فرانس ۲۴ رسنۍ په یوه څېړنیز راپور کې موندلې چې د ایران له ملاتړه د برخمنو افغان شیعه ملېشو(فاطمیون) یو شمېر جنګیالي د سوریې د پخواني ولسمشر بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو وروسته د ایران په سوېل ختیځ، په ځانګړي ډول د سیستان او بلوچستان په ولایت کې ځای پر ځای شوي دي.
د فرانس ۲۴ د راپور له مخې، دغې رسنۍ د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو د وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه او په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې ویډیوګانې څېړلې او د هغو د جغرافیایي موقعیت په تثبیتولو یې په ایران کې د دغو جنګیالیو د حضور نښې موندلې دي.
فاطمیون ډله د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال د ایران د سپاه پاسداران د قدس ځواک په ملاتړ جوړه او د بشارالاسد د حکومت د دفاع لپاره جګړې ته لېږل شوې وه. د راپور له مخې، د دغې ډلې د جنګیالیو شمېر په سوریه کې د ۸ زرو او ۵۰ زرو ترمنځ اټکل شوی و او ډېری غړي یې له افغان شیعه ډلو، په ځانګړي ډول په ایران کې له مېشتو افغان کډوالو او پناهغوښتونکو جذب شوي وو.
د راپور له مخې، د سوریې په جګړه کې د فاطمیون شاوخوا دوه زره غړي وژل شوي دي. د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو او له سوریې د سپاه پاسداران د ځواکونو له وتلو وروسته، د دغې ډلې د زرګونو روزل شویو افغان جنګیالیو د ځای او برخلیک په اړه معلومات کم شول.
په ایران کې د فاطمیون د غړو د حضور نښې
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې د امریکا او اسراییلو د پوځي بریدونو پر مهال د سپاه پاسداران اړوندو رسنیو د خپلو وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه خپاره کړل. فرانس ۲۴ د دغو اعلانونو او د جنازو د انځورونو په څېړلو سره د فاطمیون له فرقې سره د ځینو وژل شویو کسانو اړیکې وموندلې.
په دغو اعلانونو کې ډېری وخت د وژل شویو کسانو افغان هویت او له فاطمیون سره تړاو نه و یاد شوی، خو د فرانس ۲۴ په وینا، د هغوی د یادغونډو او جنازو په انځورونو کې د فاطمیون د پخوانیو جنګیالیو انځورونه او د دې ډلې بیرغونه هم لیدل شوي دي.راپور د علیرضا فیضیان یادونه هم کوي چې په سوریه کې د جګړې پر مهال ټپي شوی و او وروسته د امریکا او اسراییلو په بریدونو کې په ایران کې ووژل شو. د سپاه پاسداران اړوندې فارس خبري اژانس هم د هغه د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.د راپور موندنې ښيي چې د فاطمیون ځینې غړي د سپاه پاسداران په لیکو کې جذب شوي او ان ځینو یې د پوځي افسرانو دندې هم لرلې دي.په راپور کې د سپاه پاسداران د ډګرمن علياکبر ساکت نوم هم یاد شوی دی.د فرانس ۲۴ څېړنه وايي، په ایران کې د فاطمیون د جنګیالیو د حضور په اړه د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې خپرو شویو ویډیوګانو نورې نښې هم وړاندې کړې دي.د ایران د بلوچستان سیمې د بشري حقونو خبري رسنۍ «حالوش» د سپټمبر پر ۲۹مه یوه ویډیو خپره کړې چې لږ تر لږه ۱۳ وسلهوال کسان پکې په یوه غرنۍ سیمه کې د ګزمې پر مهال لیدل کېږي. حالوش دغه کسان د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې ویډیو یې د سیستان او بلوچستان ولایت د زاهدان ښار لوېدیځ ته شاوخوا ۸۰ کیلومتره لرې د کلاپاده غره ته تثبیت کړې ده.حالوش د سپټمبر پر ۲۱مه یوه بله ویډیو هم خپره کړې وه چې پکې څو وسلهوال کسان د وسلو د روزنې پر مهال لیدل کېږي. ځايي فعالانو هغوی د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې د دغو کسانو هویت او له دې ډلې سره تړاو یې په خپلواکه توګه نه دی تایید کړی. د رسنۍ په وینا، ویډیو د سیستان او بلوچستان د ګوشت ښارګوټي په یوه نوي جوړ شوي ښوونځي کې ثبت شوې ده.د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو هم په سیستان او بلوچستان کې د خپلو دوو غړو د وژل کېدو اعلانونه خپاره کړي دي. د دغو اعلانونو له مخې، احمد یعقوبي د اکتوبر پر دویمه د ځای پر ځای شوي چاودېدونکي توکي په برید کې وژل شوی او محمدرضا رحیمي د اکتوبر پر ۱۳مه په وسلهواله نښته کې وژل شوی دی. د دواړو د جنازو انځورونه او ویډیوګانې هم خپرې شوې دي.د «خلکو د جنګیالیو جبهې» په نوم یوې وسلهوالې ائتلاف د دغو دواړو پېښو مسوولیت منلی دی. دغه ائتلاف د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې جوړ شوی او د راپور له مخې، د جیشالعدل په ګډون له څو اسلامپالو او بلوڅو ملتپالو وسلهوالو ډلو جوړ شوی دی.امریکا او ایران جیشالعدل یوه ترهګره ډله ګڼي.د ایران د سیستان او بلوچستان د چارو شنونکي مهدي نخل احمدي فرانس ۲۴ ته ویلي، فاطمیون د سوریې د جګړې پر مهال هم په دغه ولایت کې حضور درلود، خو د جګړې له پای ته رسېدو وروسته یې فعالیتونه زیات شوي دي.