د ایران د اهواز د سوداګرۍ خونې منشي وایي، د خوزستان د بندري، سړکونو او رېلپټلیو ظرفیتونه کولای شي افغانستان د عراق، متحده عربي امارات، کویټ او د خلیج فارس له نورو بازارونو سره ونښلوي او د افغانستان د سوداګریزو توکو د ترانزیټ لګښتونه او وخت راکم کړي.
د ایرنا خبري اژانس د راپور له مخې، د اهواز د سوداګرۍ خونې منشي محمد نجفیان ویلي، د هرات اقتصادي فعالان کولای شي د خوزستان د ترانسپورټي ظرفیتونو په کارولو سره خپل تولیدي او صادراتي توکي د عراق، متحده عربي امارات او کویټ په ګډون د سیمې بازارونو ته ولېږدوي.
د هغه په وینا، د خوزستان د بندرونو او ګډې ترانسپورټي شبکې کارول کولای شي د افغانستان د سوداګریزو توکو د لېږد لګښتونه او د سیمې سویلي بازارونو ته د رسېدو وخت راکم کړي او د دواړو هېوادونو د خصوصي سکټورونو ترمنځ د همکاریو نوې لارې پرانیزي.
نجفیان د اقتصادي راکړو ورکړو په برخه کې د خنډونو د لرې کولو لپاره د سوداګریزې ډیپلوماسۍ پر اهمیت ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې په افغانستان کې د ایران د نوي سوداګریز سلاکار د کار پیل هم کولای شي د دواړو هېوادونو د اقتصادي فعالانو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا او د همکاریو د نویو برخو د پېژندلو لپاره ښه فرصت برابر کړي.
نجفیان د هرات کرنیز ظرفیتونه د خوزستان د پروسس کوونکو صنایعو ترڅنګ د ګډو همکاریو لپاره مناسبه زمینه بللې او ویلي یې دي، چې هرات د کرنیزو او مالدارۍ محصولاتو په تولید کې د پام وړ ظرفیت لري او خوزستان هم د پروسس، د خوراکي توکو د تولید او بستهبندۍ د صنعتونو په لرلو سره د دغو محصولاتو د ارزښت د ځنځیر په بشپړولو کې رول لوبولی شي.
هغه زیاته کړې، د خوراکي توکو په صنعت، د کرنیزو محصولاتو په پروسس او د بستهبندۍ د کرښو په جوړولو کې ګډه پانګونه کولای شي د محصولاتو ارزښت لوړ کړي او د درېیمو هېوادونو بازارونو ته د هغوی د رسولو زمینه برابره کړي.
د ایرنا د راپور له مخې، ایران او افغانستان په وروستیو کلونو کې د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ د پراختیا لپاره د ترانزیټي او رېلپټلیو د مسیرونو پراختیا د خپلو همکاریو له مهمو برخو څخه ګرځولې ده.
د هرات اسلامکلا او د ایران د رضوي خراسان ولایت دوغارون بندرونه د دواړو هېوادونو ترمنځ د ځمکنۍ سوداګرۍ له مهمو لارو څخه دي. د دواړو هېوادونو چارواکو څو ځله د لاریو د تګ راتګ د ظرفیت پر زیاتوالي، د ګمرکي تشریفاتو پر کمولو او د سوداګرۍ پر اسانتیاوو ټینګار کړی دی.
د خواف ـ هرات رېلپټلۍ هم د ایران او افغانستان ترمنځ د رېلپټلۍ د نښلولو له مهمو زیربناوو څخه ده. د خپرو شویو راپورونو له مخې، د دې لارې له لارې د افغانستان د توکو او کانونو د محصولاتو لېږد د ایران سویلي بندرونو او نورو بازارونو ته ممکن شوی دی.
په کندهار کې د درملو سوداګر وایي، هغه درمل چې په قانوني اسنادو هېواد ته راوړل کېږي، د ګمرکي چارو او کیفیت معلومولو په نوم د اوږدې مودې لپاره په نامناسبو شرایطو کې ساتل کېږي، چې له امله یې د خرابېدو او د کیفیت د له منځه تلو خطر زیاتېږي.
د کندهار په ګمرک کې د قانوني وارد شوو هندي درملو د تخلیې او په ازاده فضا کې د اېښودلو موضوع د درملو د سوداګرو اندېښنې راپارولې دي.
د درملو یو شمېر سوداګر شکایت کوي چې د کندهار په ګمرک کې د درملو له موټرو څخه د درملو کښته کول او د لمر او باران په وړاندې اېښودل د درملو د کیفیت لپاره جدي ګواښ دی.
د دوی په خبره، د درملو په ساتنه کې د نړیوالو معیارونو نه مراعاتول نه یوازې د سوداګرو پانګې ته زیان رسوي، بلکې د ناروغانو روغتیا هم له خطر سره مخ کوي.
