د تېر جمهوري نظام د ولسمشر پخوانی لومړی مرستیال امرالله صالح وايي، نیول شویو طالبانو به د پوښتنو او ګروېږنو پر مهال پر خپلو کړنو پښېماني څرګندوله، د بښنې غوښتنه به یې کوله او د خوشې کېدو لپاره به یې زارۍ کولې، خو د دوی دا شېبې یې د انساني کرامت د درناوي لهمخې نه ثبتولې.
امرالله صالح د جمعې په ورځ (د لړم ۲۲مه) په خپله اېکسپاڼه لیکلي، د کلونو په اوږدو کې یې د طالبانو له ګڼو منځنیو غړو او یو شمېر مشرانو سره د نیول کېدو پر مهال تفصیلي خبرې کړې دي.
د صالح په وینا، د طالبانو نیول شویو غړو به د څارنوال او قاضي پر وړاندې د پوښتنو او ګرویږنو پر مهال د ټولنیزو رسنیو د اوسني انځور خلاف، له خپلو کړنو پښېماني څرګندوله او د بښنې غوښتنه به یې کوله.
نوموړی زیاتوي، نیول شویو طالبانو به ویل، چې غواړي د خپل هېواد لپاره ګټور واوسي او د خپلو هېوادوالو پر وژلو به یې پښېماني څرګندوله.
هغه ادعا کوي، چې د ګرویږنو پر مهال یې له فزیکي شکنجې کار نهاخیست او باور یې درلود، چې د حوصلې، دقت او جزییاتو ته د پاملرنې له لارې هم له تورنو کسانو اعتراف اخیستل کېدای شي.
صالح د ملا شهابالدین په نوم د یوه طالب قاضي کیسه هم کړې چې د ارزګان ولایت اوسېدونکی و او د جمهوري نظام پر مهال نیول شوی و. د ده په وینا، نوموړی د حامد کرزي په غوښتنه ارګ ته ولېږدول شو، له ولسمشر سره یې خبرې وکړې او وروسته یې دوسیه وتړل شوه او له یو څه پیسو او امکاناتو سره خپل کور ته ولېږل شو.
د صالح په وینا، د ملا شهابالدین خلاف، هغه ځوانان چې د طالبانو له لیکو یا رهبرۍ څخه نیول کېدل، د خبرو کولو روحیه یې نه لرله او د خوشې کېدو لپاره یې زارۍ کولې.
نوموړي ویلي، د انساني کرامت د درناوي له مخې یې د نیول شویو طالبانو د زاریو او پښېمانۍ شېبې نه ثبتولې.
صالح همداراز ادعا کړې، چې د طالبانو د اوسني امنیتي سکتور ځینې مرستیالان په تېرو وختونو کې د دوی استخباراتي همکاران وو او ګڼې شبکې یې ورته افشا کړې وې.
هغه وايي، اوس د طالبانو د مبالغهامیزو څرګندونو په اورېدو کله ناکله زړه یې غواړي چې د هغوی د اعترافونو د ثبت شویو پروتوکولونو یوه کاپي خپره کړي، خو لا هم د دغو اسنادو د ساتلو او کارولو اړتیا ویني.
امرالله صالح دا څرګندونې په داسې حال کې دي، چې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان ملي ټلوېزیون د «زندان تر سیوري لاندې» تر سرلیک لاندې یوه خپرونه خپروي چې د جمهوري نظام پر مهال د طالبانو د نیول شویو جنګیالیو د زندان د وخت کیسې او تجربې وړاندې کېږي او هغوی د بند پر مهال د خپلو شرایطو او چلند په اړه خبرې کوي.
د افغانستان انټرنشنل د یوه راپور له مخې، د طالبانو په دې خپرونه کې د دې ډلې پخواني غړي د جمهوري نظام پر مهال د خپل بند د تجربو په اړه خبرې کوي، خو د راپور په وینا، هغوی د خپلو نیول کېدو اړوند تورونو ته اشاره نهکوي.
د ۲۰۰۱ کال په نومبر کې په کابل کې د طالبانو د حکومت د نسکورېدو پرمهال لینا ۸ کلنه وه. مور یې د طالبانو له راتګ مخکې ښوونکې وه او په کور کې یې د لیک او لوست لومړني درسونه ورکړي وو، خو لینا لا نه پوهېده چې د ښوونځي دروازې به یوه ورځ د هغې پر مخ هم پرانیستل شي.
د طالبانو له سقوط وروسته، چې ښوونځي بېرته پرانیستل شول، لینا په دویم ټولګي کې شامله شوه. هغه وايي، د ښوونځي چاپېریال ورته یوه نوې نړۍ وه او په دې اړه یې له دې وړاندې یوازې له نورو خلکو اورېدلي وو.