د هغه په وینا، ایران نه شوای کولای هغه جنګیالي بېسرنوشته پرېږدي چې کلونه یې روزلي او د سوریې په جګړه کې یې تجربه ترلاسه کړې وه. نوموړي ویلي، دغه جنګیالي د ایران لپاره له دوو اړخونو مهم وو: له یوې خوا د سپاه پاسداران په روزنه او پانګونه جوړ شوي پوځي ځواک وو او له بلې خوا، که بېکاره او بېعاید پرېښودل شوي وای، د ایران د حکومت لپاره په امنیتي ګواښ بدلېدای شول.د احمدي په وینا، د ایران سپاه پاسداران په لومړي سر کې هڅه کړې وه چې د افغان طالبانو او پاکستان له چارواکو سره د فاطمیون د جنګیالیو د ځای پر ځای کولو په اړه خبرې وکړي.د راپور له مخې، د افغانستان پخواني حکومت او وروسته طالبانو د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز رد کړی و، ځکه طالبانو هغوی د ایران پر وړاندې د وفادارۍ له امله احتمالي ګواښ ګڼل.هغه زیاته کړې چې ایران د پاکستان په بلوچستان کې هم د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز کړی و، څو د بلوڅو بېلتونپالو او سختدریځو وسلهوالو ډلو پر وړاندې وجنګېږي، خو اسلاماباد هم دا وړاندیز نه و منلی.د دغه شنونکي په وینا، له دغو هڅو وروسته ایران د خپلو پولو په اوږدو کې د فاطمیون د جنګیالیو ځای پر ځای کولو ته مخه کړې ده. نوموړي ویلي، په لومړي سر کې دغو کسانو ته د سپاه پاسداران په پروژو کې ملکي دندې ورکړل شوې وې، خو وروسته یې په پوځي فعالیتونو کې ونډه زیاته شوه او د بسیج او سپاه پاسداران په مرکزونو کې ځای پر ځای شول.د راپور له مخې، د دغو جنګیالیو کره شمېر او د هغوی د مېشتېدو ځایونه معلوم نه دي، خو د ځايي اوسېدونکو د معلوماتو له مخې، د هغوی یو شمېر مرکزونه د ایران، افغانستان او پاکستان د سرحدي سیمو په شاوخوا کې دي.راپور وايي، د «خلکو د جنګیالیو جبهې» ادعا کړې چې تر هغو دوو کسانو ډېر فاطمیون جنګیالي یې وژلي چې د ډلې اړوندو چینلونو یې مړینه اعلان کړې ده. دغې جبهې د اکتوبر له ۱۳مې وروسته هم د سپاه پاسداران او فاطمیون پر ځواکونو د نورو بریدونو مسوولیت منلی، خو راپور ویلي چې د دغو نورو مرګژوبلو ادعاوې یې په خپلواکه توګه نه دي تایید کړې او د فاطمیون اړوندو چینلونو هم د هغو کسانو د وژل کېدو اعلانونه نه دي خپاره کړي.
فارن پالېسي اِن فوکس په یوه تحلیلي راپور کې ویلي، چې د امریکا حکومت یو ځل بیا د پاکستان پر پوځ تکیه کوي، خو د دغې شننې له مخې، دا تګلاره د پخوانیو ناکامو تجربو تکرار دی او ښايي د واشنګټن اوږدمهالو ګټو ته زیان ورسوي.
د دغې رسنۍ د شننې پر بنسټ ، د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر په وروستیو کلونو کې په واشنګټن کې د مهم امنیتي شریک په توګه مطرح شوی او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ هم څو ځله د هغه ستاینه کړې ده. خو د لیکوال په باور، د پاکستان پوځ د هغو ستونزو برخه ده چې امریکا یې د حل هڅه کوي، نه د حل لاره.
د شننې له مخې، امریکا د ترهګرۍ ضد مبارزه، مهمې معدني زېرمې او له چین سره سیالي خپلې مهمې ستراتیژیکې موخې ګڼي، خو د پاکستان پوځ په دغو برخو کې د واشنګټن له تګلارې سره متضاد رول لوبوي.
فارن پالېسي اِن فوکس لیکي، د سپټمبر له یوولسمې بریدونو وروسته پاکستاني پوځ د امریکا میلیاردونه ډالر ترلاسه کړل، څو د طالبانو او القاعده پر ضد مبارزه وکړي. خو شل کاله وروسته طالبان بېرته واک ته ورسېدل او د لیکوال په وینا، د دې وضعیت یو لامل د پاکستان له خاورې د طالبانو د ځینو ډلو ملاتړ او خوندي پناهځایونه وو.
سرچینه زیاتوي ، دا یوازې د تېر وخت موضوع نه ده، بلکې اوس هم د پاکستان امنیتي تګلاره د افغانستان له موضوع سره نږدې تړاو لري.
لیکوال یادونه کوي چې اسلاماباد پرلهپسې ادعا کوي چې تحریک طالبان پاکستان له افغانستانه فعالیت کوي، خو د افغانستان او پاکستان ترمنځ امنیتي کړکېچ لا هم نه دی حل شوی.
د دغې رسنۍ د لیکوال په وینا، پاکستاني پوځ په خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې د ترهګرۍ ضد سیاست اصلي لوری ټاکي، خو د کلونو پوځي عملیاتو، بېپیلوټه بریدونو او زور کارونې سره سره، ناامني لا هم دوام لري.
سرچینه بلوچستان ته په اشارې وايي، دغه ایالت چې د سرو زرو او مسو په ګډون لویې معدني زېرمې لري، د ناامنۍ له امله د پراخو ستونزو سره مخ دی.
د شنونکي وینا، روان وضعیت د هغو امریکايي پانګونو لپاره هم خطر جوړوي چې د ریکوډک کان په پروژه کې پلان شوې دي.
دغه شننه زیاتوي چې واشنګټن د پاکستان له پوځ سره د اړیکو له لارې د چین د نفوذ د محدودولو هڅه کوي، خو په حقیقت کې همدا پوځ د پاکستان او چین د ستراتیژیکو اړیکو اصلي معمار بلل کېږي.
د فارن پالېسۍ د شننې له مخې، د ۲۰۲۵ کال د هند او پاکستان له جګړې وروسته د پاکستان دفاعي بودیجه شل سلنه زیاته شوې ده او چین، چې د پاکستان تر ټولو لوی پوځي تجهیزاتي شریک دی، د دې زیاتوالي له اصلي ګټهاخیستونکو څخه ګڼل کېږي.