د درملو یو سوداګر په خپره شوې ویډیو کې وایي: «موږ په قانوني اسنادو درمل واردوو، خو په ګمرک کې یې له موټرو کښته کوي، لمر ته یې ږدي او د کیفیت د معلومولو په نوم یې له داسې حالت سره مخ کوي چې د خرابېدو امکان یې ډېر دی. کله چې دا درمل بازار ته وړاندې شي، بیا همدا مسوولین یې له خلکو راټولوي او سوداګر د بېکیفیته درملو په پلورلو تورنوي. نو که درمل په خپله د ګمرک په انګړ کې خرابېږي، د دې مسوولیت به څوک مني؟.»
یو بل درمل پلورونکی وایي، دا لومړی ځل نه دی چې د ګمرک په انګړ کې درمل له اوږدې مودې څخه پاتې کېږي او د ساتنې مناسب شرایط ورته نه برابرېږي.
د هغه په وینا، تر دې وړاندې هم داسې درمل د اوږدې مودې لپاره په ګمرکونو کې درول شوي چې وروسته یې د ختمېدو نېټه تېره شوې او سوداګرو ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي.
نوموړی زیاتوي: «درمل عادي سوداګریز توکي نه دي چې هر چېرې او په هر ډول وساتل شي، ځینې درمل د تودوخې او رڼا پر وړاندې ډېر حساس دي، که د ساتنې شرایط یې مراعات نه شي، کیفیت یې له منځه ځي، بیا ولې سوداګر د داسې درملو د خرابېدو مسوول ګڼل کېږي چې د خرابېدو زمینه یې خپله طالبان برابروي؟.»
د سوداګرو په خبره، دوی د ګمرکي ځنډ، د درملو د تخلیې او د نامناسبې ساتنې له کبله له سختو اقتصادي فشارونو سره مخ دي.
دوی ادعا کوي چې د خپلو قانوني وارداتو د خلاصون لپاره له ګڼو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي او د دوی شکایتونو ته هم لازم پام نه کېږي.
د درملو د یوه سوداګر په وینا، د دې وضعیت دوام سوداګر له داسې رواني او اقتصادي فشار سره مخ کړي چې نور یې د زغملو توان نه لري.
هغه خبرداری ورکوي چې که د سوداګرو ستونزو ته رسېدنه ونه شي، د دې وضعیت پایلې به ډېرې درنې وي.
بل خوا په کندهار د طالبانو ګمرک ریاست د خلکو د شکایتونو او ویډيوګانو خپرېدو وروسته دغه ادعاوې رد کړې دي او وایي، د یادې محمولې یوه اندازه درمل د کیفیت د ازموینې لپاره د شرکت په رضایت تخلیه شوي، بېرته بار شوي او وروسته ځانګړې سړې خونې ته لېږدول شوي دي.
د ګمرک مسوولینو ټینګار کړی چې د ازموینې تر پایلې پورې به درمل د ساتنې په مناسبو شرایطو کې وساتل شي.
شپږ افغانې کورنۍ وايي، زامن یې له ایران څخه ترکیې ته د اوښتو د هڅې پر مهال ورک شوي او له څو ورځو تېرېدو سره سره یې لا هم د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه لري.
د دغو شپږو ځوانانو خپلوانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د هغوی وروستۍ اړیکه یا پیغام هغه مهال و چې غوښتل یې له سرحدي لارو ترکیې ته واوړي. د دغه کورنیو په وینا، سره له دې چې د خپلو زامنو د موندلو لپاره یې بېلابېلې هڅې کړي، خو لا هم نه پوهېږي چې هغوی ژوندي دي او که مړه شوي دي.
د دغو کورنیو اندېښنې وروسته له هغه زیاتې شوې چې په تېرو څو ورځو کې د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د جسدونو د موندلو په اړه راپورونه خپاره شوي او په دې لاره کې یې د پناه غوښتونکو د خوندیتوب په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
۲۲ کلن ځوان فرهاد
د ورکو شویو ځوانانو له ډلې د فرهاد په نوم یو ۲۲ کلن ځوان هم دی. د هغه ورور فریدون د پنجشنبې په ورځ د ننګرهار د بټي کوټ ولسوالۍ څخه افغانستان انټرنشنل ته ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې له فرهاد څخه هېڅ خبر نه لري.
د هغه په وینا، فرهاد د جمعې په ماښام ( د لړمه ۷مه) د ترکیې پر لور د سرحدي دېوال د اوښتو په موخه حرکت کړی و، خو له هغه وروسته یې له خپلې کورنۍ سره هېڅ اړیکه نه ده نیولې.
فریدون ویلي، کورنۍ یې په تېرو څو ورځو کې د بېلابېلو لارو هڅه کړې چې د فرهاد د برخلیک په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه یې هڅې کومه پایله نه ده لرلې.
۲۱ کلن ځوان نورمل غفاري
د نورمل پلار بشرمل غفاري د پنجشنبې په ورځ له کابله ویلي، زوی یې د جمعې په ماښام ( د لړم ۱۴مه) له ایران نه د ترکیې پر لور روان شوی دی.
