د ترکیې په پوله لږ تر لږه شپږ افغان ځوانان ورک شوي دي
شپږ افغانې کورنۍ وايي، زامن یې له ایران څخه ترکیې ته د اوښتو د هڅې پر مهال ورک شوي او له څو ورځو تېرېدو سره سره یې لا هم د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه لري.
شپږ افغانې کورنۍ وايي، زامن یې له ایران څخه ترکیې ته د اوښتو د هڅې پر مهال ورک شوي او له څو ورځو تېرېدو سره سره یې لا هم د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه لري.
د دغو شپږو ځوانانو خپلوانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د هغوی وروستۍ اړیکه یا پیغام هغه مهال و چې غوښتل یې له سرحدي لارو ترکیې ته واوړي. د دغه کورنیو په وینا، سره له دې چې د خپلو زامنو د موندلو لپاره یې بېلابېلې هڅې کړي، خو لا هم نه پوهېږي چې هغوی ژوندي دي او که مړه شوي دي.
د دغو کورنیو اندېښنې وروسته له هغه زیاتې شوې چې په تېرو څو ورځو کې د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د جسدونو د موندلو په اړه راپورونه خپاره شوي او په دې لاره کې یې د پناه غوښتونکو د خوندیتوب په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
۲۲ کلن ځوان فرهاد
د ورکو شویو ځوانانو له ډلې د فرهاد په نوم یو ۲۲ کلن ځوان هم دی. د هغه ورور فریدون د پنجشنبې په ورځ د ننګرهار د بټي کوټ ولسوالۍ څخه افغانستان انټرنشنل ته ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې له فرهاد څخه هېڅ خبر نه لري.
د هغه په وینا، فرهاد د جمعې په ماښام ( د لړمه ۷مه) د ترکیې پر لور د سرحدي دېوال د اوښتو په موخه حرکت کړی و، خو له هغه وروسته یې له خپلې کورنۍ سره هېڅ اړیکه نه ده نیولې.
فریدون ویلي، کورنۍ یې په تېرو څو ورځو کې د بېلابېلو لارو هڅه کړې چې د فرهاد د برخلیک په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه یې هڅې کومه پایله نه ده لرلې.
۲۱ کلن ځوان نورمل غفاري
د نورمل پلار بشرمل غفاري د پنجشنبې په ورځ له کابله ویلي، زوی یې د جمعې په ماښام ( د لړم ۱۴مه) له ایران نه د ترکیې پر لور روان شوی دی.
هغه ویلي، له هماغه وخته تر اوسه د خپل زوی د ژوندي یا مړه کېدو په اړه هېڅ ډول معلومات نه لري.
هغه هویتي اسناد چې افغانستان انټرنشنل لیدلي، ښيي چې نورمل د ۱۳۸۴ کال د چنګاښ په ۱۹مه زېږېدلی دی.
نورالله عزیزي ۲۵ کلن ځوان
د تخار ولایت د تالقان اوسېدونکی نورالله عزیزي هم د هغو کسانو له ډلې دی چې کورنۍ یې ترکیې ته پر لاره د هغه د ورکېدو خبر ورکړی دی.
د نورالله ورور عنایتالله عزیزي ویلي، له خپل ورور سره یې وروستۍ اړیکه د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) نیولې وه.
د هغه په وینا، نورالله په وروستۍ اړیکه کې خبر ورکړی و چې غواړي د ایران خاوره پرېږدي او ترکیې ته ننوځي.
عنایتالله ویلي، له هغه وخت راهیسې یې کورنۍ نه ده توانېدلې چې له نورالله سره اړیکه ونیسي او یا یې د اوسېدو د ځای په اړه کوم معلومات ترلاسه کړي.
۲۲ کلن ځوان سلیمان خالقي
د سلیمان خالقي پلار نعمتالله خالقي د پنجشنبې په ورځ له ننګرهاره افغانستان انټرنشنل ته ویلي، زوی یې د ترکیې پر پوله ورک شوی دی.
د هغه په وینا، سلیمان د جمعې په سهار(د لړم ۱۵مه) د سهار په اتو بجو له خپلې کورنۍ سره وروستۍ اړیکه نیولې وه.
سلیمان په هغه اړیکه کې ویلي وو چې غواړي د شپې له خوا د سرحدي دېوال له لارې د ترکیې وان ښار ته واوړي.
د کورنۍ له خوا وړاندې شوي هویتي اسناد ښيي چې سلیمان د ۱۳۸۳ کال د وږي په څلورمه زېږېدلی دی.
د هغه کورنۍ اصلا د ننګرهار اوسېدونکې ده، خو اوس په کابل کې ژوند کوي.
۲۸ کلن ځوان ضمیر احمدي
د ضمیر پلار خوشدل احمدي ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې د خپل زوی د نښې موندلو هڅه کوي، خو تر اوسه نه دی توانېدلی پوه شي چې هغه ژوندی دی او که نه.
د هغه د پلار په وینا، ضمیر د جمعې په ماښام وروستی ځل د واتساپ له لارې په کابل کې د خپلې کورنۍ یوه غړي ته پیغام لېږلی و او لیکلي یې وو: «همدا اوس موټر راغی، موږ د پولې پر لور باروي. دعاګانو ته مو اړتیا ده. خدای پامان!»
دا وروستی پیغام دی چې کورنۍ یې له ضمیر څخه ترلاسه کړی دی.
د هغه د هویتي معلوماتو له مخې، ضمیر د ۱۳۷۷ کال د چنګاښ په شپاړسمه د پنجشېر په بازارک کې زېږېدلی دی.
نجیبالله اکبري ۱۸ کلن ځوان
د نجیبالله اکبري ورور عصمت اکبري ویلي، د تېرې جمعې له ورځې راهیسې یې د ورور په اړه هېڅ خبر نه دی ترلاسه کړی.
هغه ویلي، کورنۍ یې په تېره یوه اوونۍ کې هڅه کړې چې د نجیبالله د ځای او وضعیت په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه په دې کار نه ده بریالی شوی.
د نجیبالله په پاسپورټ کې د ثبت شویو معلوماتو له مخې، هغه د ۱۳۸۷ کال د غوايي په شپاړسمه په کندوز ولایت کې زېږېدلی دی.
پر پوله د کډوالو مړینه
د دغو شپږو افغان ځوانانو د ورکېدو خبر داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو ورځو کې د څو نورو افغان کډوالو کورنیو هم د ایران او ترکیې پر پوله د خپلو خپلوانو د مړینې خبر ورکړی دی.
د ترکیې د وان ولایت د اوزالپ سیمې ته نږدې په یوه پېښه کې د ایران له پولې شاوخوا درې کیلومتره لرې د اتو ځوانو نارینهوو جسدونه موندل شوي دي.
د ۲۵ کلن محمد یاسین خاکسار او د بامیان د ۱۶ کلن ځوان رضا نظري کورنیو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې د دغو موندل شویو جسدونو په منځ کې د خپلو خپلوانو هویت پېژندلی دی.