فارن پالېسي لیکي، امریکا باید خپلې پوځي مرستې، د ایف-۱۶ الوتکو د ساتنې پروګرامونه، روزنیزې مرستې او ډیپلوماتیک ملاتړ له بشري حقونو سره وتړي او د سیاسي بندیانو د خوشې کېدو، د جبري ورکو شویو کسانو د قضیو د څېړنې او د ملکي وګړو د پوځي محاکمو د پای ته رسېدو غوښتنه وکړي.
فارن پالېسي زیاتوي، چې واشنګټن نه شي کولای د پاکستان سیاسي راتلونکی وټاکي، خو کولای شي د داسې پوځي جوړښت له ملاتړ څخه لاس واخلي چې د راپور په وینا د ولسي واکمنۍ پر ځای د پوځ واک پیاوړی کوي.
لیکوال ټینګار کوي چې د امریکا اوږدمهاله ګټې د پاکستان د پوځ له پیاوړتیا سره نه، بلکې د ولسي بنسټونو او ملکي حکومتولۍ له پیاوړتیا سره تړلې دي.
یو شمېر افغان محصلان چې د قزاقستان د دولتي پوهنتونو بورسونو ته منل شوي وايي، د روان کال له وږي میاشتې راهیسې یې د ویزو بلنلیک نه ترلاسه کړی. د دوی په وینا، د استانه ایټي پوهنتون تر اوسه د دې ځنډ د لامل په اړه روښانه وضاحت نه دی ورکړی.
د کابل، هرات او مزارشریف هغه محصلان چې د نوي تحصیلي کال لپاره د استانه ایټي پوهنتون ته منل شوي وايي، له پرلهپسې هڅو سره سره لا هم نه دي توانېدلي چې د زدهکړو د پیل لپاره قزاقستان ته سفر وکړي.
په دغو محصلانو کې دوه نجونې او اته هلکان شامل دي، چې له افغانستان انټرنشنل سره یې د هویت پټ په شرط خبرې کړې دي.
د یادو محصلانو له ډلې یوه یې د غږېږو پیغامونو له لارې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه پوهنتون منل شوي شاوخوا ۱۰ افغان محصلان له ورته ستونزې سره مخ دي. د نوموړي په وینا، دغه محصلان په یوه واټساپ ګروپ کې له یو بل سره اړیکه لري او د وږي له میاشتې راهیسې یې تر ۲۰ ځلو ډېر په انفرادي او ډلهییز ډول د پوهنتون مسوولانو ته برېښنالیکونه لېږلي دي.
یاد محصل زیاته کړې، چې د پوهنتون مسوولانو د ویزې د بلنلیک په اړه تر اوسه د دوی پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.
هغه وايي، محصلانو څو ځله هڅه کړې چې معلومه کړي ستونزه د پوهنتون، د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت او که د دغه هېواد د کډوالۍ په ادارو کې ده، خو روښانه ځواب یې نه دی ترلاسه کړی.
نوموړي ټینګار کړی، چې سږ کال له ۲۰ څخه کم افغان محصلانو د قزاقستان تحصیلي بورسونو ته بریالي شوي دي او ډېرو یې د استانه ایټي پوهنتون د زدهکړو لپاره غوره کړی دی.
افغانستان انټرنشنل تر اوسه نه دی توانېدلی چې د یاد محصل لهخوا وړاندې شوې شمېرې په خپلواکه توګه تایید کړي.
د پوهنتون سلاکار: د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د افغانانو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي
افغانستان انټرنشنل داسې یو سند ترلاسه کړی، چې ښيي د استانه ایټي پوهنتون یوه سلاکار ویلي، چې د دغه هېواد د کورنیو چارو وزارت د افغانستان، پاکستان، بنګلهدېش، فلیپین، نایجریا او د منځني ختیځ د یو شمېر هېوادونو د وګړو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي.
هغه څرګنده کړې، چې د ویزې د بلنلیک غوښتنلیک معمولاً د کډوالۍ پولیسو او د کورنیو چارو وزارت ته سپارل کېږي.
خو لا هم روښانه نه ده چې د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د دغو محصلانو د غوښتنلیکونو په اړه څه پرېکړه کړې او ایا یاد محدودیت د یوه رسمي حکم له مخې عملي کېږي، که د غوښتنلیکونو له جلا- جلا ارزونې سره تړاو لري.
له افغان محصلان سره د توپیري چلند په اړه اندېښنه
یوه محصل په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې د هغه په باور، د استانه ایټي پوهنتون سږ کال له افغان غوښتونکو سره توپیري چلند کړی دی.
نوموړی وايي، په قزاقستان کې له یو شمېر هغو افغان محصلانو سره تر خبرو وروسته چې اوس په دغه هېواد کې زدهکړې کوي، ورته څرګنده شوې چې د پوهنتون مسوولانو قزاقستان ته له ننوتلو وروسته د اروپايي هېوادونو پر لور د افغان محصلانو د احتمالي تګ موضوع د هغوی د منلو په برخه کې د اندېښنې یو لامل بللی دی.
افغان محصلان وايي، یوازې د خپل تابعیت له امله له زدهکړو د دوام له حق څخه محرومېږي.
د ویزې د بلنلیکونو په اړه د قزاقستان رسمي مقررات څه وايي؟
د قزاقستان د حکومت پر رسمي وېبپاڼه د خپرو شویو معلوماتو ارزونه ښيي، چې د تحصیلي ویزې د بلنلیک غوښتنلیک باید د دغه هېواد د پوهنتون یا د زدهکړو د مسوولې ادارې لهخوا وړاندې شي.
د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د غوښتنلیکونو د څېړلو او هېواد ته د ننوتلو د بلنلیکونو د تایید مسوولیت لري.
د رسمي معلوماتو له مخې، د بلنلیک د غوښتنلیک د څېړلو معمول موده پنځه کاري ورځې ده، خو که د امنیتي ادارو لهخوا نورو څېړنو ته اړتیا وي، دغه موده تر ۳۰ ورځو پورې غځېدای شي.