د زدهکړو همدې فرصت د هغې د راتلونکي تصور بدل کړ. لینا وروسته خبریالي د خپلې خوښې مسلک وټاکه او اوس له افغانستان نه بهر رسنیز فعالیتونه کوي.
خو د هغې په کورنۍ کې ټولو نجونو ورته فرصت ونه موند. د لینا مشرانې خویندې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د ښوونځي له زدهکړو پاتې شوې وې. د هغې په وینا، کله چې د نجونو لپاره د زدهکړو دروازې بېرته پرانیستل شوې، د عمر او ټولنیزو شرایطو له امله یې مشرو خویندو خپلې نیمګړې زدهکړې بېرته پیل نه کړای شوې.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، « زه ډېره بختوره وم چې په مناسب عمر کې راباندې د زدهکړو رڼا ولګېده، خو له مشرانو خویندو سره مې بخت یاري ونه کړه. هغوی تر اوسه خپلې زدهکړې نه دي بشپړې کړې».
له پنځه کلنې چوپتیا وروسته د ښځو بېرته راڅرګندېدل
د طالبانو د لومړي حکومت په پنځه کلنه دوره کې هم د اوس په څېر ښځې له ښوونځیو، پوهنتونونو، دولتي او ټولنیزو فعالیتونو او د عامه ژوند له ګڼو برخو منع شوې وې. د نجونو پر زدهکړو بندیز، د ښځو پر کار او تګ راتګ محدودیتونو او په عامه فضا کې د هغوی د حضور مخنیوي د میلیونونو افغان ښځو او نجونو ژوند اغېزمن کړی و.
ځینې کورنۍ د همدې محدودیتونو له امله له افغانستان نه وتلو ته اړې شوې او هغه ښځې چې په هېواد کې پاتې شوې، د خپلو فعالیتونو لپاره یې له سختو محدودیتونو سره ژوند کاوه.
د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې د طالبانو د حکومت له سقوط سره ښځو ته ګڼ فرصتونه په لاس ورغلل.
د همدې بدلون یوه مهمه صحنه د کابل په بیړنۍ لویه جرګه کې لیدل کېده.
په دې جرګه کې د افغانستان له بېلابېلو ولایتونو څخه ۱۵۵۱ استازو ګډون کړی و، چې شاوخوا ۲۰۰ یې ښځې وې. د ښځو دغه حضور په داسې وخت کې و چې یوازې څو میاشتې وړاندې هغوی د طالبانو د حکومت پر مهال له سیاسي او ټولنیز ژوند څخه په پراخه کچه څنډې ته شوې وې.
د افغانستان د یوه سویل ختیز ولایت یوې ښځینه استازې، چې د امنیتي اندېښنو له امله نه غواړي نوم یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال یې پنځه کاله په کور کې تېر کړي وو او د خپل راتلونکي په اړه یې هیڅ روښانه تصور نه درلود.
هغې تر دې وړاندې د ښوونکې او سرښوونکې په توګه کار کړی و، خو د طالبانو د واکمنۍ پر مهال یې په پټه د قرانکریم د زدهکړو په نوم ټولګي جوړ کړي وو. د هغې په وینا، له ۳۰ ډېرو نجونو ته یې د لیک او لوست زدهکړې ورکړې وې.
کله چې د طالبانو حکومت سقوط وکړ او ښوونځي بېرته پرانیستل شول، د هغې لپاره تر ټولو خوشحالوونکې شېبه دا وه چې همغه نجونې ښوونځیو ته ولاړې.
هغه په خپله سیمه کې کور په کور ګرځېده او له کورنیو یې غوښتل چې خپلې لوڼې او خویندې ښوونځیو ته ولېږي. خلکو د هغې هڅو ته ارزښت ورکړ او د همدغو فعالیتونو له امله یې د بیړنۍ لویې جرګې لپاره د خپلې استازې په توګه وټاکله.
هغه وايي، د جرګې په تالار کې د ښځو او نارینهوو ګډ حضور ورته د افغانستان د راتلونکي په اړه د هیلو نوی انځور و: « کله مې چې له اوږدې مودې وروسته نارینه او ښځې په یوه ډګر کې له جنسیتي توپیر پرته یو ځای ولیدل، د افغانستان راتلونکي ته مې هیلې پیدا شوې».
«د چادري سیاست نور پای ته رسېدلی»
ایا یوه ښځه کولای شي چې د خپلې خوښې جامې واغوندي او له وېرې پرته خپل کار ته ولاړه شي؟
حلیمې احمدي د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال دې پوښتنې ته ځواب نه درلود، خو د ۲۰۰۱ کال له بدلون وروسته هغې داسې ورځې هم ولیدې چې له چادري پرته یې لرې پرتو سیمو او کلیو ته سفرونه کول.