د ترکیې رسنیو راپور ورکړی چې ښايي سخته سړه هوا د دغو کسانو په مړینه کې رول لرلی وي، خو د هغوی د مړینې کره لامل تر اوسه په خپلواکه توګه نه دی تایید شوی.
د وان د وکیلانو ټولنې هم ویلي چې دا قضیه څاري او د قربانیانو د هویت او د مړینې د لامل په اړه څېړنې روانې دي.
د ترکیې د وان والي دفتر د دې قضیې اړوند معلومات د محرموالي تر حکم لاندې راوستي دي.
د مړو شویو کډوالو د شمېر زیاتوالی
د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښيي چې ښايي د ایران او ترکیې پر پوله د مړو شویو افغان کډوالو شمېر تر هغه لوړ وي چې تر اوسه په رسنیو کې اعلان شوی دی.
په یوه جلا قضیه کې، د ننګرهار د ۱۹ کلن ځوان ایاز مومند کورنۍ ویلي چې هغه د ایران او ترکیې پر پوله د چالدران په سیمه کې مړ شوی دی. کورنۍ یې د هغه د جسد یو انځور چې په واورو کې پروت دی، له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړی دی.
همداراز، منیر خان ساپي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې ورور یې، ۲۲ کلن حامد ساپی چې د کندوز د امامصاحب ولسوالۍ اوسېدونکی و په سرحدي سیمه کې مړ شوی او جسد یې د ایران د چالدران دولتي سړې خونې ته لېږدول شوی دی.
دا پېښه هم د وان ولایت د هغو اتو جسدونو له قضیې جلا ده چې په وروستیو ورځو کې موندل شوي دي.
د جنید په نوم یو افغان ځوان چې وايي له حامد ساپي سره یوځای و، ادعا کړې چې د ترکیې سرحدي ځواکونو تر نیولو وروسته له دوی سره ناوړه چلند کړی او بیا یې د سرحدي دېوال له لارې بېرته ایران ته شړلي دي. د هغه په وینا، حامد له دې پېښې وروسته مړ شوی دی.
افغانستان انټرنشنل نه دی توانېدلی چې دا روایت یا د حامد د مړینې کره لامل په خپلواکه توګه تایید کړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي تر دې مخکې افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې دغه وزارت د قربانیانو په اړه د معلوماتو ترلاسه کولو لپاره له ایران او ترکیې غوښتنه کړې، خو تر اوسه یې کره معلومات نه دي ترلاسه کړي.
د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د ورکېدو او مړینې د راپورونو له زیاتېدو سره، د ورکو شویو کسانو کورنۍ اوس د ایران او ترکیې د چارواکو د معلوماتو په تمه دي. هغوی وايي، تر ټولو لویه اندېښنه یې دا ده چې نه پوهېږي زامن یې چېرته او په کوم حالت کې دي.
د دې راپور تر خپرېدو پورې، د دغو شپږو ورکو شویو ځوانانو د ځای یا برخلیک په اړه خپلواک معلومات نه دي ترلاسه شوي. همداراز، په وروستیو ورځو کې د ایران او ترکیې پر سرحدي لاره د ورکو شویو کسانو کره شمېر هم نه دی معلوم.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، سره له دې چې په نړۍ کې د نري رنځ پېښې او مړینې کمې شوې دي، خو لا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د دې ناروغۍ له امله مري او د تشخیص او درملنې په برخه کې د پام وړ ستونزې شته.
دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ (د نومبر ۱۲مه) د نري رنځ د ۲۰۲۶ کال په نړیوال راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۱۰،۶ میلیونه کسان په دې ناروغۍ اخته شوي او ۱،۱ میلیونه نورو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د راپور له مخې، د نري رنځ له امله د مړینو کچه د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۳۵ سلنه راټیټه شوې او له ۲۰۰۰ کال راهیسې د دې ناروغۍ درملنې د اټکل له مخې د ۸۶ میلیونه کسانو ژوند ژغورلی دی. په دې توګه نړۍ د روغتیا نړیوال سازمان د «نري رنځ د له منځه وړلو» د تګلارې د مړینې لومړنی هدف ترلاسه کړی، خو له ټاکلي مهالوېش څخه پنځه کاله وروسته.
د روغتیا نړیوال سازمان د عمومي رییس ټېډروس ادهانوم غیبریسوس ویلي، د نري رنځ د پېښو او مړینو دوامداره کمښت هیلهبښونکی دی، په ځانګړي ډول په داسې حال کې چې ګڼو هېوادونو د روغتیايي مرستو د بودیجې له کمښت سره مخامخ دي.
هغه ویلي: «ډېرو حکومتونو د خپلو لاسته راوړنو د ساتنې لپاره له خپلو کورنیو بودیجو څخه ډېرې پیسې ځانګړې کړې دي. خو بیا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د یوې داسې ناروغۍ له امله مري چې مخنیوی او درملنه یې شونې ده.»
نوموړي له هېوادونو او شریکانو غوښتي چې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی پراخ کړي، د دې ناروغۍ لپاره اړینې بودیجې خوندي کړي او د وبا د پای ته رسولو لپاره د نویو طبي وسایلو او درملنو د جوړولو بهیر چټک کړي.
د راپور له مخې، د نري رنځ د مخنیوي او درملنې لپاره د هېوادونو کورنۍ پانګونه د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ ۱۴ سلنه زیاته شوې او ۵،۶ میلیارده ډالرو ته رسېدلې ده. دغه زیاتوالی د نړیوالو مالي مرستو د ورته کچې د کمښت یوه برخه جبران کړې ده.
د نري رنځ نړیوال بار په ۳۰ هېوادونو کې متمرکز دی، چې په ۲۰۲۵ کال کې د دغې ناروغۍ د ټولو پېښو ۸۸ سلنه پکې ثبت شوې دي. د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۱۵ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په اروپايي سیمه کې د نري رنځ پېښې ۴۲ سلنه او په افریقايي سیمه کې ۳۰ سلنه کمې شوې دي، خو په سوېلي ختیځه اسیا کې دا کموالی ۱۸ سلنه او د ختیځې مدیترانې په سیمه کې یوازې ۶،۶ سلنه و. په لوېدیځه ارام سمندر سیمه کې د پېښو په شمېر کې بدلون نه دی راغلی، خو په امریکا کې د نري رنځ پېښې پرلهپسې پنځم کال هم زیاتې شوې او د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۱۳ سلنه لوړې شوې دي.
