په هلمند کې د طالبانو د فرعي ګمرکاتو مشر محمد قاسم حقمل ویلي، چې نږدې ۲زره کیلو ګرامه انساني او کرنیز درمل یې د ګرمسېر ولسوالۍ اړوند رېګ سیمه کې لهمنځه وړي دي. په بلخ کې د طالبانو روغتیا ریاست بیا د ۱۰۰ ټنه تاریخ تېر درملو او خوراکي توکو د سوځولو خبر ورکړی.
په هلمند کې د طالبانو د ګمرکاتو مشر د چهارشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۵مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې سوځول شوي توکي یې د تېرو دوو میاشتو په لړ کې ترلاسه کړي وو. نوموړي له خلکو غوښتي، چې افغانستان ته د ناقانونه، بېکیفیته او قاچاقي توکو له وارېدولو ډډه وکړي.
په دې وروستیو کې له پاکستان او ایران نه د هلمند له لارې د بېکیفیته او ناقانونه توکو لېږد زیات شوی. ورته مهال په بلخ کې د طالبانو روغتیا ریاست ویاند کمال خان ځدراڼ وايي، چې د دوی د څارنې او پلټنې ډلو شاوخوا ۱۰۰ ټنه تاریخ تېر درمل او خوراکي توکي راټول کړي او لهمنځه یې وړي دي.
نوموړي زیاته کړې، چې دغه توکي یې د ښار او ولسوالیو له بېلابېلو درملتونونو، عمده پلورنځیو او هټیو راټول کړي او سوځولي دي.
د بشري حقونو څار سازمان په راپور کې راغلي، چې طالبانو په ۲۰۲۵کال کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو په لا سختولو او د رسنیو د کنټرول لپاره د مقرراتو په وضع کولو سره خپل ظلم پراخ کړی دی.
د راپور له مخې؛ له ایران او پاکستان نه د کډوالو اېستل او د نړۍوالو مرستو کمېدل د دې لامل شوي، چې مېلیونونه کسان د خوړو او سرپناه له کمښت سره مخ شي.
د بشري حقونو د څار ادارې په دغه راپور کې د ښځو او نجونو د حقونو وضعیت، بدني سزاوې، د جنسي او جنسیتي هویت لرونکو کسانو حالت، پر رسنیو او مدني ټولنې بریدونه، د لږکیو وضعیت، اقتصادي او بشري ناورین او دارنګه د عدالت او حساب ورکولو بهیر څېړل شوی دی.
د ښځو او نجونو وضعیت
د یاد سازمان په راپور کې راغلي، چې طالبانو په ۲۰۲۵کال کې د نجونو د زدهکړو د بندیز پر دوام د ښځو د بیان پر ازادۍ نور محدودیتونه هم لګولي دي. د راپور له مخې؛ د طالبانو د امر بالمعروف اداره ان په عامه ځایونو کې د قران د تلاوت پرمهال د ښځو پر غږ بندیز لګولی دی.
راپور زیاتوي، چې طالبانو د جامو او چلند په اړه سخت قوانین وضع کړي او د عامه ځایونو د څار لپاره یې ځانګړې کمېټې جوړې کړې دي.
بدني سزاوې او د خلکو ورکېدل
د بشري حقونو څار سازمان لیکلي، چې طالبانو په تېر کال کې شاوخوا څلور سړي په نیمروز، بادغیس او فراه ولایتونو کې اعدام کړي دي. دغه سازمان د یوناما د راپور پر بنسټ ویلي، چې په همدې موده کې د ۸۳ ښځو په ګډون ۴۱۴ کسان په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي.
په راپور کې همدارنګه د پخوانیو دولتي چارواکو او د امنیتي ځواکونو د پخوانیو غړو د ۳۱ قضیو خپلسرې نیونې، بند، شکنجې او ناوړه چلند ادعاوې هم یادې شوې دي.
جنسي تمایل او جنسیتي هویت
د بشري حقونو د څار بنسټ د راپور له مخې؛ په ۲۰۲۵کال کې په افغانستان کې د «اېلجيبيټي» ډلې کسان له منظم او سیستماتیکي ځورونې سره مخ وو او طالبانو دغه کسان د نیونو او ناوړه استفادې هدف ګرځولي دي.