د طالبانو له سقوط وروسته د یوه کاري سفر پر مهال احمدي د لومړي ځل لپاره د کابل ولایت یوې لرې پرتې سیمې ته له چادري پرته ولاړه. هغې د کابل د ښځو دودیزې جامې اغوستې وې او ټیکری یې هم پر سر و، خو د سیمې د خلکو لپاره د هغې دا بڼه دومره نااشنا وه چې فکر یې کاوه له کوم بل هېواد څخه مېلمنه راغلې ده.
د هغې په وینا، دا ورځ یې هېڅکله له یاده نه وځي، ځکه ددې په وینا، «هم جالبه تجربه وه او هم د ژوند یوه خوږه خاطره».
هغې د طالبانو د واکمنۍ پرمهال هم په تخار ولایت کې د «اکټیډ» موسسې د ښځو اړوند په یوه پروژه کې دنده درلوده، خو له وضعیت نه خوښه نه وه، ځکه ددې په وینا، دغه فرصت ټولو افغان ښځو ته برابر نه و.
کله چې د نوي دولت په چوکاټ کې د ښځو وزارت جوړ شو، له احمدي وغوښتل شول، چې له تخار نه کابل ته لاړه شي او هغه هم له کورنۍ سره یوځای کابل ته لاړه.
نوموړې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «په لاره کې مې خاوند څو ځلې رانه وغوښتل چې د امنیتي دلایلو له مخې چادري پر سر کړم خو ما به په ډاډ ورته ویل چې ارامه اوسه هیڅ مشکل نشته، د چادري سیاست نور پای ته رسېدلی».
هغې څو کاله وروسته د ښځو چارو د رییسې په توګه کار پیل کړ، خو د پنځه کلن محرومیت اغیزې یې تر پایه احساسولې.
د پخوانیو هیلو بېرته محدودېدل
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو بیا واکمنېدو د افغان ښځو د ژوند هغه بهیر په بنسټیز ډول بدل کړ چې په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو له سقوط وروسته پیل شوی و.
هغه ښوونځي چې د لینا په څېر د نجونو لپاره یې د لومړي ځل لپاره د زدهکړو دروازې پرانیستې وې، یو ځل بیا د ډېرو نجونو پر مخ وتړل شول. د پوهنتونونو، دولتي ادارو، رسنیو او عامه فعالیتونو په برخو کې د ښځو ونډه په پراخه کچه محدوده شوه.
د ښځو چارو وزارت هم منحل شو او ودانۍ یې د طالبانو د امر بالمعروف او نهې عن المنکر وزارت ته وسپارل شوه. په دې توګه، هغه دولتي بنسټ چې شاوخوا شل کاله یې د ښځو د حقونو او ټولنیز حضور د ملاتړ مسوولیت درلود، له منځه ولاړ.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) د رپوټ له مخې، له ۲۰۲۱ کال راهیسې تر ۲،۶ میلیون ډېرې افغان نجونې له منځنیو زدهکړو محرومې شوې دي. د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې هم په یوه رپوټ کې ویلي چې د ۱۸ او ۲۹ کلونو ترمنځ نږدې ۸۰ سلنه افغانې ښځې نه زدهکړې کولی شي، نه کار لري او نه په مسلکي برخو کې ونډه لري.
حلیمه احمدي د طالبانو د بیا واکمنېدو په اړه وايي، چې «د تېرو کلونو لاسته راوړنې باید په داسې توګه له منځه نه وای تللې».
هغه د طالبانو بیا واکمنېدل د افغان ښځو د لاسته راوړنو لپاره یو لوی شاتګ بولي. نوموړې په دې باور ده چې افغان ښځو او نارینهوو باید د طالبانو د بیا واکمنېدو د مخنیوي لپاره تر وروستۍ شېبې مبارزه کړې وای، څو د هغې په اند، د بهرنیو هېوادونو د سیاستونو په پایله کې دغه ډله یو ځل بیا پر افغانستان واکمنه شوې نه وای.
له دې سره سره، هغه هیله منه ده، چې د ۲۰۰۱ کال په څېر به د طالبانو اوسنۍ دوره هم پای ومومي.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
یادونه: په دغه رپوټ کې د ځینو ښځو نومونه د هغوی امنیتي اندېښنو ته په پام په مستعار ډول راوړل شوي دي.