افغانستان هم د نري رنځ د پام وړ پېښو له لرونکو هېوادونو څخه دی. د سیمهییزو روغتیايي شمېرو له مخې، په دغه هېواد کې په ۲۰۲۴ کال کې د نري رنځ شاوخوا ۸۷ زره پېښې اټکل شوې وې او نږدې ۱۵ زره کسان د دې ناروغۍ له امله مړه شوي وو. په دې توګه، په افغانستان کې د نري رنځ کچه په هرو ۱۰۰ زرو وګړو کې ۲۰۳ پېښو ته رسېدلې وه. همدارنګه، په ۲۰۲۵ کال کې په دغه هېواد کې ۴۹ زره او ۵۳۳ ناروغان ثبت او د درملنې تر پوښښ لاندې راوستل شوي وو.
د روغتیا نړیوال سازمان په خپل راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال له ۱۰،۶ میلیونه اټکلي ناروغانو څخه ۸،۴ میلیونه تشخیص شوي او د ۲،۲ میلیونه نورو ناروغانو پېښې یا نه دي تشخیص شوې او یا هم راپور شوې نه دي. همدارنګه، د نویو تشخیص شویو ناروغانو یوازې ۵۹ سلنه د دغه سازمان له لوري په سپارښتل شوو چټکو ازموینو معاینه شوي دي.
د درملو پر وړاندې مقاومت لرونکی نری رنځ هم یوه جدي روغتیايي ننګونه بلل شوې ده. د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۷۰ زره کسان د ریفامپیسین پر وړاندې مقاوم نري رنځ اخته شوي وو، خو یوازې ۴۲ سلنه یې درملنه ترلاسه کړې ده.
دغه سازمان همدارنګه د نري رنځ په اړه د څېړنو لپاره ځانګړې شوې بودیجه ناکافي بللې او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۳ کال کې د دې برخې لپاره یوازې ۱،۲ میلیارده ډالر لګول شوي، چې د ۲۰۲۷ کال لپاره د ټاکل شوي پنځه میلیارده ډالرو کلني هدف له څلورمې برخې هم کم دي.
روغتیا نړیوال سازمان له حکومتونو او نړیوالو شریکانو غوښتي چې د نري رنځ د مخنیوي، ژر تشخیص او اغېزمنې درملنې لپاره خپلې هڅې او پانګونه زیاته کړي، څو نړۍ وکولای شي د دې ناروغۍ د له منځه وړلو پر لور خپل پرمختګ چټک کړي.
فرانس ۲۴ رسنۍ په یوه څېړنیز راپور کې موندلې چې د ایران له ملاتړه د برخمنو افغان شیعه ملېشو(فاطمیون) یو شمېر جنګیالي د سوریې د پخواني ولسمشر بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو وروسته د ایران په سوېل ختیځ، په ځانګړي ډول د سیستان او بلوچستان په ولایت کې ځای پر ځای شوي دي.
د فرانس ۲۴ د راپور له مخې، دغې رسنۍ د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو د وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه او په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې ویډیوګانې څېړلې او د هغو د جغرافیایي موقعیت په تثبیتولو یې په ایران کې د دغو جنګیالیو د حضور نښې موندلې دي.
فاطمیون ډله د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال د ایران د سپاه پاسداران د قدس ځواک په ملاتړ جوړه او د بشارالاسد د حکومت د دفاع لپاره جګړې ته لېږل شوې وه. د راپور له مخې، د دغې ډلې د جنګیالیو شمېر په سوریه کې د ۸ زرو او ۵۰ زرو ترمنځ اټکل شوی و او ډېری غړي یې له افغان شیعه ډلو، په ځانګړي ډول په ایران کې له مېشتو افغان کډوالو او پناهغوښتونکو جذب شوي وو.
د راپور له مخې، د سوریې په جګړه کې د فاطمیون شاوخوا دوه زره غړي وژل شوي دي. د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو او له سوریې د سپاه پاسداران د ځواکونو له وتلو وروسته، د دغې ډلې د زرګونو روزل شویو افغان جنګیالیو د ځای او برخلیک په اړه معلومات کم شول.
په ایران کې د فاطمیون د غړو د حضور نښې
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې د امریکا او اسراییلو د پوځي بریدونو پر مهال د سپاه پاسداران اړوندو رسنیو د خپلو وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه خپاره کړل. فرانس ۲۴ د دغو اعلانونو او د جنازو د انځورونو په څېړلو سره د فاطمیون له فرقې سره د ځینو وژل شویو کسانو اړیکې وموندلې.
په دغو اعلانونو کې ډېری وخت د وژل شویو کسانو افغان هویت او له فاطمیون سره تړاو نه و یاد شوی، خو د فرانس ۲۴ په وینا، د هغوی د یادغونډو او جنازو په انځورونو کې د فاطمیون د پخوانیو جنګیالیو انځورونه او د دې ډلې بیرغونه هم لیدل شوي دي.
راپور د علیرضا فیضیان یادونه هم کوي چې په سوریه کې د جګړې پر مهال ټپي شوی و او وروسته د امریکا او اسراییلو په بریدونو کې په ایران کې ووژل شو. د سپاه پاسداران اړوندې فارس خبري اژانس هم د هغه د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.
د راپور موندنې ښيي چې د فاطمیون ځینې غړي د سپاه پاسداران په لیکو کې جذب شوي او ان ځینو یې د پوځي افسرانو دندې هم لرلې دي.
په راپور کې د سپاه پاسداران د ډګرمن علياکبر ساکت نوم هم یاد شوی دی.
په سیستان او بلوچستان کې د جنګیالیو فعالیت
د فرانس ۲۴ څېړنه وايي، په ایران کې د فاطمیون د جنګیالیو د حضور په اړه د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې خپرو شویو ویډیوګانو نورې نښې هم وړاندې کړې دي.
د ایران د بلوچستان سیمې د بشري حقونو خبري رسنۍ «حالوش» د سپټمبر پر ۲۹مه یوه ویډیو خپره کړې چې لږ تر لږه ۱۳ وسلهوال کسان پکې په یوه غرنۍ سیمه کې د ګزمې پر مهال لیدل کېږي. حالوش دغه کسان د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې ویډیو یې د سیستان او بلوچستان ولایت د زاهدان ښار لوېدیځ ته شاوخوا ۸۰ کیلومتره لرې د کلاپاده غره ته تثبیت کړې ده.
حالوش د سپټمبر پر ۲۱مه یوه بله ویډیو هم خپره کړې وه چې پکې څو وسلهوال کسان د وسلو د روزنې پر مهال لیدل کېږي. ځايي فعالانو هغوی د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې د دغو کسانو هویت او له دې ډلې سره تړاو یې په خپلواکه توګه نه دی تایید کړی. د رسنۍ په وینا، ویډیو د سیستان او بلوچستان د ګوشت ښارګوټي په یوه نوي جوړ شوي ښوونځي کې ثبت شوې ده.
د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو هم په سیستان او بلوچستان کې د خپلو دوو غړو د وژل کېدو اعلانونه خپاره کړي دي. د دغو اعلانونو له مخې، احمد یعقوبي د اکتوبر پر دویمه د ځای پر ځای شوي چاودېدونکي توکي په برید کې وژل شوی او محمدرضا رحیمي د اکتوبر پر ۱۳مه په وسلهواله نښته کې وژل شوی دی. د دواړو د جنازو انځورونه او ویډیوګانې هم خپرې شوې دي.