پر رسنیو، مدني ټولنې او لږکیو بریدونه
د راپور له مخې؛ طالبانو په ۲۰۲۵کال کې د رسنیو محدودول دوامداره ساتلي او خبریالان او نیوکه کوونکي یې په خپلسري ډول نیولي دي. دغه بنسټ د سیاسي خپرونو د بندیز او د بشري حقونو د سرغړونو په اړه د راپور ورکولو بندیز یادونه هم کړې ده.
د بشري حقونو د څار بنسټ په وینا؛ مدني فعالان، پوهان، لیکوالان او هنرمندان د طالبانو تر فشار لاندې وو او د نیونې او ناوړه چلند له جدي ګواښ سره مخ دي. په راپور کې د خپلسرې نیونې څو پېښې هم ثبت شوې دي.
راپور زیاتوي، طالبانو د فزیکي زور او د مرګ د ګواښ په کارولو سره په بدخشان کې د اسماعیليه ټولنې شاوخوا ۵۰ غړي اړ اېستي چې خپل مذهب سني اسلام ته واړوي او پر هزارهګانو او نورو لږکیو فشارونه لا هم روان دي.
اقتصادي او بشري ناورین
په راپور کې راغلي، چې په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان اقتصادي او بشري ناورین د بهرنیو مرستو د چټک کمښت، د طالبانو د محدودیتونو او له ایران او پاکستان نه د کډوالو د پراخه جبري اېستلو وروسته زیات شوی.
د راپور له مخې؛ تېر کال له ۲۲ مېلیونه ډېر خلک د خوړو له کمښت سره مخ وو، له ۴۰۰ څخه ډېر روغتیایی مرکزونه د تمویل د نشتوالي له امله تړل شوي وو، په مېلیونونه خلک د خوارځواکۍ سره مخ او بېړنيو بشري مرستو ته یې اړتیا درلوده.
د کډوالو ستنېدل
راپور د کډوالو په برخه کې ټینګار کوي، چې په ۲۰۲۵کال کې له ایران او پاکستان نه له دوه مېلیونو ډېر افغانان په جبري توګه اېستل شوي دي. د بشري حقونو د څار بنسټ په وینا؛ ډېری هغه کسان چې بېرته ستانه شوي له نیونې، شکنجې او ناوړه چلند له ګواښ سره مخ شوي دي.
یاد بنسټ ویلي، چې په امریکا، برېتانیا، جرمني، کاناډا او نورو هېوادونو کې د بیا مېشتېدو پروګرامونو درېدو زرګونه افغان پناهغوښتونکي په ناڅرګند، ناامن او بېبرخلیکه حالت کې پرېښي دي.
پر ملکي وګړو بریدونه
د بشري حقونو څار بنسټ د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ نښتو ته اشاره کړې او ویلي یې دي، چې دغه نښتو او د پاکستان هوايي بریدونه په تېر کال کې د افغانستان په ختیځ کې د ماشومانو په ګډون ملکي وګړي وژلي او ټپیان کړي دي.
د راپور له مخې؛ د داعش ډلې هم د ملکي وګړو پر وړاندې د څو خونړیو بریدونو مسوولیت منلی، چې له هغو څخه یو د کندوز ولایت پر بانک ځانمرګی برید و.
په افغانستان کې عدالت او حساب ورکونه
د بشري حقونو څار بنسټ ویلي، چې په ۲۰۲۵کال کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د افغانستان لپاره د حساب ورکولو یو خپلواک نړۍوال مېکانېزم جوړ کړ او همدارنګه نړۍوالې جزایي محکمې د بشریت پر وړاندې د جنایتونو په تور د طالبانو د لوړو مشرانو د نیولو حکمونه صادر کړل.
د راپور له مخې؛ د یوناما ماموریت په تېر کال کې وغځول شو، په برېتانیا او ځینو نورو هېوادونو کې د پوځي ځواکونو د جنایتونو په اړه عدلي څېړنې روانې پاتې شوې او په نړۍوالو قضایي بنسټونو کې د افغان ښځو پر وړاندې د سیستماتیک تبعیض د څار لپاره نړۍوالې هڅې پراخې شوې دي.
افغان سرې میاشتې ټولنې د چهارشنبې په ورځ ویلي، ۱۴ افغان وګړي چې د ایران او ترکیې په پوله په واورو کې بند پاتې وو ژغورل شوي او د درملنې لپاره کابل ته لېږدول شوي دي. د یادې ادارې په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه کسان په درېیو بېلابېلو روغتونونو کې بستر دي.