د ایران د اهواز د سوداګرۍ خونې منشي وایي، د خوزستان د بندري، سړکونو او رېلپټلیو ظرفیتونه کولای شي افغانستان د عراق، متحده عربي امارات، کویټ او د خلیج فارس له نورو بازارونو سره ونښلوي او د افغانستان د سوداګریزو توکو د ترانزیټ لګښتونه او وخت راکم کړي.
د ایرنا خبري اژانس د راپور له مخې، د اهواز د سوداګرۍ خونې منشي محمد نجفیان ویلي، د هرات اقتصادي فعالان کولای شي د خوزستان د ترانسپورټي ظرفیتونو په کارولو سره خپل تولیدي او صادراتي توکي د عراق، متحده عربي امارات او کویټ په ګډون د سیمې بازارونو ته ولېږدوي.
د هغه په وینا، د خوزستان د بندرونو او ګډې ترانسپورټي شبکې کارول کولای شي د افغانستان د سوداګریزو توکو د لېږد لګښتونه او د سیمې سویلي بازارونو ته د رسېدو وخت راکم کړي او د دواړو هېوادونو د خصوصي سکټورونو ترمنځ د همکاریو نوې لارې پرانیزي.
نجفیان د اقتصادي راکړو ورکړو په برخه کې د خنډونو د لرې کولو لپاره د سوداګریزې ډیپلوماسۍ پر اهمیت ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې په افغانستان کې د ایران د نوي سوداګریز سلاکار د کار پیل هم کولای شي د دواړو هېوادونو د اقتصادي فعالانو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا او د همکاریو د نویو برخو د پېژندلو لپاره ښه فرصت برابر کړي.
نجفیان د هرات کرنیز ظرفیتونه د خوزستان د پروسس کوونکو صنایعو ترڅنګ د ګډو همکاریو لپاره مناسبه زمینه بللې او ویلي یې دي، چې هرات د کرنیزو او مالدارۍ محصولاتو په تولید کې د پام وړ ظرفیت لري او خوزستان هم د پروسس، د خوراکي توکو د تولید او بستهبندۍ د صنعتونو په لرلو سره د دغو محصولاتو د ارزښت د ځنځیر په بشپړولو کې رول لوبولی شي.
هغه زیاته کړې، د خوراکي توکو په صنعت، د کرنیزو محصولاتو په پروسس او د بستهبندۍ د کرښو په جوړولو کې ګډه پانګونه کولای شي د محصولاتو ارزښت لوړ کړي او د درېیمو هېوادونو بازارونو ته د هغوی د رسولو زمینه برابره کړي.
د ایرنا د راپور له مخې، ایران او افغانستان په وروستیو کلونو کې د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ د پراختیا لپاره د ترانزیټي او رېلپټلیو د مسیرونو پراختیا د خپلو همکاریو له مهمو برخو څخه ګرځولې ده.
د هرات اسلامکلا او د ایران د رضوي خراسان ولایت دوغارون بندرونه د دواړو هېوادونو ترمنځ د ځمکنۍ سوداګرۍ له مهمو لارو څخه دي. د دواړو هېوادونو چارواکو څو ځله د لاریو د تګ راتګ د ظرفیت پر زیاتوالي، د ګمرکي تشریفاتو پر کمولو او د سوداګرۍ پر اسانتیاوو ټینګار کړی دی.
د خواف ـ هرات رېلپټلۍ هم د ایران او افغانستان ترمنځ د رېلپټلۍ د نښلولو له مهمو زیربناوو څخه ده. د خپرو شویو راپورونو له مخې، د دې لارې له لارې د افغانستان د توکو او کانونو د محصولاتو لېږد د ایران سویلي بندرونو او نورو بازارونو ته ممکن شوی دی.
په کندهار کې د درملو سوداګر وایي، هغه درمل چې په قانوني اسنادو هېواد ته راوړل کېږي، د ګمرکي چارو او کیفیت معلومولو په نوم د اوږدې مودې لپاره په نامناسبو شرایطو کې ساتل کېږي، چې له امله یې د خرابېدو او د کیفیت د له منځه تلو خطر زیاتېږي.
د کندهار په ګمرک کې د قانوني وارد شوو هندي درملو د تخلیې او په ازاده فضا کې د اېښودلو موضوع د درملو د سوداګرو اندېښنې راپارولې دي.
د درملو یو شمېر سوداګر شکایت کوي چې د کندهار په ګمرک کې د درملو له موټرو څخه د درملو کښته کول او د لمر او باران په وړاندې اېښودل د درملو د کیفیت لپاره جدي ګواښ دی.
د دوی په خبره، د درملو په ساتنه کې د نړیوالو معیارونو نه مراعاتول نه یوازې د سوداګرو پانګې ته زیان رسوي، بلکې د ناروغانو روغتیا هم له خطر سره مخ کوي.