د «خلکو د جنګیالیو جبهې» په نوم یوې وسلهوالې ائتلاف د دغو دواړو پېښو مسوولیت منلی دی. دغه ائتلاف د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې جوړ شوی او د راپور له مخې، د جیشالعدل په ګډون له څو اسلامپالو او بلوڅو ملتپالو وسلهوالو ډلو جوړ شوی دی.
امریکا او ایران جیشالعدل یوه ترهګره ډله ګڼي.
ایران ولې افغان جنګیالي ساتلي دي؟
د ایران د سیستان او بلوچستان د چارو شنونکي مهدي نخل احمدي فرانس ۲۴ ته ویلي، فاطمیون د سوریې د جګړې پر مهال هم په دغه ولایت کې حضور درلود، خو د جګړې له پای ته رسېدو وروسته یې فعالیتونه زیات شوي دي.
د هغه په وینا، ایران نه شوای کولای هغه جنګیالي بېسرنوشته پرېږدي چې کلونه یې روزلي او د سوریې په جګړه کې یې تجربه ترلاسه کړې وه. نوموړي ویلي، دغه جنګیالي د ایران لپاره له دوو اړخونو مهم وو: له یوې خوا د سپاه پاسداران په روزنه او پانګونه جوړ شوي پوځي ځواک وو او له بلې خوا، که بېکاره او بېعاید پرېښودل شوي وای، د ایران د حکومت لپاره په امنیتي ګواښ بدلېدای شول.
د احمدي په وینا، د ایران سپاه پاسداران په لومړي سر کې هڅه کړې وه چې د افغان طالبانو او پاکستان له چارواکو سره د فاطمیون د جنګیالیو د ځای پر ځای کولو په اړه خبرې وکړي.
د راپور له مخې، د افغانستان پخواني حکومت او وروسته طالبانو د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز رد کړی و، ځکه طالبانو هغوی د ایران پر وړاندې د وفادارۍ له امله احتمالي ګواښ ګڼل.
هغه زیاته کړې چې ایران د پاکستان په بلوچستان کې هم د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز کړی و، څو د بلوڅو بېلتونپالو او سختدریځو وسلهوالو ډلو پر وړاندې وجنګېږي، خو اسلاماباد هم دا وړاندیز نه و منلی.
د دغه شنونکي په وینا، له دغو هڅو وروسته ایران د خپلو پولو په اوږدو کې د فاطمیون د جنګیالیو ځای پر ځای کولو ته مخه کړې ده. نوموړي ویلي، په لومړي سر کې دغو کسانو ته د سپاه پاسداران په پروژو کې ملکي دندې ورکړل شوې وې، خو وروسته یې په پوځي فعالیتونو کې ونډه زیاته شوه او د بسیج او سپاه پاسداران په مرکزونو کې ځای پر ځای شول.
د راپور له مخې، د دغو جنګیالیو کره شمېر او د هغوی د مېشتېدو ځایونه معلوم نه دي، خو د ځايي اوسېدونکو د معلوماتو له مخې، د هغوی یو شمېر مرکزونه د ایران، افغانستان او پاکستان د سرحدي سیمو په شاوخوا کې دي.
راپور وايي، د «خلکو د جنګیالیو جبهې» ادعا کړې چې تر هغو دوو کسانو ډېر فاطمیون جنګیالي یې وژلي چې د ډلې اړوندو چینلونو یې مړینه اعلان کړې ده. دغې جبهې د اکتوبر له ۱۳مې وروسته هم د سپاه پاسداران او فاطمیون پر ځواکونو د نورو بریدونو مسوولیت منلی، خو راپور ویلي چې د دغو نورو مرګژوبلو ادعاوې یې په خپلواکه توګه نه دي تایید کړې او د فاطمیون اړوندو چینلونو هم د هغو کسانو د وژل کېدو اعلانونه نه دي خپاره کړي.
یو شمېر افغان محصلان چې د قزاقستان د دولتي پوهنتونو بورسونو ته منل شوي وايي، د روان کال له وږي میاشتې راهیسې یې د ویزو بلنلیک نه ترلاسه کړی. د دوی په وینا، د استانه ایټي پوهنتون تر اوسه د دې ځنډ د لامل په اړه روښانه وضاحت نه دی ورکړی.
د کابل، هرات او مزارشریف هغه محصلان چې د نوي تحصیلي کال لپاره د استانه ایټي پوهنتون ته منل شوي وايي، له پرلهپسې هڅو سره سره لا هم نه دي توانېدلي چې د زدهکړو د پیل لپاره قزاقستان ته سفر وکړي.
په دغو محصلانو کې دوه نجونې او اته هلکان شامل دي، چې له افغانستان انټرنشنل سره یې د هویت پټ په شرط خبرې کړې دي.
د یادو محصلانو له ډلې یوه یې د غږېږو پیغامونو له لارې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه پوهنتون منل شوي شاوخوا ۱۰ افغان محصلان له ورته ستونزې سره مخ دي. د نوموړي په وینا، دغه محصلان په یوه واټساپ ګروپ کې له یو بل سره اړیکه لري او د وږي له میاشتې راهیسې یې تر ۲۰ ځلو ډېر په انفرادي او ډلهییز ډول د پوهنتون مسوولانو ته برېښنالیکونه لېږلي دي.
یاد محصل زیاته کړې، چې د پوهنتون مسوولانو د ویزې د بلنلیک په اړه تر اوسه د دوی پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.
هغه وايي، محصلانو څو ځله هڅه کړې چې معلومه کړي ستونزه د پوهنتون، د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت او که د دغه هېواد د کډوالۍ په ادارو کې ده، خو روښانه ځواب یې نه دی ترلاسه کړی.
نوموړي ټینګار کړی، چې سږ کال له ۲۰ څخه کم افغان محصلانو د قزاقستان تحصیلي بورسونو ته بریالي شوي دي او ډېرو یې د استانه ایټي پوهنتون د زدهکړو لپاره غوره کړی دی.
افغانستان انټرنشنل تر اوسه نه دی توانېدلی چې د یاد محصل لهخوا وړاندې شوې شمېرې په خپلواکه توګه تایید کړي.
د پوهنتون سلاکار: د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د افغانانو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي
افغانستان انټرنشنل داسې یو سند ترلاسه کړی، چې ښيي د استانه ایټي پوهنتون یوه سلاکار ویلي، چې د دغه هېواد د کورنیو چارو وزارت د افغانستان، پاکستان، بنګلهدېش، فلیپین، نایجریا او د منځني ختیځ د یو شمېر هېوادونو د وګړو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي.
هغه څرګنده کړې، چې د ویزې د بلنلیک غوښتنلیک معمولاً د کډوالۍ پولیسو او د کورنیو چارو وزارت ته سپارل کېږي.