هغه ویلي، له هماغه وخته تر اوسه د خپل زوی د ژوندي یا مړه کېدو په اړه هېڅ ډول معلومات نه لري.
هغه هویتي اسناد چې افغانستان انټرنشنل لیدلي، ښيي چې نورمل د ۱۳۸۴ کال د چنګاښ په ۱۹مه زېږېدلی دی.
نورالله عزیزي ۲۵ کلن ځوان
د تخار ولایت د تالقان اوسېدونکی نورالله عزیزي هم د هغو کسانو له ډلې دی چې کورنۍ یې ترکیې ته پر لاره د هغه د ورکېدو خبر ورکړی دی.
د نورالله ورور عنایتالله عزیزي ویلي، له خپل ورور سره یې وروستۍ اړیکه د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) نیولې وه.
د هغه په وینا، نورالله په وروستۍ اړیکه کې خبر ورکړی و چې غواړي د ایران خاوره پرېږدي او ترکیې ته ننوځي.
عنایتالله ویلي، له هغه وخت راهیسې یې کورنۍ نه ده توانېدلې چې له نورالله سره اړیکه ونیسي او یا یې د اوسېدو د ځای په اړه کوم معلومات ترلاسه کړي.
۲۲ کلن ځوان سلیمان خالقي
د سلیمان خالقي پلار نعمتالله خالقي د پنجشنبې په ورځ له ننګرهاره افغانستان انټرنشنل ته ویلي، زوی یې د ترکیې پر پوله ورک شوی دی.
د هغه په وینا، سلیمان د جمعې په سهار(د لړم ۱۵مه) د سهار په اتو بجو له خپلې کورنۍ سره وروستۍ اړیکه نیولې وه.
سلیمان په هغه اړیکه کې ویلي وو چې غواړي د شپې له خوا د سرحدي دېوال له لارې د ترکیې وان ښار ته واوړي.
د کورنۍ له خوا وړاندې شوي هویتي اسناد ښيي چې سلیمان د ۱۳۸۳ کال د وږي په څلورمه زېږېدلی دی.
د هغه کورنۍ اصلا د ننګرهار اوسېدونکې ده، خو اوس په کابل کې ژوند کوي.
۲۸ کلن ځوان ضمیر احمدي
د ضمیر پلار خوشدل احمدي ویلي، شاوخوا یوه اوونۍ کېږي چې د خپل زوی د نښې موندلو هڅه کوي، خو تر اوسه نه دی توانېدلی پوه شي چې هغه ژوندی دی او که نه.
د هغه د پلار په وینا، ضمیر د جمعې په ماښام وروستی ځل د واتساپ له لارې په کابل کې د خپلې کورنۍ یوه غړي ته پیغام لېږلی و او لیکلي یې وو: «همدا اوس موټر راغی، موږ د پولې پر لور باروي. دعاګانو ته مو اړتیا ده. خدای پامان!»
دا وروستی پیغام دی چې کورنۍ یې له ضمیر څخه ترلاسه کړی دی.
د هغه د هویتي معلوماتو له مخې، ضمیر د ۱۳۷۷ کال د چنګاښ په شپاړسمه د پنجشېر په بازارک کې زېږېدلی دی.
نجیبالله اکبري ۱۸ کلن ځوان
د نجیبالله اکبري ورور عصمت اکبري ویلي، د تېرې جمعې له ورځې راهیسې یې د ورور په اړه هېڅ خبر نه دی ترلاسه کړی.
هغه ویلي، کورنۍ یې په تېره یوه اوونۍ کې هڅه کړې چې د نجیبالله د ځای او وضعیت په اړه معلومات ترلاسه کړي، خو تر اوسه په دې کار نه ده بریالی شوی.
د نجیبالله په پاسپورټ کې د ثبت شویو معلوماتو له مخې، هغه د ۱۳۸۷ کال د غوايي په شپاړسمه په کندوز ولایت کې زېږېدلی دی.
پر پوله د کډوالو مړینه
د دغو شپږو افغان ځوانانو د ورکېدو خبر داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو ورځو کې د څو نورو افغان کډوالو کورنیو هم د ایران او ترکیې پر پوله د خپلو خپلوانو د مړینې خبر ورکړی دی.
د ترکیې د وان ولایت د اوزالپ سیمې ته نږدې په یوه پېښه کې د ایران له پولې شاوخوا درې کیلومتره لرې د اتو ځوانو نارینهوو جسدونه موندل شوي دي.
د ۲۵ کلن محمد یاسین خاکسار او د بامیان د ۱۶ کلن ځوان رضا نظري کورنیو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې د دغو موندل شویو جسدونو په منځ کې د خپلو خپلوانو هویت پېژندلی دی.
د ترکیې رسنیو راپور ورکړی چې ښايي سخته سړه هوا د دغو کسانو په مړینه کې رول لرلی وي، خو د هغوی د مړینې کره لامل تر اوسه په خپلواکه توګه نه دی تایید شوی.
د وان د وکیلانو ټولنې هم ویلي چې دا قضیه څاري او د قربانیانو د هویت او د مړینې د لامل په اړه څېړنې روانې دي.
