د طالبانو د سټنډرډ او کیفیت ملي ادارې ویلي، چې د بېکیفیته بېټریو یوه ۲۵ ټنه محموله یې چې له کورنیو معیارونو سره یې سمون نه درلود، بېرته د فراه ولایت د ابونصر فارابي بندر له لارې ایران ته وګرځوله.
د طالبانو د سټنډرډ او کیفیت ملي ادارې نن پنجشنبه (د سلواغې ۱۶مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د بېکیفیته بیټریو یوه ۲۵ ټنه محموله یې چې له ملي معیارونو سره یې سمون نه درلود، تر هر اړخیزې څېړنې او دقیق کنټرول وروسته بېرته د فراه د ابونصر فارابي بندر له لارې ایران ته وګرځوله.
طالبانو ویلي، چې د بېټریو دغه محموله د کیفیت د تثبیت او کنټرول پروسې پرمهال تخنیکي وارزول شوه او د اړینو معیارونو د نه پورره کولو له امله یې د هېواد بازارونو ته د ننوتلو اجازه ترلاسه نهکړه.
د طالبانو یادې ادارې ویلي، چې د کورنیو بازارونو د خوندیتوب او د مصرفوونکو د حقونو د ملاتړ په موخه خپلو جدي هڅو ته دوام ورکوي او د افغانستان په ټولو بندرونو کې د وارداتي توکو د کیفیت د تثبیت او کنټرول پروسه په شفافه، منظمه او پرېکنده توګه روانه ده.
طالبانو تر دې وړاندې هم له ایران او ازبکستان څخه د بېکیفیته تېلو او ګازو ډک ټانکرونه بېرته ورګرځولي دي.
روسي کارپوه او په روسیه کې د افغانستان د سیاسي مطالعاتو مرکز مشراندري سرېنکو د «طالبانو استخباراتي رازونه» تر سرلیک لاندې یو کتاب خپور کړی دی. په دې کتاب کې یو شمېر اسناد خپاره شوي چې د لیکوال په وینا، د طالبانو د ادارې د استخباراتو پټ رازونه ښيي.
اندري سرېنکو په خپل کتاب کې لیکلي چې د چین انتخاب د دغه هېواد د پوځ د پوځي ـ تخنیکي سترو لاسته راوړنو، په ځانګړي ډول د هوايي دفاع په برخه کې او همدارنګه د کابل او بېجینګ ترمنځ د متقابل اعتماد د لوړې کچې له امله شوی دی.
د کتاب په یوه برخه کې راغلي چې د طالبانو د مشرانو د امنیت تضمین، په ځانګړي ډول د احتمالي هوايي بریدونو پر وړاندې، توجه ډېره شوې ده.
لیکوال وايي چې د نامعلومو بېپيلوټه الوتکو (ډرونونو) الوتنې په منظم او پرلهپسې ډول د کندهار پر فضا ترسره کېږي، هغه ښار چې د طالبانو مشر پکې مېشت دی او دې چارې وضعیت د طالبانو لپاره لا خطرناک کړی دی.
لیکوال د خپلو سرچینو له قوله لیکلي چې د تېر کال په دوبي کې د ملا هبتالله اخوندزاده نږدې کسانو د هغه پر امنیت، په ځانګړي ډول د احتمالي هوايي ګواښونو پر وړاندې، ډېر تمرکز کړی و.
له سياېاې سره د طالبانو پټه همکاري
لیکوال وايي چې د طالبانو استخبارات او د امریکا د مرکزي استخباراتو اداره یوله بل سره همکاري لري او په سعودي عربستان او قطر کې یې پټې ناستې کړې دي.
ویل شوي چې د دې همکاریو په چوکاټ کې، سيایاې سملاسي مکسو ته د طالبانو د سفرونو له پایلو خبرېږي.
اندري سرېنکو یو سند خپور کړی چې مسکو ته د طالبانو د استخباراتي پلاوي ترکیب ښيي.
هغه وايي چې دغه پلاوی مسکو ته تر سفر مخکې د امریکا له استخباراتي چارواکو سره لیدلي وو.
دا روسی څېړونکی د خپلو سرچینو له قوله زیاتوي چې سيایاې هڅه کوي د طالبانو له لارې په افغانستان کې د روسیې د کړنو په اړه معلومات ترلاسه کړي.
اندري سرېنکو د کتاب په بله برخه کې ویلي چې د دونالد ټرمپ د واک ته رسېدو له وخت راهیسې، د طالبانو په اداره کې د سيایاې د جاسوسي شبکې فعالیت زیات شوی دی.
امریکا ته د بګرام د لیدنې بلنه
لیکوال د خپل کتاب په بله برخه کې وايي چې طالبانو امریکا ته د بګرام پوځي اډې د لیدنې بلنه ورکړې ده.
اندري سرېنکو د طالبانو دا اقدام «نوې فتنه» بللې ده.
د لیکوال په وینا، د طالبانو موخه دا وه چې د امریکا د ولسمشر دونالد ټرمپ نظر بدل کړي.
دې روسي څېړونکي په خپل کتاب کې یو سند هم خپور کړی چې د طالبانو د دفاع وزیر لاسلیک پرې شته او له مخې یې ملا یعقوب د بګرام اډې د نیمګړتیاوو او ستونزو د ارزونې لپاره د یو پلاوي د جوړولو امر کړی دی.
ټرمپ څو ځله په خپلو ویناوو کې ویلي چې طالبان باید د بګرام پوځي اډه بېرته وسپاري.