خو لا هم روښانه نه ده چې د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د دغو محصلانو د غوښتنلیکونو په اړه څه پرېکړه کړې او ایا یاد محدودیت د یوه رسمي حکم له مخې عملي کېږي، که د غوښتنلیکونو له جلا- جلا ارزونې سره تړاو لري.
له افغان محصلان سره د توپیري چلند په اړه اندېښنه
یوه محصل په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې د هغه په باور، د استانه ایټي پوهنتون سږ کال له افغان غوښتونکو سره توپیري چلند کړی دی.
نوموړی وايي، په قزاقستان کې له یو شمېر هغو افغان محصلانو سره تر خبرو وروسته چې اوس په دغه هېواد کې زدهکړې کوي، ورته څرګنده شوې چې د پوهنتون مسوولانو قزاقستان ته له ننوتلو وروسته د اروپايي هېوادونو پر لور د افغان محصلانو د احتمالي تګ موضوع د هغوی د منلو په برخه کې د اندېښنې یو لامل بللی دی.
افغان محصلان وايي، یوازې د خپل تابعیت له امله له زدهکړو د دوام له حق څخه محرومېږي.
د ویزې د بلنلیکونو په اړه د قزاقستان رسمي مقررات څه وايي؟
د قزاقستان د حکومت پر رسمي وېبپاڼه د خپرو شویو معلوماتو ارزونه ښيي، چې د تحصیلي ویزې د بلنلیک غوښتنلیک باید د دغه هېواد د پوهنتون یا د زدهکړو د مسوولې ادارې لهخوا وړاندې شي.
د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د غوښتنلیکونو د څېړلو او هېواد ته د ننوتلو د بلنلیکونو د تایید مسوولیت لري.
د رسمي معلوماتو له مخې، د بلنلیک د غوښتنلیک د څېړلو معمول موده پنځه کاري ورځې ده، خو که د امنیتي ادارو لهخوا نورو څېړنو ته اړتیا وي، دغه موده تر ۳۰ ورځو پورې غځېدای شي.
په دغو مقرراتو کې راغلي، چې د څېړنې پایله باید یا د بلنلیک د تایید او یا هم د غوښتنلیک د رد په بڼه، له دلایلو سره یوځای وړاندې شي. په دغه سند کې د ټولو افغان محصلانو لپاره د بلنلیکونو د صادرولو د سراسري بندیز یادونه نه ده شوې.
د یونسکو د اسنادو ارزونه ښيي، چې قزاقستان د زدهکړو په برخه کې د تبعیض د مخنیوي نړیوال کنوانسیون تصویب کړی دی.
د دغه کنوانسیون د لومړۍ مادې له مخې، په زدهکړو کې تبعیض هغه محدودیت یا محرومیت ته ویل کېږي چې د نژاد، جنسیت، ژبې، مذهب او ملي یا ټولنیز اصل په څېر عواملو پر بنسټ رامنځته شي او د زدهکړو د فرصتونو پر برابرۍ اغېز وکړي.
په افغانستان کې د طالبانو تعلیمي محدودیتونو د افغان نجونو او ښځو د زدهکړو فرصتونه په پراخه کچه محدود کړي دي.
په استانه ایټي پوهنتون یوه منل شوې افغانې محصلې په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې په افغانستان کې تعلیمي محدودیتونو د نجونو لپاره د بهرنیو بورسونو ارزښت لا زیات کړی دی.
هغې ویلي، په افغانستان کې نجونې له زدهکړو محرومې دي او هلکان هم د زدهکړو د کیفیت له ستونزو سره مخ دي.
دغې افغان محصلې زیاته کړې، چې له دغو شرایطو سره سره، قزاقستان ته د منل شویو محصلانو د سفر د بهیر درېدلو د هغوی د تحصیلي راتلونکي په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
نوموړې ټینګار کړی، چې محصلان د خپلو منل شویو غوښتنلیکونو د وضعیت د روښانه کېدو او د خپلو زده کړو د دوام د امکاناتو د برابریدو غوښتونکي دي.
ایراني رسنۍ «ایراف» د سرچینو په حواله راپور ورکړی چې د افغانستان د پخواني حکومت پر یوه قوماندان احمدخان غوري، برید کوونکی د طالبانو د استخباراتو د ادارې کارکوونکی و. د راپور له مخې، دغه بریدګر ته په کابل کې د طالبانو استخباراتو د غوري د وژلو امر کړی و.
دغې رسنۍ د پنجشنبې په ورځ، د لړم په ۲۱مه، په یوه راپور کې د «باوري سرچینو» په حواله لیکلي چې برید کوونکي د دغه برید امر نېغ په نېغه له طالب چارواکو اخیستی و.
ایراني چارواکو تر اوسه په دې برید کې د طالبانو د لاس لرلو په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.
احمدخان غوري، چې د افغانستان په لوېدیځ کې د جهادي قوماندانانو له پېژندل شویو څېرو او د محمد اسماعیل خان له نږدې کسانو څخه و، د لړم په ۱۰مه په مشهد کې د خپل کور دننه د چاودنې له امله ټپي شو.
په لومړنیو راپورونو کې ویل شوي وو، چې د دغه قوماندان د یوه مېلمه د موبایل پاروبینک چاودلی و و.
دغه مېلمه، چې د بریدګر په توګه یاد شوی و، له برید یوه ورځ وروسته په روغتون کې د ژورو ټپونو له امله مړ شو.
د طالبانو چارواکو هم تر اوسه د دې پېښې په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.
د احمدخان غوري نږدې کسانو تر دې وړاندې ویلي وو چې دغه چاودنه قصدي وه او موخه یې د نوموړي وژل وو.
دا لومړی ځل نه دی چې په ایران کې د طالبانو یو مخالف قوماندان تر برید لاندې راځي. تر دې وړاندې معروف غلامي او جنرال اکرامالدین سریع، چې د پخواني حکومت دوه قوماندانان او د طالبانو مخالفان وو، په مشهد او تهران کې وژل شوي دي.
ایراني رسنۍ «ایراف» لیکلي چې دا پېښې په ایران کې د طالبانو د استخباراتي فعالیتونو خطرناک اړخونه او د دغه هېواد پر ملي امنیت د هغو اغېزې څرګندوي.
دغې رسنۍ زیاته کړې چې پر غوري د برید څېړنه ښایي په ایران کې د افغانستان د پخوانیو چارواکو پر وړاندې د ورته څو نورو پېښو په ریښو موندلو کې هم مرسته وکړي.
په ایران کې د افغانستان د پخوانیو قوماندانانو د امنیت په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي. سرچینو تر دې وړاندې افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې دغو قوماندانانو ته د امنیتي ګواښونو تر رسېدو وروسته، دوی خپل تګ راتګ محدود کړی او د امنیت د ټینګښت لپاره یې نور تدابیر هم نیولي دي.