طالبانو ژمنه کړې، چې له هر یو کس سره به ۱۰زره افغانۍ نغدي مرسته کوي. اروپايي او سیمهییزو هېوادونو ته د افغانانو د کډوالۍ له زیاتوالي سره هممهاله، د ایران او ترکیې په سړو سرحدي سیمو کې ورته پېښې زیاتې شوې دي.
د ایران د تایباد ولسوالۍ څارنوالۍ د (لېندۍ په ۳۰مه) اعلان وکړ، ایراني ځواکونو له ۲زره ډېر هغه افغان کډوال ژغورلي چې د ایران او افغانستان په پوله د سختې واورې او یخنۍ له امله بند پاتې وو.
خو (د لېندۍ په ۲۸مه) په هرات کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، هغه افغان کډوال چې په ناقانونه توګه ایران ته تللي وو د یخنۍ څپې پرمهال د ایران په خاوره کې مړه شوي. سرچینو وویل، چې د لږترلږه ۱۵ کسانو جسدونه د هرات ولایت کهسان او ادرسکن ولسوالیو ته لېږدول شوي دي.
ځینې سرچینې د مړو شمېر لسګونه تنه ښیي. د هرات د والي ویاند محمد یوسف سعیدي د یخنۍ له امله د کوهسان په پوله د درېیو افغانانو د مړینې پخلی کړی دی.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی ځانګړی استازی اصف دُرانی وايي، طالبان د غېرمسوولانه پرېکړو او تګلارو له لارې افغانستان د تباهۍ او ناورين کندې ته برابروي.
نوموړي د نيويارک ټایمز د هغه ټکان ورکوونکي راپور په غبرګون کې چې په افغانستان کې د بېساري لوږې او د روغتيايي مرکزونو د تړل کېدو په اړه خپور شوی، ويلي چې طالبانو دا هېواد د «بشپړ بشري ناورين» لمنې ته ورغورځولی دی.
اصف دُراني د چهارشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۵مه) پر اېکسپاڼه لیکلي: «د نيويارک ټایمز نننی مايوسونکی راپور ښيي چې افغانستان لا ډېر د سخت اقتصادي او بشري بحران پر لور روان دی. د امريکا د مرستو له بندېدو او د حياتي شريانونو له پرې کېدو سره اوس میليونونه خلک له لوږې، زياتېدونکې بېوزلۍ او د اساسي خدمتونو د نظام له ړنګېدو سره مخ دي».
د پاکستان پخواني استازي ټينګار کړی، چې اوسنی حالت يوازې بېثباتي نه، بلکې «يو بشپړ ناورين» دی چې د طالبانو د غېرمسوولانه سياستونو له امله لا پسې سخت شوی دی. دغه پاکستاني ډېپلوماټ زياته کړه، چې طالبان د اقتصادي اصلاحاتو او د وګړو له لومړنيو حقونو سترګې پټوي. د هغه په وينا، همدا تګلارې افغانستان د لا ژور ناورین پر لور بيايي.
که څه هم طالبان ډېری وخت د هغه بشري ناورین په اړه له څرګندونو ډډه کوي چې ملګرو ملتونو پرې وار په وار خبرداری ورکړی، خو په کندهار کې د طالبانو يوه چارواکي نيويارک ټایمز ته منلې چې د طالبانو اداره د مرستندويه بنسټونو تشه نهشي ډکولی.
نوموړي ويلي: «د خوړو، جامو او نورو مرستو برابرول چې نادولتي بنسټونو به ورکولې، زموږ له وسه بهر دي. راتلونکی وضعيت به ډېر ستونزمن وي».
د نړۍوالو مرستو پراخې بندېدو افغانستان د تېرو ۲۵ کلونو له تر ټولو ژور بشري ناورین سره مخ کړی دی. نیویارک ټایمز په خپل یوه راپور کې لیکلي، چې د مرستو ناڅاپي او «بېرحمانه» بندېدو میلیونونه افغان ماشومان له سختې لوږې او د مرګ له جدي ګواښ سره مخ کړي دي.
د دغه راپور لهمخې چې د چهارشنبې په ورځ خپور شوی، د امریکا د مرستو بندېدل په ټول افغانستان کې د سلګونو روغتیايي مرکزونو د تړل کېدو لامل شوي او د میلیونونو ښځو او ماشومانو ژوند یې له ګواښ سره مخ کړی دی.