په دغو مقرراتو کې راغلي، چې د څېړنې پایله باید یا د بلنلیک د تایید او یا هم د غوښتنلیک د رد په بڼه، له دلایلو سره یوځای وړاندې شي. په دغه سند کې د ټولو افغان محصلانو لپاره د بلنلیکونو د صادرولو د سراسري بندیز یادونه نه ده شوې.
د یونسکو د اسنادو ارزونه ښيي، چې قزاقستان د زدهکړو په برخه کې د تبعیض د مخنیوي نړیوال کنوانسیون تصویب کړی دی.
د دغه کنوانسیون د لومړۍ مادې له مخې، په زدهکړو کې تبعیض هغه محدودیت یا محرومیت ته ویل کېږي چې د نژاد، جنسیت، ژبې، مذهب او ملي یا ټولنیز اصل په څېر عواملو پر بنسټ رامنځته شي او د زدهکړو د فرصتونو پر برابرۍ اغېز وکړي.
په افغانستان کې د طالبانو تعلیمي محدودیتونو د افغان نجونو او ښځو د زدهکړو فرصتونه په پراخه کچه محدود کړي دي.
په استانه ایټي پوهنتون یوه منل شوې افغانې محصلې په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې په افغانستان کې تعلیمي محدودیتونو د نجونو لپاره د بهرنیو بورسونو ارزښت لا زیات کړی دی.
هغې ویلي، په افغانستان کې نجونې له زدهکړو محرومې دي او هلکان هم د زدهکړو د کیفیت له ستونزو سره مخ دي.
دغې افغان محصلې زیاته کړې، چې له دغو شرایطو سره سره، قزاقستان ته د منل شویو محصلانو د سفر د بهیر درېدلو د هغوی د تحصیلي راتلونکي په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
نوموړې ټینګار کړی، چې محصلان د خپلو منل شویو غوښتنلیکونو د وضعیت د روښانه کېدو او د خپلو زده کړو د دوام د امکاناتو د برابریدو غوښتونکي دي.
د بریتانیا یوې محکمې مصطفی سپهوند او فرهاد جواديمنش د ایران انټرنشنل د دوو خبریالانو: مجتبی پورمحسن او کامبیز حسینی، په اړه د جاسوسۍ په قضیه کې د ایران له استخباراتي ادارې سره د مرستې په تور مجرمان وپېژندل.
د بریتانیا د وولیچ جزايي محکمې د پنجشنبې په ورځ، د لړم په ۲۱مه، مصطفی سپهوند په متفقه پرېکړه د دوو تورونو، یعنې له یوه بهرني استخباراتي سازمان سره د مرستې او د تاوتریخوالي د برید د ترسره کولو د نیت، له امله مجرم وپېژاند.
د محکمې منصفه پلاوي دغه راز فرهاد جواديمنش په متفقه پرېکړه له یوه بهرني استخباراتي سازمان سره د مرستې په تور مجرم وپېژاند، خو د «تاوتریخوالي د برید په پلان جوړونه کې د ګډون» له تور څخه یې برائت ورکړ.
د دې قضیې درېیم تورن، شاپور قلعهعليخاني نوري، پر ځان لګېدلي دواړه تورونه رد کړل او له زندانه خوشې شو.
ټاکل شوې ده چې د سپهوند او جواديمنش د مجازاتو حکم د لیندۍ په ۲۶مه، د ماسپښین په دوو بجو، د لندن په اولډ بیلي محکمه کې اعلان شي.
د بریتانیا څارنوالۍ د لیندۍ په ۱۱مه د قضیې د شواهدو د ارزونې په وروستي پړاو کې ویلي وو چې تورنو کسانو د هغو کسانو د کورونو پته موندلو ته په تګ او د عکسونو او ویډیوګانو په اخیستلو سره، په قصدي توګه د برید د چمتو کولو لپاره له سپاه پاسداران سره مرسته کړې ده.
د څارنوالۍ استازي، ویلیم املین جونز، وویل چې سپاه پاسداران په بریتانیا کې د خپلو فعالیتونو لپاره سپهوند غوره کړی و او هغه بیا جواديمنش او نوري د مرستې لپاره ګومارلي وو.
د نوموړي په وینا، د دوی دنده دا وه چې ورکړل شویو پتو ته لاړ شي، انځورونه او ویډیوګانې واخلي او د هغو کسانو د موندلو هڅه وکړي چې سپاه پاسداران د خپلو هدفونو په توګه ټاکلي وو.
د محکمې په غونډو کې د ۱۵۰ زره پونډو د ورکړې او په ایران کې د سپهوند د قضايي دوسیې د حل کولو په اړه د ژمنو پیغامونه هم وړاندې شول.
څارنوالۍ دغه ژمنې له سپهوند سره د همکارۍ اصلي انګېزه وبلله، خو سپهوند وویل چې د برید د ترسره کولو نیت یې نه درلود او د پیسو غوښتلو او د پتو په اړه د پلمو په جوړولو سره یې مقابل لوری ځنډولی و.
سپهوند د تلې په ۳۰مه د محکمې په غونډه کې وویل چې له ده څخه د کامبیز حسینی د لاسونو او پښو د ماتولو غوښتنه شوې شوه. دغه راز ترې غوښتل شوي وو، چې مجتبی پورمحسن ووهي، څو د ایران د حکومت پر ضد له لیکلو لاس واخلي.
خو نوموړي ټینګار وکړ چې د دغو کسانو د زیانمنولو نیت یې نه درلود او له مقابل لوري سره یې ظاهري همکاري د ده او کورنۍ ته د ګواښونو له امله وه.
نوري هم د لړم په پنځمه د محکمې په غونډه کې ومنله چې د سپهوند په غوښتنه یې ځینې عکسونه او ویډیوګانې اخیستې، هغه ته یې لېږلې او وروسته یې پاکې کړې دي. خو نوموړي وویل چې د دې کار له اصلي موخې خبر نه و او فکر یې کاوه چې دا کار د خپل ملګري له مسلکي فعالیت سره تړاو لري.