طالبانو تر دې وړاندې ګواښ کړی و چې خپل مخالفان به له افغانستانه بهر هم په نښه کړي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال محمدنبي عمري ویلي وو چې دغه ډله د اړتیا په صورت کې کولای شي د ۵۰۰ پاکستانیو روپیو په بدل کې خپل مخالفان د افغانستان له پولو بهر ووژني.
د سراجالدین حقاني پخواني ویاند، سعید خوستي، هم درې کاله وړاندې له هېواده بهر د طالبانو مخالفان په مرګ ګواښلي وو. نوموړي خبرداری ورکړی و چې طالبان په افغانستانه بهر د خپلو مخالفانو د په نښه کولو لپاره سلګونه رضاکاران لري.
د کابل د کارته نو سیمې په طلايي ښارګوټي کې د طالبانو د پولیسو د یوه قوماندان په کور کې د شپې تر درې نیمو بجو د موسیقۍ محفل روان و. د رباب او تبلې غږونه له هارمونیې سره یوځای کېدل او سندرغاړي د ګډونوالو په غوښتنه سندرې ویلې.
دا محفل د قوماندان د زوی د زیږېدو په مناسبت جوړ شوی و. د کور په یوه برخه کې موسیقي غږوونکي ناست وو او د طالبانو یو شمېر غړي یې شاوخوا راټول وو. د کور دباندې طالب ساتونکو پهره کوله.
د محفل یوه ګډونوال، چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم خپور شي، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې په دغه بنډار کې د طالبانو د پولیسو او استخباراتو غړو هم ګډون درلود.
د نوموړي په وینا، د موسیقۍ له پیل مخکې دوو طالبانو له خپلو جېبونو ګولۍ راوایستلې او په چایو کې یې واچولې. هغه وویل: «ما ته د ټابلیټ کا په څېر ښکاره شوې».
کله چې د موسیقۍ ډلې خپل وسایل برابر کړل، سندرغاړي ګډونوالو ته د ښه راغلاست تر څنګ د کوربه لپاره د نورو ورته ښادیو دعا وکړه او د ملنګ جان د یوې سندرې د ویلو اجازه یې وغوښته.
هغه وویل: «ټول ستړي مه شئ، الله دې د قوماندان صیب کره نورې ښادۍ هم راولي، زه به په پیل کې د ملنګ جان یوه سندره ووایم، که د ټولو خوښه وي».
سندرغاړي دا سندره پیل کړه:
«خاوره یې د سرو ده، هر یو کاڼی یې مرجان دی
زه چې پرې مین یم، دا هغه افغانستان دی»
د ملنګ جان په اصلي شعر کې د افغانستان پر ځای د پښتونستان نوم راغلی، خو د سندرې په ځینو هغو بڼو کې چې افغان سندرغاړي یې اجرا کوي، د افغانستان نوم کارول کېږي.
د سندرې پر مهال سندرغاړي له هارمونیې لاسونه پورته کړل او چکچکې پیل شوې. د مجلس ځینو طالب ګډونوالو هم ورسره لاسونه وپړکول او نورو د سندرې له تال سره سرونه ښورول.
د محفل یوه ګډونوال د مجلس د نورو جزئیاتو په اړه وویل چې په زیرزمینۍ کې د سګرټو لوګي خپاره وو او د چرسو بوی هم ډېر و. د هغه په وینا، ځینې ګډونوال به د لنډ وخت لپاره له خونې بهر وتل او بېرته به راننوتل.
هغه وویل: «په ټوله زیرزمینۍ کې د سګرټو دود و، د چرسو بوی بېخي ډېر و، موسیقي هم روانه وه او یو نیم کس به د څه وخت لپاره دباندې هم وتلو. زه هم ووتم، بهر مې د چرسو له لوخړو لرې پاکه هوا تنفس کړه او بېرته ننوتم».
د ګډونوال په وینا، محفل د شپې په درې نیمو بجو له ستونزې پرته پای ته ورسېد. د موسیقۍ ډلې خپل وسایل راټول کړل او د یوه طالب په موټر کې خپلو ځایونو ته ولېږدول شول.
«راشه چې اوس دې سم کافر کړمه»
خو د افغانستان په ختیځ کې د ننګرهار ولایت د بهسودو ولسوالۍ په یوه کلي کې د واده په مراسمو کې د موسیقۍ د محفل انجام بل ډول و. د طالبانو د امربالمعروف محتسبانو د موسیقۍ محفل په زور ودراوه او یو شمېر ګډونوال یې ووهل.
دا پېښه د روان کال د تلې میاشتې پر ۱۷مه، د پنجشنبې په ماښام، د بهسودو ولسوالۍ په خوشکنبد کلي کې شوې ده. سندرغاړي اغا ګل، د هغه ورور او تبلهغږوونکي ریدي ګل او ربابغږوونکي جاوېد د یوه ځايي اوسېدونکي د واده په مراسمو کې په پټه موسیقي غږوله. د کلي یو شمېر ځوانان او د واده زلمی هم په دې محفل کې ناست وو. د تبلي او رباب له چټک غږ سره به کله ناکله یو ځوان د خونې منځ ته ورټوپ کړل او وبه نڅېده.
د واده یو ګډونوال افغانستان انټرنشنل -پښتو ته وویل: «ساز ګرمه کې روان و، اغاګل دا سندره ویله چې که بې له تا مې زړه خوږېږي نو کافر دې شمه. په همدې شېبه کې د طالبانو د امربالمعروف محتسبان او ورسره ساتونکي حجرې ته راننوتل.
یاد ګډونوال زیاتوي: «دروازه یې په لغته ووهله، طالبان راننوتل او په وهلو ډبولو یې شروع وکړه. سندرغاړی یې له ویښتو کش کړو او ورته ویې وویل، راشه چې اوس دې سم کافر کړمه».
د سرچینې په وینا، طالبانو د واده د زلمي د کورنۍ د غړو په ګډون یو شمېر ګډونوال وډبول او بیا یې د بهسودو ولسوالۍ اړوند د طالبانو امنیه قوماندانۍ نظارت خانې ته یووړل.
دوی د همدې ورځې پر سبا د تلې میاشتې پر ۱۸مه نېټه د جمعې په ورځ د ماسپښین له لمانځه وروسته د قومي مخورو په تضمین خوشې شول. له دغو سندرغاړو او موسیقۍ غږوونکو څخه طالبانو لیکلي تضمینونه واخیستل چې نور به موسیقي نه کوي او وسایل یې ترې ضبط کړل.
له دغو سندرغاړو څخه نیول شوې وسیلې څو اونۍ وروسته په ننګرهار کې طالبانو وسوځولې.