د درملو یو سوداګر په خپره شوې ویډیو کې وایي: «موږ په قانوني اسنادو درمل واردوو، خو په ګمرک کې یې له موټرو کښته کوي، لمر ته یې ږدي او د کیفیت د معلومولو په نوم یې له داسې حالت سره مخ کوي چې د خرابېدو امکان یې ډېر دی. کله چې دا درمل بازار ته وړاندې شي، بیا همدا مسوولین یې له خلکو راټولوي او سوداګر د بېکیفیته درملو په پلورلو تورنوي. نو که درمل په خپله د ګمرک په انګړ کې خرابېږي، د دې مسوولیت به څوک مني؟.»
یو بل درمل پلورونکی وایي، دا لومړی ځل نه دی چې د ګمرک په انګړ کې درمل له اوږدې مودې څخه پاتې کېږي او د ساتنې مناسب شرایط ورته نه برابرېږي.
د هغه په وینا، تر دې وړاندې هم داسې درمل د اوږدې مودې لپاره په ګمرکونو کې درول شوي چې وروسته یې د ختمېدو نېټه تېره شوې او سوداګرو ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي.
نوموړی زیاتوي: «درمل عادي سوداګریز توکي نه دي چې هر چېرې او په هر ډول وساتل شي، ځینې درمل د تودوخې او رڼا پر وړاندې ډېر حساس دي، که د ساتنې شرایط یې مراعات نه شي، کیفیت یې له منځه ځي، بیا ولې سوداګر د داسې درملو د خرابېدو مسوول ګڼل کېږي چې د خرابېدو زمینه یې خپله طالبان برابروي؟.»
د سوداګرو په خبره، دوی د ګمرکي ځنډ، د درملو د تخلیې او د نامناسبې ساتنې له کبله له سختو اقتصادي فشارونو سره مخ دي.
دوی ادعا کوي چې د خپلو قانوني وارداتو د خلاصون لپاره له ګڼو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي او د دوی شکایتونو ته هم لازم پام نه کېږي.
د درملو د یوه سوداګر په وینا، د دې وضعیت دوام سوداګر له داسې رواني او اقتصادي فشار سره مخ کړي چې نور یې د زغملو توان نه لري.
هغه خبرداری ورکوي چې که د سوداګرو ستونزو ته رسېدنه ونه شي، د دې وضعیت پایلې به ډېرې درنې وي.
بل خوا په کندهار د طالبانو ګمرک ریاست د خلکو د شکایتونو او ویډيوګانو خپرېدو وروسته دغه ادعاوې رد کړې دي او وایي، د یادې محمولې یوه اندازه درمل د کیفیت د ازموینې لپاره د شرکت په رضایت تخلیه شوي، بېرته بار شوي او وروسته ځانګړې سړې خونې ته لېږدول شوي دي.
د ګمرک مسوولینو ټینګار کړی چې د ازموینې تر پایلې پورې به درمل د ساتنې په مناسبو شرایطو کې وساتل شي.
شپږ افغانې کورنۍ وايي، زامن یې له ایران څخه ترکیې ته د اوښتو د هڅې پر مهال ورک شوي او له څو ورځو تېرېدو سره سره یې لا هم د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه لري.
د دغو شپږو ځوانانو خپلوانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د هغوی وروستۍ اړیکه یا پیغام هغه مهال و چې غوښتل یې له سرحدي لارو ترکیې ته واوړي. د دغه کورنیو په وینا، سره له دې چې د خپلو زامنو د موندلو لپاره یې بېلابېلې هڅې کړي، خو لا هم نه پوهېږي چې هغوی ژوندي دي او که مړه شوي دي.
د دغو کورنیو اندېښنې وروسته له هغه زیاتې شوې چې په تېرو څو ورځو کې د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د جسدونو د موندلو په اړه راپورونه خپاره شوي او په دې لاره کې یې د پناه غوښتونکو د خوندیتوب په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
۲۲ کلن ځوان فرهاد
د ورکو شویو ځوانانو له ډلې د فرهاد په نوم یو ۲۲ کلن ځوان هم دی. د هغه ورور فریدون د پنجشنبې په ورځ د ننګرهار د بټي کوټ ولسوالۍ څخه افغانستان انټرنشنل ته ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې له فرهاد څخه هېڅ خبر نه لري.
د هغه په وینا، فرهاد د جمعې په ماښام ( د لړمه ۷مه) د ترکیې پر لور د سرحدي دېوال د اوښتو په موخه حرکت کړی و، خو له هغه وروسته یې له خپلې کورنۍ سره هېڅ اړیکه نه ده نیولې.