د ترکیې د وان والي دفتر د دې قضیې اړوند معلومات د محرموالي تر حکم لاندې راوستي دي.
د مړو شویو کډوالو د شمېر زیاتوالی
د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښيي چې ښايي د ایران او ترکیې پر پوله د مړو شویو افغان کډوالو شمېر تر هغه لوړ وي چې تر اوسه په رسنیو کې اعلان شوی دی.
په یوه جلا قضیه کې، د ننګرهار د ۱۹ کلن ځوان ایاز مومند کورنۍ ویلي چې هغه د ایران او ترکیې پر پوله د چالدران په سیمه کې مړ شوی دی. کورنۍ یې د هغه د جسد یو انځور چې په واورو کې پروت دی، له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړی دی.
همداراز، منیر خان ساپي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې ورور یې، ۲۲ کلن حامد ساپی چې د کندوز د امامصاحب ولسوالۍ اوسېدونکی و په سرحدي سیمه کې مړ شوی او جسد یې د ایران د چالدران دولتي سړې خونې ته لېږدول شوی دی.
دا پېښه هم د وان ولایت د هغو اتو جسدونو له قضیې جلا ده چې په وروستیو ورځو کې موندل شوي دي.
د جنید په نوم یو افغان ځوان چې وايي له حامد ساپي سره یوځای و، ادعا کړې چې د ترکیې سرحدي ځواکونو تر نیولو وروسته له دوی سره ناوړه چلند کړی او بیا یې د سرحدي دېوال له لارې بېرته ایران ته شړلي دي. د هغه په وینا، حامد له دې پېښې وروسته مړ شوی دی.
افغانستان انټرنشنل نه دی توانېدلی چې دا روایت یا د حامد د مړینې کره لامل په خپلواکه توګه تایید کړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي تر دې مخکې افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې دغه وزارت د قربانیانو په اړه د معلوماتو ترلاسه کولو لپاره له ایران او ترکیې غوښتنه کړې، خو تر اوسه یې کره معلومات نه دي ترلاسه کړي.
د ایران او ترکیې پر پوله د افغان کډوالو د ورکېدو او مړینې د راپورونو له زیاتېدو سره، د ورکو شویو کسانو کورنۍ اوس د ایران او ترکیې د چارواکو د معلوماتو په تمه دي. هغوی وايي، تر ټولو لویه اندېښنه یې دا ده چې نه پوهېږي زامن یې چېرته او په کوم حالت کې دي.
د دې راپور تر خپرېدو پورې، د دغو شپږو ورکو شویو ځوانانو د ځای یا برخلیک په اړه خپلواک معلومات نه دي ترلاسه شوي. همداراز، په وروستیو ورځو کې د ایران او ترکیې پر سرحدي لاره د ورکو شویو کسانو کره شمېر هم نه دی معلوم.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، سره له دې چې په نړۍ کې د نري رنځ پېښې او مړینې کمې شوې دي، خو لا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د دې ناروغۍ له امله مري او د تشخیص او درملنې په برخه کې د پام وړ ستونزې شته.
دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ (د نومبر ۱۲مه) د نري رنځ د ۲۰۲۶ کال په نړیوال راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۱۰،۶ میلیونه کسان په دې ناروغۍ اخته شوي او ۱،۱ میلیونه نورو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د راپور له مخې، د نري رنځ له امله د مړینو کچه د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۳۵ سلنه راټیټه شوې او له ۲۰۰۰ کال راهیسې د دې ناروغۍ درملنې د اټکل له مخې د ۸۶ میلیونه کسانو ژوند ژغورلی دی. په دې توګه نړۍ د روغتیا نړیوال سازمان د «نري رنځ د له منځه وړلو» د تګلارې د مړینې لومړنی هدف ترلاسه کړی، خو له ټاکلي مهالوېش څخه پنځه کاله وروسته.
د روغتیا نړیوال سازمان د عمومي رییس ټېډروس ادهانوم غیبریسوس ویلي، د نري رنځ د پېښو او مړینو دوامداره کمښت هیلهبښونکی دی، په ځانګړي ډول په داسې حال کې چې ګڼو هېوادونو د روغتیايي مرستو د بودیجې له کمښت سره مخامخ دي.
هغه ویلي: «ډېرو حکومتونو د خپلو لاسته راوړنو د ساتنې لپاره له خپلو کورنیو بودیجو څخه ډېرې پیسې ځانګړې کړې دي. خو بیا هم هر کال له یو میلیون ډېر کسان د یوې داسې ناروغۍ له امله مري چې مخنیوی او درملنه یې شونې ده.»
نوموړي له هېوادونو او شریکانو غوښتي چې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی پراخ کړي، د دې ناروغۍ لپاره اړینې بودیجې خوندي کړي او د وبا د پای ته رسولو لپاره د نویو طبي وسایلو او درملنو د جوړولو بهیر چټک کړي.