متحده ایالاتو له افغانستان څخه تر وتلو وروسته هم بشري مرستو ته دوام ورکړی و او په نږدې تېرو څلورو کلونو کې یې شاوخوا ۳.۸ میلیارده ډالره مرسته کړې وه، خو د ډونالډ ټرمپ له بیا واک ته رسېدو سره دا مرستې په بشپړه توګه ودرول شوې.
د ژغورنې د نړۍوالې کمېټې د افغانستان د دفتر پخوانۍ مشرې شیرین ابراهیم نیویارک ټایمز ته ویلي: «د امریکا د مرستو بندېدو وضعیت لا خراب کړی دی. هېڅ بل مرستندوی میدان ته نه دی راوتلی او هېڅوک به هم په هماغه کچه مرسته ونهکړي.»
د دغه راپور پر بنسټ، د مرستو د کمېدو له امله په افغانستان کې نږدې ۴۵۰ روغتیایي مرکزونه تړل شوي دي. د دغو مرکزونو بندېدو د ښځو او ماشومانو د مړینې کچه لوړه کړې ده. نرسان وايي، د هغو ښځو شمېر زیات شوی چې د اوږدو لارو وهلو له امله له سختې وینې بهېدنې سره مخ کېږي او یا ان روغتیایي مرکز ته له رسېدو وړاندې د لارې په اوږدو او یا هم په ټکسي کې ماشوم زېږوي.
په همدې وخت کې، د مرستو له کمېدو سره سم روغتیايي او حفظالصحې اړتیاوې ډېرې شوې دي. تېر کال له ایران او پاکستان څخه له ۲.۸ میلیونو ډېر افغان کډوال شړل شوي او یا په زور بېرته ستانه کړل شوي دي. سربېره پر دې، طبیعي پېښو لکه د ختیځ افغانستان وژونکې زلزلې، بشري ناورین لا پسې ژور کړی دی. د راپور لهمخې، طالبان د نړۍوالو مرستو د پرې کېدو د جبران لپاره لازم توان او سرچینې نهلري.
نعمتالله الفت چې په کندهار کې د طالبانو له چارواکو څخه دی، وایي: «موږ یوازې نغدې پیسې ورکولی شو. د خوړو، جامو او هغو نورو مرستو برابرول چې نادولتي بنسټونو ورکول، زموږ له وسه وتلي دي. وضعیت به ډېر سخت شي».
ډونالډ ټرمپ ځینو کړکېچځپلو هېوادونو ته مرستې بېرته پیل کړې دي، خو افغانستان پهکې نه دی شامل. د امریکا د سنا د بهرنیو اړیکو کمېټې د نوې پرېکړې لهمخې، د دې هېواد د وګړو له مالیې څخه باید یو ډالر هم داسې ونه لګېږي چې ګټه یې طالبانو ته ورسېږي.
نیویارک ټایمز زیاتوي، چې لېرې پروت دایکنډي ولایت له هغو سیمو څخه دی چې د مرستو د بندېدو له امله یې تر ټولو ډېر زیان لیدلی او ګڼ روغتیايي مرکزونه یې لهمنځه تللي دي.
درې میاشتنۍ ذکیه له زېږون راهیسې په پرلهپسې کانګو اخته ده او روغتیايي حالت یې مخ په خرابېدو دی. د هغې مور شریفه خاورې چې د دایکنډي اوسېدونکې ده وایي، اوونۍ اوونۍ یې انتظار اېسته، ترڅو مېړه یې چې د ډبرو سکرو په یوه کان کې کار کوي، تر نږدې روغتیایي مرکز پورې د تګ کرایه پیدا کړي، خو د هغه عاید په سختۍ د کورنۍ د خوړو لګښت پوره کوي.
۳۲ کلنه نرسه بېنظیر محمدي چې په دایکنډي کې د یوه نادولتي بنسټ په کلینیک کې کار کوي وایي، د امریکا د مرستو له بندېدو وروسته یې درې میاشتې بېمعاشه کار کړی او کلینیک اړ شوی چې د تغذیې متخصصه له دندې ګوښه کړي. نوموړې ټینګار کوي: «سیمهییز روغتیايي مرکزونه یو مطلق ضرورت دی؛ ځکه کله چې د زېږون وخت راورسېږي، انتظار نه کېږي».