جواديمنش هم د ایران له استخباراتي ادارې سره د همکارۍ په اړه د معلوماتو لرل رد کړل، خو د شاهد په توګه یې د محکمې پر وړاندې شاهدي ورنه کړه.
د لړم په پنځمه د شاهدانو د څرګندونو له پای ته رسېدو سره، محاکمه د وروستۍ پرېکړې پړاو ته لاړه.
د محکمې منصفه پلاوي د دې پړاو له پای ته رسېدو وروسته د هر تورن پر وړاندې د لګېدلو تورونو په اړه پرېکړه وکړه.
ایراني رسنۍ «ایراف» د سرچینو په حواله راپور ورکړی چې د افغانستان د پخواني حکومت پر یوه قوماندان احمدخان غوري، برید کوونکی د طالبانو د استخباراتو د ادارې کارکوونکی و. د راپور له مخې، دغه بریدګر ته په کابل کې د طالبانو استخباراتو د غوري د وژلو امر کړی و.
دغې رسنۍ د پنجشنبې په ورځ، د لړم په ۲۱مه، په یوه راپور کې د «باوري سرچینو» په حواله لیکلي چې برید کوونکي د دغه برید امر نېغ په نېغه له طالب چارواکو اخیستی و.
ایراني چارواکو تر اوسه په دې برید کې د طالبانو د لاس لرلو په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.
احمدخان غوري، چې د افغانستان په لوېدیځ کې د جهادي قوماندانانو له پېژندل شویو څېرو او د محمد اسماعیل خان له نږدې کسانو څخه و، د لړم په ۱۰مه په مشهد کې د خپل کور دننه د چاودنې له امله ټپي شو.
په لومړنیو راپورونو کې ویل شوي وو، چې د دغه قوماندان د یوه مېلمه د موبایل پاروبینک چاودلی و و.
دغه مېلمه، چې د بریدګر په توګه یاد شوی و، له برید یوه ورځ وروسته په روغتون کې د ژورو ټپونو له امله مړ شو.
د طالبانو چارواکو هم تر اوسه د دې پېښې په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.
د احمدخان غوري نږدې کسانو تر دې وړاندې ویلي وو چې دغه چاودنه قصدي وه او موخه یې د نوموړي وژل وو.
دا لومړی ځل نه دی چې په ایران کې د طالبانو یو مخالف قوماندان تر برید لاندې راځي. تر دې وړاندې معروف غلامي او جنرال اکرامالدین سریع، چې د پخواني حکومت دوه قوماندانان او د طالبانو مخالفان وو، په مشهد او تهران کې وژل شوي دي.
ایراني رسنۍ «ایراف» لیکلي چې دا پېښې په ایران کې د طالبانو د استخباراتي فعالیتونو خطرناک اړخونه او د دغه هېواد پر ملي امنیت د هغو اغېزې څرګندوي.
دغې رسنۍ زیاته کړې چې پر غوري د برید څېړنه ښایي په ایران کې د افغانستان د پخوانیو چارواکو پر وړاندې د ورته څو نورو پېښو په ریښو موندلو کې هم مرسته وکړي.
په ایران کې د افغانستان د پخوانیو قوماندانانو د امنیت په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي. سرچینو تر دې وړاندې افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې دغو قوماندانانو ته د امنیتي ګواښونو تر رسېدو وروسته، دوی خپل تګ راتګ محدود کړی او د امنیت د ټینګښت لپاره یې نور تدابیر هم نیولي دي.
طالبانو تر دې وړاندې ګواښ کړی و چې خپل مخالفان به له افغانستانه بهر هم په نښه کړي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال محمدنبي عمري ویلي وو چې دغه ډله د اړتیا په صورت کې کولای شي د ۵۰۰ پاکستانیو روپیو په بدل کې خپل مخالفان د افغانستان له پولو بهر ووژني.
د سراجالدین حقاني پخواني ویاند، سعید خوستي، هم درې کاله وړاندې له هېواده بهر د طالبانو مخالفان په مرګ ګواښلي وو. نوموړي خبرداری ورکړی و چې طالبان په افغانستانه بهر د خپلو مخالفانو د په نښه کولو لپاره سلګونه رضاکاران لري.
د کابل د کارته نو سیمې په طلايي ښارګوټي کې د طالبانو د پولیسو د یوه قوماندان په کور کې د شپې تر درې نیمو بجو د موسیقۍ محفل روان و. د رباب او تبلې غږونه له هارمونیې سره یوځای کېدل او سندرغاړي د ګډونوالو په غوښتنه سندرې ویلې.
دا محفل د قوماندان د زوی د زیږېدو په مناسبت جوړ شوی و. د کور په یوه برخه کې موسیقي غږوونکي ناست وو او د طالبانو یو شمېر غړي یې شاوخوا راټول وو. د کور دباندې طالب ساتونکو پهره کوله.
د محفل یوه ګډونوال، چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم خپور شي، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې په دغه بنډار کې د طالبانو د پولیسو او استخباراتو غړو هم ګډون درلود.
د نوموړي په وینا، د موسیقۍ له پیل مخکې دوو طالبانو له خپلو جېبونو ګولۍ راوایستلې او په چایو کې یې واچولې. هغه وویل: «ما ته د ټابلیټ کا په څېر ښکاره شوې».
کله چې د موسیقۍ ډلې خپل وسایل برابر کړل، سندرغاړي ګډونوالو ته د ښه راغلاست تر څنګ د کوربه لپاره د نورو ورته ښادیو دعا وکړه او د ملنګ جان د یوې سندرې د ویلو اجازه یې وغوښته.
هغه وویل: «ټول ستړي مه شئ، الله دې د قوماندان صیب کره نورې ښادۍ هم راولي، زه به په پیل کې د ملنګ جان یوه سندره ووایم، که د ټولو خوښه وي».