د راپور له مخې، د نري رنځ د مخنیوي او درملنې لپاره د هېوادونو کورنۍ پانګونه د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ ۱۴ سلنه زیاته شوې او ۵،۶ میلیارده ډالرو ته رسېدلې ده. دغه زیاتوالی د نړیوالو مالي مرستو د ورته کچې د کمښت یوه برخه جبران کړې ده.
د نري رنځ نړیوال بار په ۳۰ هېوادونو کې متمرکز دی، چې په ۲۰۲۵ کال کې د دغې ناروغۍ د ټولو پېښو ۸۸ سلنه پکې ثبت شوې دي. د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۱۵ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په اروپايي سیمه کې د نري رنځ پېښې ۴۲ سلنه او په افریقايي سیمه کې ۳۰ سلنه کمې شوې دي، خو په سوېلي ختیځه اسیا کې دا کموالی ۱۸ سلنه او د ختیځې مدیترانې په سیمه کې یوازې ۶،۶ سلنه و. په لوېدیځه ارام سمندر سیمه کې د پېښو په شمېر کې بدلون نه دی راغلی، خو په امریکا کې د نري رنځ پېښې پرلهپسې پنځم کال هم زیاتې شوې او د ۲۰۱۵ کال په پرتله ۱۳ سلنه لوړې شوې دي.
افغانستان هم د نري رنځ د پام وړ پېښو له لرونکو هېوادونو څخه دی. د سیمهییزو روغتیايي شمېرو له مخې، په دغه هېواد کې په ۲۰۲۴ کال کې د نري رنځ شاوخوا ۸۷ زره پېښې اټکل شوې وې او نږدې ۱۵ زره کسان د دې ناروغۍ له امله مړه شوي وو. په دې توګه، په افغانستان کې د نري رنځ کچه په هرو ۱۰۰ زرو وګړو کې ۲۰۳ پېښو ته رسېدلې وه. همدارنګه، په ۲۰۲۵ کال کې په دغه هېواد کې ۴۹ زره او ۵۳۳ ناروغان ثبت او د درملنې تر پوښښ لاندې راوستل شوي وو.
د روغتیا نړیوال سازمان په خپل راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال له ۱۰،۶ میلیونه اټکلي ناروغانو څخه ۸،۴ میلیونه تشخیص شوي او د ۲،۲ میلیونه نورو ناروغانو پېښې یا نه دي تشخیص شوې او یا هم راپور شوې نه دي. همدارنګه، د نویو تشخیص شویو ناروغانو یوازې ۵۹ سلنه د دغه سازمان له لوري په سپارښتل شوو چټکو ازموینو معاینه شوي دي.
د درملو پر وړاندې مقاومت لرونکی نری رنځ هم یوه جدي روغتیايي ننګونه بلل شوې ده. د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۷۰ زره کسان د ریفامپیسین پر وړاندې مقاوم نري رنځ اخته شوي وو، خو یوازې ۴۲ سلنه یې درملنه ترلاسه کړې ده.
دغه سازمان همدارنګه د نري رنځ په اړه د څېړنو لپاره ځانګړې شوې بودیجه ناکافي بللې او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۳ کال کې د دې برخې لپاره یوازې ۱،۲ میلیارده ډالر لګول شوي، چې د ۲۰۲۷ کال لپاره د ټاکل شوي پنځه میلیارده ډالرو کلني هدف له څلورمې برخې هم کم دي.
روغتیا نړیوال سازمان له حکومتونو او نړیوالو شریکانو غوښتي چې د نري رنځ د مخنیوي، ژر تشخیص او اغېزمنې درملنې لپاره خپلې هڅې او پانګونه زیاته کړي، څو نړۍ وکولای شي د دې ناروغۍ د له منځه وړلو پر لور خپل پرمختګ چټک کړي.
فرانس ۲۴ رسنۍ په یوه څېړنیز راپور کې موندلې چې د ایران له ملاتړه د برخمنو افغان شیعه ملېشو(فاطمیون) یو شمېر جنګیالي د سوریې د پخواني ولسمشر بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو وروسته د ایران په سوېل ختیځ، په ځانګړي ډول د سیستان او بلوچستان په ولایت کې ځای پر ځای شوي دي.
د فرانس ۲۴ د راپور له مخې، دغې رسنۍ د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو د وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه او په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې ویډیوګانې څېړلې او د هغو د جغرافیایي موقعیت په تثبیتولو یې په ایران کې د دغو جنګیالیو د حضور نښې موندلې دي.
فاطمیون ډله د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال د ایران د سپاه پاسداران د قدس ځواک په ملاتړ جوړه او د بشارالاسد د حکومت د دفاع لپاره جګړې ته لېږل شوې وه. د راپور له مخې، د دغې ډلې د جنګیالیو شمېر په سوریه کې د ۸ زرو او ۵۰ زرو ترمنځ اټکل شوی و او ډېری غړي یې له افغان شیعه ډلو، په ځانګړي ډول په ایران کې له مېشتو افغان کډوالو او پناهغوښتونکو جذب شوي وو.