د نیویارک ټایمز د راپور لهمخې، د امریکا د مرستو تر بندېدو او د نړۍوالو مرستو تر کمېدو وروسته، په افغانستان کې د خوړو ناامنۍ په بېساري ډول لوړه شوې ده. دا مهال له ۱۷ میلیونو ډېر افغانان چې د هېواد د نفوس شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوي، له شدیدې لوږې سره لاس او ګرېوان دي. دا شمېر د تېر کال پرتله دوه میلیونه ډېر شوی دی.
خوارځواکي اوس ښارونو ته هم غځېدلې او تر ټولو زیات ماشومان، ناروغان او زاړه کسان تر اغېز لاندې نیسي.
د نړۍوالې پراختیا مرکز اټکل کړی، چې افغانستان به تر ۲۰۲۶ کال پورې د مرستو د کمښت له امله د خپل ملي عاید پنځه سلنه له لاسه ورکړي. څېړونکي خبرداری ورکوي، چې د دې کړکېچ پایلې به د ماشومانو لپاره اوږدمهاله او نه جبرانېدونکې وي.
د سویډن د لوند پوهنتون څېړونکی محمد مصطفی راحل وایي، چې د مرستو کمښت به «په راتلونکو ۲۰ تر ۳۰ کلونو پورې خپل اغېز وساتي؛ وروسته بیا د مرستو په بیا پیلولو سره دا زیان نهشي جبران کېدای».
د مرستو کمېدو د طبیعي پېښو له امله د زیانمنو خلکو د لاسنیوي بهیر هم سخت اغېزمن کړی دی. له هغې زلزلې میاشتې تېرې شوې دي، چې د ختیځ افغانستان کې یې له ۲ زره او ۲۰۰ ډېر کسان ووژل، خو لا هم ګڼې کورنۍ په هغو خېمو کې ژوند کوي چې د ژمي د سړې هوا پر وړاندې مقاومت نه لري.
په همدې حال کې، مرستندویه بنسټونه له ډېرې دوښمنانه فضا سره مخ دي. د سیګار د راپور لهمخې، طالبانو افغان ښځې د ملګرو ملتونو په دفترونو کې له کار کولو منع کړې دي، چې دې بندیز د ښځو او ماشومانو بشري مرستو ته لاسرسی ګډوډ کړی دی.
د مرستندویه بنسټونو کارکوونکي وایي، د مرستو کمېدو د افغانستان د خلکو د واقعي اړتیاوو د ارزونې وړتیا هم کمزورې کړې ده.
احمدشاه ارشاد چې د پاکستان پولې ته نږدې په یوه ټرانزیتي مرکز کې د ملګرو ملتونو د کډوالو د دفتر مسوول دی، وایي: «په هماغه وخت کې چې د کډوالو راستنېدل او اړتیاوې زیاتې شوې، مرستې ودرول شوې. موږ نه پوهېږو چې ۲۰۲۶ کال به افغانستان ته څه له ځان سره راوړي».
په ملګرو ملتونو کې د پاکستان استازي عاصم افتخار احمد د امنیت شورا په غونده کې ویلي، چې پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ټيټيپي او بلوڅ ازادۍ پوځ په څېر ترهګرې ډلې بېرته فعالې شوې دي.
نوموړي په خپلو خبرو کې ویلي، چې یادې ډلې د افغانستان په خاوره کې په ازاده توګه فعالیت کوي او په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو مسوولې دي.
د پاکستان استازي ټینګار کړی، چې هېواد یې د ترهګرۍ ضد مبارزې په لومړۍ کرښه کې ولاړ دی او په دې لاره کې یې تر ۹۰ زره ډېر قربانیان ورکړي او له سترو اقتصادي زیانونو سره مخ شوی دی.
همدارنګه عاصم افتخار احمد په بلوچستان کې وروستیو بریدونو ته په اشارې سره ویلي، چې په یادو بریدونو کې د پځو ښځو او درېیو ماشومانو په ګډون ۴۸ ملکي وګړي وژل شوي او همدارنګه د پاکستان امنیتي ځواکونو بیا د بلوڅ بېلتونپال پورې اړوند ۱۴۵ وسلهوال وژلي دي.
په ملګرو ملتونو کې د پاکستان استازي زیاته کړې، چې هېواد یې د ترهګرو ډلو د لهمنځه وړلو، د هغوی د ملاتړو او همکارانو افشا کولو ته هوډمن دی.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو تل په افغانستان کې د پاکستان ضد مخالفو وسلهوالو ډلو شتون رد کړی او په پاکستان کې امنیتي کړکېچ یې د یاد هېواد د داخلي ستونزو پایله بللې ده.