فریدون ویلي، کورنۍ یې په تېرو څو ورځو کې د بېلابېلو لارو هڅه کړې چې د فرهاد د برخلیک په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه یې هڅې کومه پایله نه ده لرلې.
۲۱ کلن ځوان نورمل غفاري
د نورمل پلار بشرمل غفاري د پنجشنبې په ورځ له کابله ویلي، زوی یې د جمعې په ماښام ( د لړم ۱۴مه) له ایران نه د ترکیې پر لور روان شوی دی.
هغه ویلي، له هماغه وخته تر اوسه د خپل زوی د ژوندي یا مړه کېدو په اړه هېڅ ډول معلومات نه لري.
هغه هویتي اسناد چې افغانستان انټرنشنل لیدلي، ښيي چې نورمل د ۱۳۸۴ کال د چنګاښ په ۱۹مه زېږېدلی دی.
نورالله عزیزي ۲۵ کلن ځوان
د تخار ولایت د تالقان اوسېدونکی نورالله عزیزي هم د هغو کسانو له ډلې دی چې کورنۍ یې ترکیې ته پر لاره د هغه د ورکېدو خبر ورکړی دی.
د نورالله ورور عنایتالله عزیزي ویلي، له خپل ورور سره یې وروستۍ اړیکه د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) نیولې وه.
د هغه په وینا، نورالله په وروستۍ اړیکه کې خبر ورکړی و چې غواړي د ایران خاوره پرېږدي او ترکیې ته ننوځي.
عنایتالله ویلي، له هغه وخت راهیسې یې کورنۍ نه ده توانېدلې چې له نورالله سره اړیکه ونیسي او یا یې د اوسېدو د ځای په اړه کوم معلومات ترلاسه کړي.
۲۲ کلن ځوان سلیمان خالقي
د سلیمان خالقي پلار نعمتالله خالقي د پنجشنبې په ورځ له ننګرهاره افغانستان انټرنشنل ته ویلي، زوی یې د ترکیې پر پوله ورک شوی دی.
د هغه په وینا، سلیمان د جمعې په سهار(د لړم ۱۵مه) د سهار په اتو بجو له خپلې کورنۍ سره وروستۍ اړیکه نیولې وه.
سلیمان په هغه اړیکه کې ویلي وو چې غواړي د شپې له خوا د سرحدي دېوال له لارې د ترکیې وان ښار ته واوړي.
د کورنۍ له خوا وړاندې شوي هویتي اسناد ښيي چې سلیمان د ۱۳۸۳ کال د وږي په څلورمه زېږېدلی دی.
د هغه کورنۍ اصلا د ننګرهار اوسېدونکې ده، خو اوس په کابل کې ژوند کوي.
۲۸ کلن ځوان ضمیر احمدي
د ضمیر پلار خوشدل احمدي ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې د خپل زوی د نښې موندلو هڅه کوي، خو تر اوسه نه دی توانېدلی پوه شي چې هغه ژوندی دی او که نه.
د هغه د پلار په وینا، ضمیر د جمعې په ماښام وروستی ځل د واتساپ له لارې په کابل کې د خپلې کورنۍ یوه غړي ته پیغام لېږلی و او لیکلي یې وو: «همدا اوس موټر راغی، موږ د پولې پر لور باروي. دعاګانو ته مو اړتیا ده. خدای پامان!»
دا وروستی پیغام دی چې کورنۍ یې له ضمیر څخه ترلاسه کړی دی.
د هغه د هویتي معلوماتو له مخې، ضمیر د ۱۳۷۷ کال د چنګاښ په شپاړسمه د پنجشېر په بازارک کې زېږېدلی دی.
نجیبالله اکبري ۱۸ کلن ځوان
د نجیبالله اکبري ورور عصمت اکبري ویلي، د تېرې جمعې له ورځې راهیسې یې د ورور په اړه هېڅ خبر نه دی ترلاسه کړی.
هغه ویلي، کورنۍ یې په تېره یوه اوونۍ کې هڅه کړې چې د نجیبالله د ځای او وضعیت په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه په دې کار نه ده بریالی شوی.
د نجیبالله په پاسپورټ کې د ثبت شویو معلوماتو له مخې، هغه د ۱۳۸۷ کال د غوايي په شپاړسمه په کندوز ولایت کې زېږېدلی دی.
پر پوله د کډوالو مړینه
د دغو شپږو افغان ځوانانو د ورکېدو خبر داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو ورځو کې د څو نورو افغان کډوالو کورنیو هم د ایران او ترکیې پر پوله د خپلو خپلوانو د مړینې خبر ورکړی دی.
د ترکیې د وان ولایت د اوزالپ سیمې ته نږدې په یوه پېښه کې د ایران له پولې شاوخوا درې کیلومتره لرې د اتو ځوانو نارینهوو جسدونه موندل شوي دي.