د راپور له مخې، د سوریې په جګړه کې د فاطمیون شاوخوا دوه زره غړي وژل شوي دي. د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو او له سوریې د سپاه پاسداران د ځواکونو له وتلو وروسته، د دغې ډلې د زرګونو روزل شویو افغان جنګیالیو د ځای او برخلیک په اړه معلومات کم شول.
په ایران کې د فاطمیون د غړو د حضور نښې
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې د امریکا او اسراییلو د پوځي بریدونو پر مهال د سپاه پاسداران اړوندو رسنیو د خپلو وژل شویو غړو د «مرګ» اعلانونه خپاره کړل. فرانس ۲۴ د دغو اعلانونو او د جنازو د انځورونو په څېړلو سره د فاطمیون له فرقې سره د ځینو وژل شویو کسانو اړیکې وموندلې.
په دغو اعلانونو کې ډېری وخت د وژل شویو کسانو افغان هویت او له فاطمیون سره تړاو نه و یاد شوی، خو د فرانس ۲۴ په وینا، د هغوی د یادغونډو او جنازو په انځورونو کې د فاطمیون د پخوانیو جنګیالیو انځورونه او د دې ډلې بیرغونه هم لیدل شوي دي.
راپور د علیرضا فیضیان یادونه هم کوي چې په سوریه کې د جګړې پر مهال ټپي شوی و او وروسته د امریکا او اسراییلو په بریدونو کې په ایران کې ووژل شو. د سپاه پاسداران اړوندې فارس خبري اژانس هم د هغه د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.
د راپور موندنې ښيي چې د فاطمیون ځینې غړي د سپاه پاسداران په لیکو کې جذب شوي او ان ځینو یې د پوځي افسرانو دندې هم لرلې دي.
په راپور کې د سپاه پاسداران د ډګرمن علياکبر ساکت نوم هم یاد شوی دی.
په سیستان او بلوچستان کې د جنګیالیو فعالیت
د فرانس ۲۴ څېړنه وايي، په ایران کې د فاطمیون د جنګیالیو د حضور په اړه د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې خپرو شویو ویډیوګانو نورې نښې هم وړاندې کړې دي.
د ایران د بلوچستان سیمې د بشري حقونو خبري رسنۍ «حالوش» د سپټمبر پر ۲۹مه یوه ویډیو خپره کړې چې لږ تر لږه ۱۳ وسلهوال کسان پکې په یوه غرنۍ سیمه کې د ګزمې پر مهال لیدل کېږي. حالوش دغه کسان د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې ویډیو یې د سیستان او بلوچستان ولایت د زاهدان ښار لوېدیځ ته شاوخوا ۸۰ کیلومتره لرې د کلاپاده غره ته تثبیت کړې ده.
حالوش د سپټمبر پر ۲۱مه یوه بله ویډیو هم خپره کړې وه چې پکې څو وسلهوال کسان د وسلو د روزنې پر مهال لیدل کېږي. ځايي فعالانو هغوی د فاطمیون غړي بللي، خو فرانس ۲۴ ویلي چې د دغو کسانو هویت او له دې ډلې سره تړاو یې په خپلواکه توګه نه دی تایید کړی. د رسنۍ په وینا، ویډیو د سیستان او بلوچستان د ګوشت ښارګوټي په یوه نوي جوړ شوي ښوونځي کې ثبت شوې ده.
د فاطمیون اړوندو ټیلیګرامي چینلونو هم په سیستان او بلوچستان کې د خپلو دوو غړو د وژل کېدو اعلانونه خپاره کړي دي. د دغو اعلانونو له مخې، احمد یعقوبي د اکتوبر پر دویمه د ځای پر ځای شوي چاودېدونکي توکي په برید کې وژل شوی او محمدرضا رحیمي د اکتوبر پر ۱۳مه په وسلهواله نښته کې وژل شوی دی. د دواړو د جنازو انځورونه او ویډیوګانې هم خپرې شوې دي.
د «خلکو د جنګیالیو جبهې» په نوم یوې وسلهوالې ائتلاف د دغو دواړو پېښو مسوولیت منلی دی. دغه ائتلاف د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې جوړ شوی او د راپور له مخې، د جیشالعدل په ګډون له څو اسلامپالو او بلوڅو ملتپالو وسلهوالو ډلو جوړ شوی دی.
امریکا او ایران جیشالعدل یوه ترهګره ډله ګڼي.
ایران ولې افغان جنګیالي ساتلي دي؟
د ایران د سیستان او بلوچستان د چارو شنونکي مهدي نخل احمدي فرانس ۲۴ ته ویلي، فاطمیون د سوریې د جګړې پر مهال هم په دغه ولایت کې حضور درلود، خو د جګړې له پای ته رسېدو وروسته یې فعالیتونه زیات شوي دي.
