدای.
د اسټرالیا حکومت اعلان کړی، چې د افغانانو د ملاتړ په موخه یې د ۵۰ میلیونه امریکایي ډالرو په ارزښت نوې بشري مرسته ځانګړې کړې ده. د دې مرستندویې کڅوړې په اعلان سره له ۲۰۲۱ کال راهیسې له افغانستان سره د اسټرالیا د بشري مرستو ټولییزه کچه ۳۱۰ میلیونه امریکایي ډالرو ته ورسېده.
د اسټرالیا د بهرنیو چارو د وزیرې پني وانګ د څرګندونو لهمخې، افغانان د نړۍ له تر ټولو سخت او اوږدمهاله بشري ناورین سره مخ دي؛ هغه ناورین چې د هغې په وینا، د خلکو د بنسټیزو اړتیاوو په پوره کولو کې د طالبانو د ناتوانۍ له امله لا پسې سخت شوی دی.
پني وانګ د روان وضعیت په اړه د ژورې اندېښنې په څرګندولو سره وویل: «په افغانستان کې وضعیت خورا خراب دی. د اسټرالیا حکومت په کلکه ژمن دی چې د افغانستان د خلکو ملاتړ ته دوام ورکړي، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو ملاتړ ته».
هغې زیاته کړه: «د اسټرالیا دا بشري مرستې به د خلکو د ژوند ژغورلو، د هغوی د کړاوونو د کمولو او د افغانستان د روان ناورین له امله زیانمنو شویو ټولنو ته د بنسټیزو اړتیاوو پوره کولو کې مرسته وکړي».
د اسټرالیا د حکومت د اعلان لهمخې، دا مرستې تر ډېره پر ښځو او نجونو متمرکزې دي او د خوړو خوندیتوب، روغتیایي خدمتونه او د انساني کرامت، امنیت او بشري حقونو ساتنه یې له لومړیتوبونو څخه دي. استرالیا ټینګار کړی، چې دا مرستې به د ملګرو ملتونو د معتبرو بنسټونو له لارې خلکو ته ورسول شي، څو ډاډ ترلاسه شي چې مرستې رښتینو اړمنو کسانو ته رسېږي، نه د طالبانو رژیم ته.
دغه مرستندویه کڅوړه به د خوړو نړۍوال پروګرام (WFP) او د افغانستان د بشري مرستو صندوق له لارې چې د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر (OCHA) تر مدیریت لاندې دی، ووېشل شي.
د اسټرالیا د نړۍوالې پراختیا وزیرې اېن الی هم په دې اړه وویل: «دا بودیجه به د بېړنیو بشري اړتیاوو د پوره کولو او په ټول افغانستان کې د زیانمنو وګړو د ملاتړ لپاره وکارول شي».
هغې زیاته کړه: «د دې ملاتړ له لارې، موږ له باوري شریکانو سره خپله همکاري روانه ساتو، څو ډاډ ترلاسه شي چې مرستې په خوندي، شفافه او عادلانه ډول هغو کسانو ته رسېږي چې تر ټولو ډېره اړتیا ورته لري».
د شمېرو لهمخې، نږدې ۲۲ میلیونه کسان په افغانستان کې بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري. د طالبانو لهخوا پر ښځو او نجونو لګول شوي محدودیتونه لکه کار ته د لاسرسي بندیز، روغتیایي خدمتونه، زدهکړه او په ټولنیز ژوند کې نه ګډون د دې لامل شوي چې ښځې او نجونې د دې بشري ناورین له امله تر ټولو زیات زیان وویني.
د روغتیا نړۍوال سازمان وایي، د مالي محدودیتونو له امله په دې کال کې له شپږ زره (۶۰۰۰) څخه زیات روغتیایي مرکزونه تړل شوي دي او د ۵۳ میلیونه انسانانو لپاره روغتیایي خدمتونه بند شوي دي. دغه سازمان اټکل کوي، چې په ۲۰۲۶ کال کې به له ۲۳۹ میلیونه څخه زیات خلک بشري مرستو ته اړتیا ولري.
یاد سازمان وایي، په زیانمنو هېوادونو کې د ژغورونکو روغتیایي پاملرنو لپاره په بېړنیو حالاتو کې یو میلیارد ډالره بودیجې ته اړتیا ده. دغه سازمان خبرداری ورکړی، چې که پر وخت اقدام ونه شي، نو ناروغۍ به زیاتې شي او د مړینې کچه به لوړه شي.
د روغتیا نړۍوال سازمان وایي، روغتیایي نظام لومړنی هغه سیستم دی چې په بحرانونو کې زیانمنېږي او بیا رغول یې تر ټولو ستونزمنه برخه ده. یاد سازمان زیاتوي، چې جګړې، طبیعي پېښې او بېځایه کېدل روغتیایي خدماتو ته د خلکو د لاسرسي په لاره کې خنډونه رامنځته کړي دي. په راپور کې راغلي، چې دغو پېښو د واکسیناسیون او د میندو د پاملرنې خدمتونه له ځنډ او خنډ سره مخ کړي او د ساري ناروغیو د خپرېدو خطر یې زیات کړی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان مشر ټېډروس ادهانوم ګبریسوس ویلي، دا وضعیت ښيي چې په راتلونکي کال کې د بشري ناورینونو په وخت کې د روغتیا د ساتنې لپاره څه اړتیاوې شته. هغه په جګړو او طبیعي افتونو اخته هېوادونو ته د ملاتړ پر اړتیا ټینګار وکړ او یې ویل: «د دې خدمتونو په ورکولو سره موږ هغوی ته ډاډ ورکولی شو چې نړۍ هغوی ته شا نه ده ګرځولې».