د ۲۵ کلن محمد یاسین خاکسار او د بامیان د ۱۶ کلن ځوان رضا نظري کورنیو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې د دغو موندل شویو جسدونو په منځ کې د خپلو خپلوانو هویت پېژندلی دی.
د ترکیې رسنیو راپور ورکړی چې ښايي سخته سړه هوا د دغو کسانو په مړینه کې رول لرلی وي، خو د هغوی د مړینې کره لامل تر اوسه په خپلواکه توګه نه دی تایید شوی.
د وان د وکیلانو ټولنې هم ویلي چې دا قضیه څاري او د قربانیانو د هویت او د مړینې د لامل په اړه څېړنې روانې دي.
د ترکیې د وان والي دفتر د دې قضیې اړوند معلومات د محرموالي تر حکم لاندې راوستي دي.
د مړو شویو کډوالو د شمېر زیاتوالی
د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښيي چې ښايي د ایران او ترکیې پر پوله د مړو شویو افغان کډوالو شمېر تر هغه لوړ وي چې تر اوسه په رسنیو کې اعلان شوی دی.
په یوه جلا قضیه کې، د ننګرهار د ۱۹ کلن ځوان ایاز مومند کورنۍ ویلي چې هغه د ایران او ترکیې پر پوله د چالدران په سیمه کې مړ شوی دی. کورنۍ یې د هغه د جسد یو انځور چې په واورو کې پروت دی، له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړی دی.
همداراز، منیر خان ساپي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې ورور یې، ۲۲ کلن حامد ساپی چې د کندوز د امامصاحب ولسوالۍ اوسېدونکی و په سرحدي سیمه کې مړ شوی او جسد یې د ایران د چالدران دولتي سړې خونې ته لېږدول شوی دی.
دا پېښه هم د وان ولایت د هغو اتو جسدونو له قضیې جلا ده چې په وروستیو ورځو کې موندل شوي دي.
د جنید په نوم یو افغان ځوان چې وايي له حامد ساپي سره یوځای و، ادعا کړې چې د ترکیې سرحدي ځواکونو تر نیولو وروسته له دوی سره ناوړه چلند کړی او بیا یې د سرحدي دېوال له لارې بېرته ایران ته شړلي دي. د هغه په وینا، حامد له دې پېښې وروسته مړ شوی دی.
افغانستان انټرنشنل نه دی توانېدلی چې دا روایت یا د حامد د مړینې کره لامل په خپلواکه توګه تایید کړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي تر دې مخکې افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې دغه وزارت د قربانیانو په اړه د معلوماتو ترلاسه کولو لپاره له ایران او ترکیې غوښتنه کړې، خو تر اوسه یې کره معلومات نه دي ترلاسه کړي.
د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د ورکېدو او مړینې د راپورونو له زیاتېدو سره، د ورکو شویو کسانو کورنۍ اوس د ایران او ترکیې د چارواکو د معلوماتو په تمه دي. هغوی وايي، تر ټولو لویه اندېښنه یې دا ده چې نه پوهېږي زامن یې چېرته او په کوم حالت کې دي.
د دې راپور تر خپرېدو پورې، د دغو شپږو ورکو شویو ځوانانو د ځای یا برخلیک په اړه خپلواک معلومات نه دي ترلاسه شوي. همداراز، په وروستیو ورځو کې د ایران او ترکیې پر سرحدي لاره د ورکو شویو کسانو کره شمېر هم نه دی معلوم.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، سره له دې چې په نړۍ کې د نري رنځ پېښې او مړینې کمې شوې دي، خو لا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د دې ناروغۍ له امله مري او د تشخیص او درملنې په برخه کې د پام وړ ستونزې شته.
دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ (د نومبر ۱۲مه) د نري رنځ د ۲۰۲۶ کال په نړیوال راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۱۰،۶ میلیونه کسان په دې ناروغۍ اخته شوي او ۱،۱ میلیونه نورو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د راپور له مخې، د نري رنځ له امله د مړینو کچه د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۳۵ سلنه راټیټه شوې او له ۲۰۰۰ کال راهیسې د دې ناروغۍ درملنې د اټکل له مخې د ۸۶ میلیونه کسانو ژوند ژغورلی دی. په دې توګه نړۍ د روغتیا نړیوال سازمان د «نري رنځ د له منځه وړلو» د تګلارې د مړینې لومړنی هدف ترلاسه کړی، خو له ټاکلي مهالوېش څخه پنځه کاله وروسته.