د هغه په وینا، ایران نه شوای کولای هغه جنګیالي بېسرنوشته پرېږدي چې کلونه یې روزلي او د سوریې په جګړه کې یې تجربه ترلاسه کړې وه. نوموړي ویلي، دغه جنګیالي د ایران لپاره له دوو اړخونو مهم وو: له یوې خوا د سپاه پاسداران په روزنه او پانګونه جوړ شوي پوځي ځواک وو او له بلې خوا، که بېکاره او بېعاید پرېښودل شوي وای، د ایران د حکومت لپاره په امنیتي ګواښ بدلېدای شول.
د احمدي په وینا، د ایران سپاه پاسداران په لومړي سر کې هڅه کړې وه چې د افغان طالبانو او پاکستان له چارواکو سره د فاطمیون د جنګیالیو د ځای پر ځای کولو په اړه خبرې وکړي.
د راپور له مخې، د افغانستان پخواني حکومت او وروسته طالبانو د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز رد کړی و، ځکه طالبانو هغوی د ایران پر وړاندې د وفادارۍ له امله احتمالي ګواښ ګڼل.
هغه زیاته کړې چې ایران د پاکستان په بلوچستان کې هم د دغو جنګیالیو د ځای پر ځای کولو وړاندیز کړی و، څو د بلوڅو بېلتونپالو او سختدریځو وسلهوالو ډلو پر وړاندې وجنګېږي، خو اسلاماباد هم دا وړاندیز نه و منلی.
د دغه شنونکي په وینا، له دغو هڅو وروسته ایران د خپلو پولو په اوږدو کې د فاطمیون د جنګیالیو ځای پر ځای کولو ته مخه کړې ده. نوموړي ویلي، په لومړي سر کې دغو کسانو ته د سپاه پاسداران په پروژو کې ملکي دندې ورکړل شوې وې، خو وروسته یې په پوځي فعالیتونو کې ونډه زیاته شوه او د بسیج او سپاه پاسداران په مرکزونو کې ځای پر ځای شول.
د راپور له مخې، د دغو جنګیالیو کره شمېر او د هغوی د مېشتېدو ځایونه معلوم نه دي، خو د ځايي اوسېدونکو د معلوماتو له مخې، د هغوی یو شمېر مرکزونه د ایران، افغانستان او پاکستان د سرحدي سیمو په شاوخوا کې دي.
راپور وايي، د «خلکو د جنګیالیو جبهې» ادعا کړې چې تر هغو دوو کسانو ډېر فاطمیون جنګیالي یې وژلي چې د ډلې اړوندو چینلونو یې مړینه اعلان کړې ده. دغې جبهې د اکتوبر له ۱۳مې وروسته هم د سپاه پاسداران او فاطمیون پر ځواکونو د نورو بریدونو مسوولیت منلی، خو راپور ویلي چې د دغو نورو مرګژوبلو ادعاوې یې په خپلواکه توګه نه دي تایید کړې او د فاطمیون اړوندو چینلونو هم د هغو کسانو د وژل کېدو اعلانونه نه دي خپاره کړي.
یو شمېر افغان محصلان چې د قزاقستان د دولتي پوهنتونو بورسونو ته منل شوي وايي، د روان کال له وږي میاشتې راهیسې یې د ویزو بلنلیک نه ترلاسه کړی. د دوی په وینا، د استانه ایټي پوهنتون تر اوسه د دې ځنډ د لامل په اړه روښانه وضاحت نه دی ورکړی.
د کابل، هرات او مزارشریف هغه محصلان چې د نوي تحصیلي کال لپاره د استانه ایټي پوهنتون ته منل شوي وايي، له پرلهپسې هڅو سره سره لا هم نه دي توانېدلي چې د زدهکړو د پیل لپاره قزاقستان ته سفر وکړي.
په دغو محصلانو کې دوه نجونې او اته هلکان شامل دي، چې له افغانستان انټرنشنل سره یې د هویت پټ په شرط خبرې کړې دي.
د یادو محصلانو له ډلې یوه یې د غږېږو پیغامونو له لارې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه پوهنتون منل شوي شاوخوا ۱۰ افغان محصلان له ورته ستونزې سره مخ دي. د نوموړي په وینا، دغه محصلان په یوه واټساپ ګروپ کې له یو بل سره اړیکه لري او د وږي له میاشتې راهیسې یې تر ۲۰ ځلو ډېر په انفرادي او ډلهییز ډول د پوهنتون مسوولانو ته برېښنالیکونه لېږلي دي.
یاد محصل زیاته کړې، چې د پوهنتون مسوولانو د ویزې د بلنلیک په اړه تر اوسه د دوی پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.
هغه وايي، محصلانو څو ځله هڅه کړې چې معلومه کړي ستونزه د پوهنتون، د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت او که د دغه هېواد د کډوالۍ په ادارو کې ده، خو روښانه ځواب یې نه دی ترلاسه کړی.
نوموړي ټینګار کړی، چې سږ کال له ۲۰ څخه کم افغان محصلانو د قزاقستان تحصیلي بورسونو ته بریالي شوي دي او ډېرو یې د استانه ایټي پوهنتون د زدهکړو لپاره غوره کړی دی.