د همدې تلې میاشتې په ۲۰مه نېټه د شپې مهال د کابل ولایت د نهمې حوزې اړوند په پکتیا کوټ سیمه کې سندرغاړي عصمت معصوم او ملګرو یې نږدې ۲۰۰ کسانو ته موسیقي کوله. د شپې شاوخوا یوه بجه وه چې د طالبانو د امربالمعروف د حوزې کشر مولوي محمد عباس عباسي د نورو محتسبانو په ملتیا د موسیقۍ دغه بنډار ته له وسلو سره ورننوت.
د موسیقۍ د ډلې یو غړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «یو ځل ګډوډوي شوه، هلکانو وویل چې طالبان راننوتل او په دې کې یو کس ما ته لغتې ونیولې. ورپسې یې له ګرېوانه ونیولم او په مخ یې څپېړې راکړې. زما له سترګو اوښکې روانې وې او بل کس ته یې غږ کړل چې دې خنځیر ته ولچک واچاوه».
نوموړي د هغو وسایلو دا انځور هم له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړ چې طالبانو ترې ضبط کړي دي.
د هغه په وینا، طالبانو یوه شپه په نهمه حوزه کې وساته او سهار یې خبرداری ورکړ چې موسیقي په اسلام کې حرامه ده او که بیا ځل ونیول شو، نو دوه کاله به زنداني شي.
هغه زیاته کړه: «دا اول ځل و چې موږ ونیول شوو، موږ په پټه ډېر مجلسونه کړي دي. خپله طالبانو هم دعوت کولو، موږ پسې رینجر موټرو کې راغلي دي او پروګرامونو ته یې وړي یو».
د معصوم په وینا، اوس هم په پټه د موسیقۍ ډلې فعالې دي او هغه سندرغاړي چې د طالبانو په خوښویو کې موسیقي غږوي، امنیت یې نیول کېږي او هېڅ ډول ستونزې ورته نه پېښېږي، خو برعکس بیا د عامو وګړو په ودونو کې چې له طالبانو سره اړیکې نه لري، په پټه موسیقۍ پکې له خطره خالي نه وي.
عصمت معصوم د هغو سندرغاړو له ډلې یو تن و، چې پر کابل د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته خیبر پښتونخوا ته لاړ او هلته یې په ډاډه زړه د موسیقۍ پروګرامونه کول، خو د افغان کډوالو خلاف د پاکستاني پولیسو عملیاتو د دوی ژوند هم هلته تریخ کړ او د ۲۰۲۵ کال په پای کې له پېښور نه بېرته افغانستان ته لاړ.
معصوم د طالبانو له بندیزونو سره سره، په پټه د موسیقۍ په بنډارونو او پروګرامونو کې برخه اخېسته، خو د کابل د نهمې امنیتي حوزې د مسوولانو تر ګواښونو وروسته، د موسیقۍ محفلونو ته نه ځي.
د طالبانو چاپې او پټې اچازې
نعمت سرحدي په جلال اباد ښار کې د محلي موسیقۍ ډله لري. هغه له چمبې سره په سندرو ویلو مشهور دی او پر ننګرهار سربېره یې په کابل کې هم د موسیقۍ پټ پټ بنډارونه کړي دي. ملګري یې وایي، چې څو ځله طالبانو نیولی دی او ضمانتونه یې ترې اخیستي چې موسیقي به نه کوي، خو د ګټې وټې بل هنر ورسره نشته.
یو شمېر سندرغاړو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې نور هنرونه یې زده نه دي او مجبور دي چې په پټه له همدې لارې خپلو اولادونو ته یوه مړۍ ډودۍ پیدا کړي.
په خوست کې یو فعال سندرغاړی وایي: «له چا سره چې مجلس ته ځو، پوښتنه ترې کوم چې د کورنۍ کوم غړی یا خپلوان یې په طالبانو کې شته او که نه؟ که وي، نو بیا ورته وایو چې د پټې اجازې اخیستلو څه غم دې وکړي».
د سندرغاړو په وینا، ځینې کورنۍ د خوښیو پر مهال د طالبانو د ځايي حوزو له مسوولینو سره پېژندګلوي کوي او د هغوی په ډاډ د موسیقۍ مجلسونه برابروي چې دا ډول اقدام دوی په محلفونو کې یو څه ډاډه کوي.
د طالبانو امر بالمعروف د کابل او ولایتونو د ودونو په تالارونو کې هم د موسیقۍ پر پروګرامونو بندیز لګولی دی.
ددغو بندیزونو په پایله کې د کابل د ودونو په تالارونو کې د خوښۍ د نمانځلو دود هم بدل شوی او ډېرځله داسې پېښ شوي، چې په واده کې د طالبانو ترانې، مشاعرې، زمزمې یا هم مذهبي تبلیغ کیږي.
خو په ځینو تالارونو کې، چې مسوولان یې د طالبانو له امنیتي حوزو سره نږدې اړیکې لري، د پیسو په بدل کې په ټیټ غږ، یا هم د ښځو په تالار پورې محدودې موسیقۍ ته اجازه ورکول کیږي. طالبان ددې په بدل کې د «خوښۍ شیریني» په نامه له ۱۵ نه تر ۲۵ زرو پورې افغانۍ اخلي.
د طالبانو د واکمنۍ له پیل راهیسې دغې ډلې د موسیقۍ د وسیلو نیولو او سوځولو لړۍ هم روانه ساتلې ده.
هره اونۍ د طالبانو اړوندې ادارې په ولایتونو کې د موسیقۍ د سلګونو الو د نیولو خبر ور کوي.
تازه د نومبر پر ۲۵مه په خوست کې د طالبانو د والي ویاند مستغفر ګربز اعلان وکړ، چې د دغه ولایت په مرکز او ولسوالیو کې له تېرو څو میاشتو راپه دې خوا نیول شوې ۶۵۰ بېلابېلې الې د محتسبینو په شتون کې وسوځول شوې.
له دې وړاندې د ۲۰۲۶ کال د می میاشتې په ۱۲مه د ننګرهار ولایت په خوږیاڼو او روداتو ولسوالیو کې هم له ۱۶۹ څخه زیات د موسیقۍ الات له سیمهییزو خلکو او هنرمندانو راټول شوي وو او اور ته واچول شول.
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د موسیقۍ پر خپرولو او غږولو سخت او متواتر بندیزونه لګول شوي دي.
د طالبانو امربالمعروف وزارت د ۲۰۲۴ کال د اګسټ پر ۱۴مه په یوه رسنیز کنفرانس کې اعلان کړی و چې یوازې په همدې کال کې یې د کابل، هرات، پروان، پنجشېر او ننګرهار په ګډون له بېلابېلو ولایتونو څخه ۲۱ زره او ۳۲۸ د موسیقۍ الې راټولې کړې او له منځه وړې دي.
که د بدخشان، نیمروز، سرپل، لغمان، هلمند او زابل ولایتونو ټول متفرق راپورونه هم له دغو شمېرو سره یوځای شي، په تېرو پنځو کلونو کې په ټول هېواد کې له ۲۵ زرو څخه تر ۳۰ زرو پورې د موسیقۍ وسایل د طالبانو محتسبانو سوځولي دي.