سندرغاړي دا سندره پیل کړه:
«خاوره یې د سرو ده، هر یو کاڼی یې مرجان دی
زه چې پرې مین یم، دا هغه افغانستان دی»
د ملنګ جان په اصلي شعر کې د افغانستان پر ځای د پښتونستان نوم راغلی، خو د سندرې په ځینو هغو بڼو کې چې افغان سندرغاړي یې اجرا کوي، د افغانستان نوم کارول کېږي.
د سندرې پر مهال سندرغاړي له هارمونیې لاسونه پورته کړل او چکچکې پیل شوې. د مجلس ځینو طالب ګډونوالو هم ورسره لاسونه وپړکول او نورو د سندرې له تال سره سرونه ښورول.
د محفل یوه ګډونوال د مجلس د نورو جزئیاتو په اړه وویل چې په زیرزمینۍ کې د سګرټو لوګي خپاره وو او د چرسو بوی هم ډېر و. د هغه په وینا، ځینې ګډونوال به د لنډ وخت لپاره له خونې بهر وتل او بېرته به راننوتل.
هغه وویل: «په ټوله زیرزمینۍ کې د سګرټو دود و، د چرسو بوی بېخي ډېر و، موسیقي هم روانه وه او یو نیم کس به د څه وخت لپاره دباندې هم وتلو. زه هم ووتم، بهر مې د چرسو له لوخړو لرې پاکه هوا تنفس کړه او بېرته ننوتم».
د ګډونوال په وینا، محفل د شپې په درې نیمو بجو له ستونزې پرته پای ته ورسېد. د موسیقۍ ډلې خپل وسایل راټول کړل او د یوه طالب په موټر کې خپلو ځایونو ته ولېږدول شول.
«راشه چې اوس دې سم کافر کړمه»
خو د افغانستان په ختیځ کې د ننګرهار ولایت د بهسودو ولسوالۍ په یوه کلي کې د واده په مراسمو کې د موسیقۍ د محفل انجام بل ډول و. د طالبانو د امربالمعروف محتسبانو د موسیقۍ محفل په زور ودراوه او یو شمېر ګډونوال یې ووهل.
دا پېښه د روان کال د تلې میاشتې پر ۱۷مه، د پنجشنبې په ماښام، د بهسودو ولسوالۍ په خوشکنبد کلي کې شوې ده. سندرغاړي اغا ګل، د هغه ورور او تبلهغږوونکي ریدي ګل او ربابغږوونکي جاوېد د یوه ځايي اوسېدونکي د واده په مراسمو کې په پټه موسیقي غږوله. د کلي یو شمېر ځوانان او د واده زلمی هم په دې محفل کې ناست وو. د تبلي او رباب له چټک غږ سره به کله ناکله یو ځوان د خونې منځ ته ورټوپ کړل او وبه نڅېده.
د واده یو ګډونوال افغانستان انټرنشنل -پښتو ته وویل: «ساز ګرمه کې روان و، اغاګل دا سندره ویله چې که بې له تا مې زړه خوږېږي نو کافر دې شمه. په همدې شېبه کې د طالبانو د امربالمعروف محتسبان او ورسره ساتونکي حجرې ته راننوتل.
یاد ګډونوال زیاتوي: «دروازه یې په لغته ووهله، طالبان راننوتل او په وهلو ډبولو یې شروع وکړه. سندرغاړی یې له ویښتو کش کړو او ورته ویې وویل، راشه چې اوس دې سم کافر کړمه».
د سرچینې په وینا، طالبانو د واده د زلمي د کورنۍ د غړو په ګډون یو شمېر ګډونوال وډبول او بیا یې د بهسودو ولسوالۍ اړوند د طالبانو امنیه قوماندانۍ نظارت خانې ته یووړل.
دوی د همدې ورځې پر سبا د تلې میاشتې پر ۱۸مه نېټه د جمعې په ورځ د ماسپښین له لمانځه وروسته د قومي مخورو په تضمین خوشې شول. له دغو سندرغاړو او موسیقۍ غږوونکو څخه طالبانو لیکلي تضمینونه واخیستل چې نور به موسیقي نه کوي او وسایل یې ترې ضبط کړل.
له دغو سندرغاړو څخه نیول شوې وسیلې څو اونۍ وروسته په ننګرهار کې طالبانو وسوځولې.
د همدې تلې میاشتې په ۲۰مه نېټه د شپې مهال د کابل ولایت د نهمې حوزې اړوند په پکتیا کوټ سیمه کې سندرغاړي عصمت معصوم او ملګرو یې نږدې ۲۰۰ کسانو ته موسیقي کوله. د شپې شاوخوا یوه بجه وه چې د طالبانو د امربالمعروف د حوزې کشر مولوي محمد عباس عباسي د نورو محتسبانو په ملتیا د موسیقۍ دغه بنډار ته له وسلو سره ورننوت.
د موسیقۍ د ډلې یو غړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «یو ځل ګډوډوي شوه، هلکانو وویل چې طالبان راننوتل او په دې کې یو کس ما ته لغتې ونیولې. ورپسې یې له ګرېوانه ونیولم او په مخ یې څپېړې راکړې. زما له سترګو اوښکې روانې وې او بل کس ته یې غږ کړل چې دې خنځیر ته ولچک واچاوه».
نوموړي د هغو وسایلو دا انځور هم له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړ چې طالبانو ترې ضبط کړي دي.
د هغه په وینا، طالبانو یوه شپه په نهمه حوزه کې وساته او سهار یې خبرداری ورکړ چې موسیقي په اسلام کې حرامه ده او که بیا ځل ونیول شو، نو دوه کاله به زنداني شي.
هغه زیاته کړه: «دا اول ځل و چې موږ ونیول شوو، موږ په پټه ډېر مجلسونه کړي دي. خپله طالبانو هم دعوت کولو، موږ پسې رینجر موټرو کې راغلي دي او پروګرامونو ته یې وړي یو».
د معصوم په وینا، اوس هم په پټه د موسیقۍ ډلې فعالې دي او هغه سندرغاړي چې د طالبانو په خوښویو کې موسیقي غږوي، امنیت یې نیول کېږي او هېڅ ډول ستونزې ورته نه پېښېږي، خو برعکس بیا د عامو وګړو په ودونو کې چې له طالبانو سره اړیکې نه لري، په پټه موسیقۍ پکې له خطره خالي نه وي.