افغانستان انټرنشنل تر اوسه نه دی توانېدلی چې د یاد محصل لهخوا وړاندې شوې شمېرې په خپلواکه توګه تایید کړي.
د پوهنتون سلاکار: د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د افغانانو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي
افغانستان انټرنشنل داسې یو سند ترلاسه کړی، چې ښيي د استانه ایټي پوهنتون یوه سلاکار ویلي، چې د دغه هېواد د کورنیو چارو وزارت د افغانستان، پاکستان، بنګلهدېش، فلیپین، نایجریا او د منځني ختیځ د یو شمېر هېوادونو د وګړو د ویزو بلنلیکونه نه تاییدوي.
هغه څرګنده کړې، چې د ویزې د بلنلیک غوښتنلیک معمولاً د کډوالۍ پولیسو او د کورنیو چارو وزارت ته سپارل کېږي.
خو لا هم روښانه نه ده چې د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د دغو محصلانو د غوښتنلیکونو په اړه څه پرېکړه کړې او ایا یاد محدودیت د یوه رسمي حکم له مخې عملي کېږي، که د غوښتنلیکونو له جلا- جلا ارزونې سره تړاو لري.
له افغان محصلان سره د توپیري چلند په اړه اندېښنه
یوه محصل په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې د هغه په باور، د استانه ایټي پوهنتون سږ کال له افغان غوښتونکو سره توپیري چلند کړی دی.
نوموړی وايي، په قزاقستان کې له یو شمېر هغو افغان محصلانو سره تر خبرو وروسته چې اوس په دغه هېواد کې زدهکړې کوي، ورته څرګنده شوې چې د پوهنتون مسوولانو قزاقستان ته له ننوتلو وروسته د اروپايي هېوادونو پر لور د افغان محصلانو د احتمالي تګ موضوع د هغوی د منلو په برخه کې د اندېښنې یو لامل بللی دی.
افغان محصلان وايي، یوازې د خپل تابعیت له امله له زدهکړو د دوام له حق څخه محرومېږي.
د ویزې د بلنلیکونو په اړه د قزاقستان رسمي مقررات څه وايي؟
د قزاقستان د حکومت پر رسمي وېبپاڼه د خپرو شویو معلوماتو ارزونه ښيي، چې د تحصیلي ویزې د بلنلیک غوښتنلیک باید د دغه هېواد د پوهنتون یا د زدهکړو د مسوولې ادارې لهخوا وړاندې شي.
د قزاقستان د کورنیو چارو وزارت د غوښتنلیکونو د څېړلو او هېواد ته د ننوتلو د بلنلیکونو د تایید مسوولیت لري.
د رسمي معلوماتو له مخې، د بلنلیک د غوښتنلیک د څېړلو معمول موده پنځه کاري ورځې ده، خو که د امنیتي ادارو لهخوا نورو څېړنو ته اړتیا وي، دغه موده تر ۳۰ ورځو پورې غځېدای شي.
په دغو مقرراتو کې راغلي، چې د څېړنې پایله باید یا د بلنلیک د تایید او یا هم د غوښتنلیک د رد په بڼه، له دلایلو سره یوځای وړاندې شي. په دغه سند کې د ټولو افغان محصلانو لپاره د بلنلیکونو د صادرولو د سراسري بندیز یادونه نه ده شوې.
د یونسکو د اسنادو ارزونه ښيي، چې قزاقستان د زدهکړو په برخه کې د تبعیض د مخنیوي نړیوال کنوانسیون تصویب کړی دی.
د دغه کنوانسیون د لومړۍ مادې له مخې، په زدهکړو کې تبعیض هغه محدودیت یا محرومیت ته ویل کېږي چې د نژاد، جنسیت، ژبې، مذهب او ملي یا ټولنیز اصل په څېر عواملو پر بنسټ رامنځته شي او د زدهکړو د فرصتونو پر برابرۍ اغېز وکړي.
په افغانستان کې د طالبانو تعلیمي محدودیتونو د افغان نجونو او ښځو د زدهکړو فرصتونه په پراخه کچه محدود کړي دي.
په استانه ایټي پوهنتون یوه منل شوې افغانې محصلې په خپل غږیز پیغام کې ویلي، چې په افغانستان کې تعلیمي محدودیتونو د نجونو لپاره د بهرنیو بورسونو ارزښت لا زیات کړی دی.
هغې ویلي، په افغانستان کې نجونې له زدهکړو محرومې دي او هلکان هم د زدهکړو د کیفیت له ستونزو سره مخ دي.
دغې افغان محصلې زیاته کړې، چې له دغو شرایطو سره سره، قزاقستان ته د منل شویو محصلانو د سفر د بهیر درېدلو د هغوی د تحصیلي راتلونکي په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
نوموړې ټینګار کړی، چې محصلان د خپلو منل شویو غوښتنلیکونو د وضعیت د روښانه کېدو او د خپلو زده کړو د دوام د امکاناتو د برابریدو غوښتونکي دي.