د طالبانو د سختو قیوداتو، پر ودونو د څارنې او پر محفلونو د چاپو لګولو له امله د هېواد د هنر او موسیقۍ ټولنه له ګڼو ګواښونو او ستونزو سره مخ ده. په تېرو پنځو کلونو کې له ۶۰۰ زیات محلي سندرغاړي، د ډول او موسیقۍ د نورو الاتو غږوونکي په بېلابېلو ولایتونو کې د موسیقۍ غږولو پر سر توقیف شوي، تعزیري سزاوې ورکړل شوې او بنديان شوي دي.
سندرغاړي جرابې او پوکاڼۍ پلوري
د کابل په لومړۍ ناحیه کې کوچه خرابات، چې یو مهال د موسیقۍ او هنرمندانو د راټولېدو مشهور ځای و، اوس یې هنري رنګ پیکه شوی.
هغه هنرمندان چې ژوند او هنري فعالیتونه یې له دې کوڅې سره تړلي وو، اوس ډېری د خپل پخواني مسلک پرېښودو ته اړ شوي او په نورو کارونو بوخت دي. ځینې یې په هټیو کې خوراکي توکي او د ماشومانو د لوبو وسایل پلوري او ځینې نور په لاسي کراچیو کې توکي پلوري.
فرید احمد (مستعار نوم) چې یو تبله غږوونکی دی، دا کسب ورته له نیکونو په میراث پاتې و، خو اوس د کابل ښار منډوي بازار ته نږدې د لاسي توکو یوه کراچۍ لري چې جرابې، بنیانونه او نور ژمني توکي پکې پلوري.
هغه د اوړي په موسم کې د کابل کوڅو کې ګازي پوکاڼۍ پلورلې، خو د ژوند چاره یې پرې نه کېده.
دغه سندرغاړي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې که څه هم ځینو پټو ناستو ته سندرغاړو وربللی و، خو ده نه غوښتل چې نور خطر په سر واخلي او د طالبانو له وهلو او ترټنې سره مخ شي.
نوموړی د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ میاشت کې په کابل کې د موسیقۍ یو بنډار ته روان و چې د تالاشۍ په یوه پوسته کې طالبانو ودراوه او پر سپکو سپورو سربېره یې تبله هم په چاقوانو ترې وڅیرله.
نوموړی وايي،سختې بدې ردې ورته وویل شوې او پرېکړه یې وکړه چې نور ددغو سپکو سپورو توان نه لري.
هغه اوږد اسویلی و اویست او بیا یې وویل: «تقریبا له څلور و ډېرکالونه وشول چې بیا مې په تبلې ګوتې نه دي اېښې».
هنرمندان په جلا وطنۍ کې
د افغانستان د ملي موسیقۍ انسټیټیوټ او د هنرمندانو ټولنې د ارقامو له مخې، تر ۸۰ سلنې زیات مسلکي او سیمهییز سندرغاړي چې له ۱,۵۰۰ زیات هنرمندان او د هغوی د کورنیو غړي کېږي، له هېواد څخه وتلو او جلاوطنۍ ته اړ شوي دي.
د ۲۰۲۱ کال د دسمبر په میاشت کې د ملي موسیقۍ انسټیټیوټ ټول ۳۵۰ تنه استادان او محصلین په ډله ییزه توګه پرتګال ته ولېږدول شول او هلته یې خپل انسټیټیوټ بېرته فعال کړ. سلګونه نور محلي سندرغاړي د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ پېښور، کوټې او مشهد ته کډوال شول او پیژندل شویو موسیقارانو په اروپا، امریکا او کاناډا کې پناه واخېسته.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا او یونسکو سازمان د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په جریان کې خپرو شویو راپورونو کې دا کړنې د افغانستان کلتوري میراث ته سخت زیان بللی، خو د طالبانو د امر بالمعروف وزارت لا هم ټینګار کوي چې د موسیقۍ اورېدل او غږول د دوی د قانون له مخې «غیر شرعي» کار دی.
ډېر افغان سندرغاړي په پېښور، کوټه او د پاکستان په نورو ښارونو کې میشت دي او ځینې یې بهر ته د تګ دوسیې لري.
په پېښور کې د «هنري ټولنې» مشر راشد احمد خان وايي، چې اوسمهال په پېښور او کوټه کې د افغان هنرمندانو، سندرغاړو او د هغوی د کورنیو د غړو شمېر له ۸۰۰ تر ۱۰۰۰ پورې رسېږي. دغه سندرغاړي له پاکستان نه د افغان کډوالو د اخراج په بهیر کې له ګڼو ستونزو سره مخ دي او د عصمت معصوم په څېر یې ځینې بېرته افغانستان ته استول شوي دي.
د احمدخان په وینا، ددوی ټولنه د افغان هنرمندانو د حقونو د دفاع او افغانستان ته د هغوی د جبري ستنولو د مخنیوي لپاره هڅې کوي او د محکمې پرېکړې د دې زمینه برابره کړې، چې دغه هنرمندان په جبري توګه افغانستان ته ونه اېستل شي.
د پېښور عالي محکمې د ۲۰۲۶کال د اکتوبر پر پنځمه د پاکستان اړوندو چارواکو ته لارښوونه کړې، چې د افغان هنرمندانو د ویزو اړوند غوښتنلیکونه وڅېړي. د «هنري ټولنې» د خبرپاڼې له مخې، محکمې امر کړی چې دغه بهیر باید د قانون له اصولو سره سم په ۶۰ ورځو کې بشپړ شي.
په پېښور کې میشت یوه افغان سندرغاړي سعیدالله وفا افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په پېښور کې د ۱۰۹ افغان هنرمندانو کورنیو محکمې ته عریضې کړې دي،څو افغانستان ته د دوی د جبري ستنولو مخه ونیسي.
د هغه ماشومان له زدهکړو بېبرخې دي، ازاد تګراتګ نهشي کولی او له سختو اقتصادي ستونزو سره ژوند تېروي.
هغه په پېښور او کوټه کې د افغان هنرمندانو د شمېر په اړه وویل، « دامهال شاوخوا د ۵۰۰ افغان هنرمندانو کورنۍ په پېښور او کوټه کې مېشتې دي چې له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي. محکمې ته مو رسمي لیک هم ورکړی، چې له مخې یې پولیس نه شي کولی موږ ونیسي یا وځوروي. له دې پرېکړې وروسته د پولیسو چلند تر یوه بریده نرم شوی دی».
وفا ټینګار کوي، چې افغانستان ته بېرته نهشي ستنېدای، ځکه هلته نه یوازې د دوی پر هنر او کار بندیزونه لګېدلي، بلکې د ماشومانو د زدهکړو مخه یې هم نیول شوې ده. نوموړي استدلال وکړ، چې «طالبانو په افغانستان کې ګڼ هنرمندان نیولي، زنداني کړي او توبې یې پرې اېستلې دي».