عصمت معصوم د هغو سندرغاړو له ډلې یو تن و، چې پر کابل د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته خیبر پښتونخوا ته لاړ او هلته یې په ډاډه زړه د موسیقۍ پروګرامونه کول، خو د افغان کډوالو خلاف د پاکستاني پولیسو عملیاتو د دوی ژوند هم هلته تریخ کړ او د ۲۰۲۵ کال په پای کې له پېښور نه بېرته افغانستان ته لاړ.
معصوم د طالبانو له بندیزونو سره سره، په پټه د موسیقۍ په بنډارونو او پروګرامونو کې برخه اخېسته، خو د کابل د نهمې امنیتي حوزې د مسوولانو تر ګواښونو وروسته، د موسیقۍ محفلونو ته نه ځي.
د طالبانو چاپې او پټې اچازې
نعمت سرحدي په جلال اباد ښار کې د محلي موسیقۍ ډله لري. هغه له چمبې سره په سندرو ویلو مشهور دی او پر ننګرهار سربېره یې په کابل کې هم د موسیقۍ پټ پټ بنډارونه کړي دي. ملګري یې وایي، چې څو ځله طالبانو نیولی دی او ضمانتونه یې ترې اخیستي چې موسیقي به نه کوي، خو د ګټې وټې بل هنر ورسره نشته.
یو شمېر سندرغاړو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې نور هنرونه یې زده نه دي او مجبور دي چې په پټه له همدې لارې خپلو اولادونو ته یوه مړۍ ډودۍ پیدا کړي.
په خوست کې یو فعال سندرغاړی وایي: «له چا سره چې مجلس ته ځو، پوښتنه ترې کوم چې د کورنۍ کوم غړی یا خپلوان یې په طالبانو کې شته او که نه؟ که وي، نو بیا ورته وایو چې د پټې اجازې اخیستلو څه غم دې وکړي».
د سندرغاړو په وینا، ځینې کورنۍ د خوښیو پر مهال د طالبانو د ځايي حوزو له مسوولینو سره پېژندګلوي کوي او د هغوی په ډاډ د موسیقۍ مجلسونه برابروي چې دا ډول اقدام دوی په محلفونو کې یو څه ډاډه کوي.
د طالبانو امر بالمعروف د کابل او ولایتونو د ودونو په تالارونو کې هم د موسیقۍ پر پروګرامونو بندیز لګولی دی.
ددغو بندیزونو په پایله کې د کابل د ودونو په تالارونو کې د خوښۍ د نمانځلو دود هم بدل شوی او ډېرځله داسې پېښ شوي، چې په واده کې د طالبانو ترانې، مشاعرې، زمزمې یا هم مذهبي تبلیغ کیږي.
خو په ځینو تالارونو کې، چې مسوولان یې د طالبانو له امنیتي حوزو سره نږدې اړیکې لري، د پیسو په بدل کې په ټیټ غږ، یا هم د ښځو په تالار پورې محدودې موسیقۍ ته اجازه ورکول کیږي. طالبان ددې په بدل کې د «خوښۍ شیریني» په نامه له ۱۵ نه تر ۲۵ زرو پورې افغانۍ اخلي.
د طالبانو د واکمنۍ له پیل راهیسې دغې ډلې د موسیقۍ د وسیلو نیولو او سوځولو لړۍ هم روانه ساتلې ده.
هره اونۍ د طالبانو اړوندې ادارې په ولایتونو کې د موسیقۍ د سلګونو الو د نیولو خبر ور کوي.
تازه د نومبر پر ۲۵مه په خوست کې د طالبانو د والي ویاند مستغفر ګربز اعلان وکړ، چې د دغه ولایت په مرکز او ولسوالیو کې له تېرو څو میاشتو راپه دې خوا نیول شوې ۶۵۰ بېلابېلې الې د محتسبینو په شتون کې وسوځول شوې.
له دې وړاندې د ۲۰۲۶ کال د می میاشتې په ۱۲مه د ننګرهار ولایت په خوږیاڼو او روداتو ولسوالیو کې هم له ۱۶۹ څخه زیات د موسیقۍ الات له سیمهییزو خلکو او هنرمندانو راټول شوي وو او اور ته واچول شول.
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د موسیقۍ پر خپرولو او غږولو سخت او متواتر بندیزونه لګول شوي دي.
د طالبانو امربالمعروف وزارت د ۲۰۲۴ کال د اګسټ پر ۱۴مه په یوه رسنیز کنفرانس کې اعلان کړی و چې یوازې په همدې کال کې یې د کابل، هرات، پروان، پنجشېر او ننګرهار په ګډون له بېلابېلو ولایتونو څخه ۲۱ زره او ۳۲۸ د موسیقۍ الې راټولې کړې او له منځه وړې دي.
که د بدخشان، نیمروز، سرپل، لغمان، هلمند او زابل ولایتونو ټول متفرق راپورونه هم له دغو شمېرو سره یوځای شي، په تېرو پنځو کلونو کې په ټول هېواد کې له ۲۵ زرو څخه تر ۳۰ زرو پورې د موسیقۍ وسایل د طالبانو محتسبانو سوځولي دي.
د طالبانو د سختو قیوداتو، پر ودونو د څارنې او پر محفلونو د چاپو لګولو له امله د هېواد د هنر او موسیقۍ ټولنه له ګڼو ګواښونو او ستونزو سره مخ ده. په تېرو پنځو کلونو کې له ۶۰۰ زیات محلي سندرغاړي، د ډول او موسیقۍ د نورو الاتو غږوونکي په بېلابېلو ولایتونو کې د موسیقۍ غږولو پر سر توقیف شوي، تعزیري سزاوې ورکړل شوې او بنديان شوي دي.
سندرغاړي جرابې او پوکاڼۍ پلوري
د کابل په لومړۍ ناحیه کې کوچه خرابات، چې یو مهال د موسیقۍ او هنرمندانو د راټولېدو مشهور ځای و، اوس یې هنري رنګ پیکه شوی.