د روغتیا نړیوال سازمان د عمومي رییس ټېډروس ادهانوم غیبریسوس ویلي، د نري رنځ د پېښو او مړینو دوامداره کمښت هیلهبښونکی دی، په ځانګړي ډول په داسې حال کې چې ګڼو هېوادونو د روغتیايي مرستو د بودیجې له کمښت سره مخامخ دي.
هغه ویلي: «ډېرو حکومتونو د خپلو لاسته راوړنو د ساتنې لپاره له خپلو کورنیو بودیجو څخه ډېرې پیسې ځانګړې کړې دي. خو بیا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د یوې داسې ناروغۍ له امله مري چې مخنیوی او درملنه یې شونې ده.»
نوموړي له هېوادونو او شریکانو غوښتي چې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی پراخ کړي، د دې ناروغۍ لپاره اړینې بودیجې خوندي کړي او د وبا د پای ته رسولو لپاره د نویو طبي وسایلو او درملنو د جوړولو بهیر چټک کړي.
د راپور له مخې، د نري رنځ د مخنیوي او درملنې لپاره د هېوادونو کورنۍ پانګونه د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ ۱۴ سلنه زیاته شوې او ۵،۶ میلیارده ډالرو ته رسېدلې ده. دغه زیاتوالی د نړیوالو مالي مرستو د ورته کچې د کمښت یوه برخه جبران کړې ده.
د نري رنځ نړیوال بار په ۳۰ هېوادونو کې متمرکز دی، چې په ۲۰۲۵ کال کې د دغې ناروغۍ د ټولو پېښو ۸۸ سلنه پکې ثبت شوې دي. د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۱۵ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په اروپايي سیمه کې د نري رنځ پېښې ۴۲ سلنه او په افریقايي سیمه کې ۳۰ سلنه کمې شوې دي، خو په سوېلي ختیځه اسیا کې دا کموالی ۱۸ سلنه او د ختیځې مدیترانې په سیمه کې یوازې ۶،۶ سلنه و. په لوېدیځه ارام سمندر سیمه کې د پېښو په شمېر کې بدلون نه دی راغلی، خو په امریکا کې د نري رنځ پېښې پرلهپسې پنځم کال هم زیاتې شوې او د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۱۳ سلنه لوړې شوې دي.
افغانستان هم د نري رنځ د پام وړ پېښو له لرونکو هېوادونو څخه دی. د سیمهییزو روغتیايي شمېرو له مخې، په دغه هېواد کې په ۲۰۲۴ کال کې د نري رنځ شاوخوا ۸۷ زره پېښې اټکل شوې وې او نږدې ۱۵ زره کسان د دې ناروغۍ له امله مړه شوي وو. په دې توګه، په افغانستان کې د نري رنځ کچه په هرو ۱۰۰ زرو وګړو کې ۲۰۳ پېښو ته رسېدلې وه. همدارنګه، په ۲۰۲۵ کال کې په دغه هېواد کې ۴۹ زره او ۵۳۳ ناروغان ثبت او د درملنې تر پوښښ لاندې راوستل شوي وو.
د روغتیا نړیوال سازمان په خپل راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال له ۱۰،۶ میلیونه اټکلي ناروغانو څخه ۸،۴ میلیونه تشخیص شوي او د ۲،۲ میلیونه نورو ناروغانو پېښې یا نه دي تشخیص شوې او یا هم راپور شوې نه دي. همدارنګه، د نویو تشخیص شویو ناروغانو یوازې ۵۹ سلنه د دغه سازمان له لوري په سپارښتل شوو چټکو ازموینو معاینه شوي دي.
د درملو پر وړاندې مقاومت لرونکی نری رنځ هم یوه جدي روغتیايي ننګونه بلل شوې ده. د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۷۰ زره کسان د ریفامپیسین پر وړاندې مقاوم نري رنځ اخته شوي وو، خو یوازې ۴۲ سلنه یې درملنه ترلاسه کړې ده.
دغه سازمان همدارنګه د نري رنځ په اړه د څېړنو لپاره ځانګړې شوې بودیجه ناکافي بللې او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۳ کال کې د دې برخې لپاره یوازې ۱،۲ میلیارده ډالر لګول شوي، چې د ۲۰۲۷ کال لپاره د ټاکل شوي پنځه میلیارده ډالرو کلني هدف له څلورمې برخې هم کم دي.
روغتیا نړیوال سازمان له حکومتونو او نړیوالو شریکانو غوښتي چې د نري رنځ د مخنیوي، ژر تشخیص او اغېزمنې درملنې لپاره خپلې هڅې او پانګونه زیاته کړي، څو نړۍ وکولای شي د دې ناروغۍ د له منځه وړلو پر لور خپل پرمختګ چټک کړي.