هغه هنرمندان چې ژوند او هنري فعالیتونه یې له دې کوڅې سره تړلي وو، اوس ډېری د خپل پخواني مسلک پرېښودو ته اړ شوي او په نورو کارونو بوخت دي. ځینې یې په هټیو کې خوراکي توکي او د ماشومانو د لوبو وسایل پلوري او ځینې نور په لاسي کراچیو کې توکي پلوري.
فرید احمد (مستعار نوم) چې یو تبله غږوونکی دی، دا کسب ورته له نیکونو په میراث پاتې و، خو اوس د کابل ښار منډوي بازار ته نږدې د لاسي توکو یوه کراچۍ لري چې جرابې، بنیانونه او نور ژمني توکي پکې پلوري.
هغه د اوړي په موسم کې د کابل کوڅو کې ګازي پوکاڼۍ پلورلې، خو د ژوند چاره یې پرې نه کېده.
دغه سندرغاړي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې که څه هم ځینو پټو ناستو ته سندرغاړو وربللی و، خو ده نه غوښتل چې نور خطر په سر واخلي او د طالبانو له وهلو او ترټنې سره مخ شي.
نوموړی د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ میاشت کې په کابل کې د موسیقۍ یو بنډار ته روان و چې د تالاشۍ په یوه پوسته کې طالبانو ودراوه او پر سپکو سپورو سربېره یې تبله هم په چاقوانو ترې وڅیرله.
نوموړی وايي،سختې بدې ردې ورته وویل شوې او پرېکړه یې وکړه چې نور ددغو سپکو سپورو توان نه لري.
هغه اوږد اسویلی و اویست او بیا یې وویل: «تقریبا له څلور و ډېرکالونه وشول چې بیا مې په تبلې ګوتې نه دي اېښې».
هنرمندان په جلا وطنۍ کې
د افغانستان د ملي موسیقۍ انسټیټیوټ او د هنرمندانو ټولنې د ارقامو له مخې، تر ۸۰ سلنې زیات مسلکي او سیمهییز سندرغاړي چې له ۱,۵۰۰ زیات هنرمندان او د هغوی د کورنیو غړي کېږي، له هېواد څخه وتلو او جلاوطنۍ ته اړ شوي دي.
د ۲۰۲۱ کال د دسمبر په میاشت کې د ملي موسیقۍ انسټیټیوټ ټول ۳۵۰ تنه استادان او محصلین په ډله ییزه توګه پرتګال ته ولېږدول شول او هلته یې خپل انسټیټیوټ بېرته فعال کړ. سلګونه نور محلي سندرغاړي د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ پېښور، کوټې او مشهد ته کډوال شول او پیژندل شویو موسیقارانو په اروپا، امریکا او کاناډا کې پناه واخېسته.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا او یونسکو سازمان د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په جریان کې خپرو شویو راپورونو کې دا کړنې د افغانستان کلتوري میراث ته سخت زیان بللی، خو د طالبانو د امر بالمعروف وزارت لا هم ټینګار کوي چې د موسیقۍ اورېدل او غږول د دوی د قانون له مخې «غیر شرعي» کار دی.
ډېر افغان سندرغاړي په پېښور، کوټه او د پاکستان په نورو ښارونو کې میشت دي او ځینې یې بهر ته د تګ دوسیې لري.
په پېښور کې د «هنري ټولنې» مشر راشد احمد خان وايي، چې اوسمهال په پېښور او کوټه کې د افغان هنرمندانو، سندرغاړو او د هغوی د کورنیو د غړو شمېر له ۸۰۰ تر ۱۰۰۰ پورې رسېږي. دغه سندرغاړي له پاکستان نه د افغان کډوالو د اخراج په بهیر کې له ګڼو ستونزو سره مخ دي او د عصمت معصوم په څېر یې ځینې بېرته افغانستان ته استول شوي دي.
د احمدخان په وینا، ددوی ټولنه د افغان هنرمندانو د حقونو د دفاع او افغانستان ته د هغوی د جبري ستنولو د مخنیوي لپاره هڅې کوي او د محکمې پرېکړې د دې زمینه برابره کړې، چې دغه هنرمندان په جبري توګه افغانستان ته ونه اېستل شي.
د پېښور عالي محکمې د ۲۰۲۶کال د اکتوبر پر پنځمه د پاکستان اړوندو چارواکو ته لارښوونه کړې، چې د افغان هنرمندانو د ویزو اړوند غوښتنلیکونه وڅېړي. د «هنري ټولنې» د خبرپاڼې له مخې، محکمې امر کړی چې دغه بهیر باید د قانون له اصولو سره سم په ۶۰ ورځو کې بشپړ شي.
په پېښور کې میشت یوه افغان سندرغاړي سعیدالله وفا افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په پېښور کې د ۱۰۹ افغان هنرمندانو کورنیو محکمې ته عریضې کړې دي،څو افغانستان ته د دوی د جبري ستنولو مخه ونیسي.
د هغه ماشومان له زدهکړو بېبرخې دي، ازاد تګراتګ نهشي کولی او له سختو اقتصادي ستونزو سره ژوند تېروي.
هغه په پېښور او کوټه کې د افغان هنرمندانو د شمېر په اړه وویل، « دامهال شاوخوا د ۵۰۰ افغان هنرمندانو کورنۍ په پېښور او کوټه کې مېشتې دي چې له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي. محکمې ته مو رسمي لیک هم ورکړی، چې له مخې یې پولیس نه شي کولی موږ ونیسي یا وځوروي. له دې پرېکړې وروسته د پولیسو چلند تر یوه بریده نرم شوی دی».
وفا ټینګار کوي، چې افغانستان ته بېرته نهشي ستنېدای، ځکه هلته نه یوازې د دوی پر هنر او کار بندیزونه لګېدلي، بلکې د ماشومانو د زدهکړو مخه یې هم نیول شوې ده. نوموړي استدلال وکړ، چې «طالبانو په افغانستان کې ګڼ هنرمندان نیولي، زنداني کړي او توبې یې پرې اېستلې دي».