منځنۍ اسیا ته خبرداری
اندري سرېنکو وايي چې افغانستان د کوچنیو، خپلواکو او وسلهوالو جهادي ډلو څخه ډک دی چې په فعاله توګه د منځنۍ اسیا د هېوادونو پر وړاندې د بریدونو لپاره د مالي ملاتړ په لټه کې دي.
هغه په خپل کتاب کې لیکلي چې د بشار الاسد د رژیم تر سقوط وروسته، ډېر بهرني «مجاهدین» په داوطلبانه او جبري ډول له سوریې څخه ووتل او په زیاتېدونکي ډول د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان یې د خپل کور په توګه وټاکه.
دغه روسي څېړونکی د خپلو سرچینو له قوله زیاتوي چې القاعده او نورې جهادي ډلې په افغانستان کې د بیا منسجم کېدو هڅه کوي.
اندري سرېنکو له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې وویل چې د سیمې او له سیمې بهر هېوادونه باید هوښیار واوسي او پر طالبانو باور ونه کړي.
هغه وايي طالبان یو نهباور کېدونکی جوړښت دی چې د افغانستان د خلکو، د سیمې د هېوادونو او د ټولې نړۍ لپاره خطرناک دی.
اندري سرېنکو وویل چې دا اسناد «وطندوستو افغانانو» ورته سپارلي دي او په روسیه کې ډېرو کسانو، د ولسمشرۍ د ادارې د ځینو غړو په ګډون، دا اسناد لوستي دي.
د دغه کارپوه په وینا، هغه اسناد چې په دې کتاب کې چاپ شوي، پخوا جلا جلا د روسیې په «نیزاویسیمایا ګازیتا» ورځپاڼه کې خپاره شوي وو.
افغانستان انټرنشنل تر اوسه دا اسناد په خپلواکه توګه نه دي تایید کړي.
د امریکا کانګرس په پټه د هغو افغانانو ویزې لغوه کړې دي، چې له دې وړاندې یې امریکا ته د انتقال پروګرام ټرمپ ځنډولی و. اوس ډیموکراتان هیله لري چې که د منځمهاله ټاکنو پر مهال د کانګرس دواړې جرګې یا یوه هغه وګټي، دا دروازه بېرته پرانیزي.
ضیا غفوري په ۲۰۱۸ کال کې د سپینې ماڼۍ په ختیځ تالار کې په داسې حال کې ولاړ و، چې ولسمشر ټرمپ د افغانستان په شوک درې کې د جګړې پر مهال د زړورتیا د ستاینې په مراسمو کې د ګرین بېریټس ځواکونو د ژباړن په توګه د هغه له «سپېڅلي خدمت» مننه کوله.
خو تېر کال، ټرمپ د ویزو هغه ځانګړی پروګرام وځنډاوه چې غفوري او نورو افغانانو ته، چې د طالبانو پر ضد د شلو کلونو جګړې پر مهال یې له امریکايي حکومت سره کار کړی و، په متحده ایالاتو کې د قانوني استوګنې لاره برابروله.
ټرمپ دا پرېکړه څو ساعته وروسته له هغې وکړه، چې یو افغان وګړي ،چې له سياېاې سره تړلو قطعاتو کې یې جګړه کړې وه او په ۲۰۲۱ کال کې د دوه کلنې موقتي اجازې له لارې امریکا ته داخل شوی و، په واشنګټن ډيسي کې د امریکا د ملي ګارد پر دوو غړو ډزې وکړې، چې یو یې ووژل شو.
بیا د سېشنبې په ورځ، کانګرس په پټه توګه د لګښتونو د هغې کڅوړې په تصویب سره دا پروګرام په بشپړ ډول وتاړه، چې د دې پروګرام لپاره د نویو ویزو اجازه نه ورکوي.
د دغه پروګرام تدریجي بندېدل د نومبر میاشتې له ډزو وروسته په کانګرس کې د سیاسي دریځونو د چټک بدلون ښکارندویي کوي.
رحمانالله لکڼوال ځانګړې افغان ویزه نه لرله، خو د ټرمپ د ادارې لهخوا ورته پناه ورکړل شوې وه. په کانګرس کې ډېر جمهوريپالان او ان هغه کسان چې مخکې یې د افغان همکارانو پروګرام ملاتړ کاوه، ژر د ټرمپ تر شا ودرېدل.
د جمهوريپالو د رایه ورکوونکو له غبرګون څخه وېرې او دې ادعا چې افغانان ترهګر دي، هغه اجماع له منځه وړې ده، چې د جګړې پر مهال له امریکایانو سره د ولاړو افغانانو ملاتړ پکې کېده.
د ټکساس استازي مایکل مککال وویل: «جمهوريپال رایه ورکوونکي فکر کوي چې هر افغان چې امریکا ته داخل شوی، ترهګر دی.» هغه له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو پر مهال د بهرنیو اړیکو د کمېټې لوړپوړی جمهوريپال و او اعلان یې کړی و چې له کانګرس نه تقاعد اخلي.
نوموړي وویل، که څه هم د افغانانو د لا زیاتې ارزونې پلوی دی، خو هر څوک چې د کډوالۍ ځانګړې ویزې (SIV) شرایط پوره کوي، له امریکايي پرسونل سره یې نږدې کار کړی دی.
هغه زیاته کړه: «دا ویل چې هغوی ترهګر دي، حال دا چې دوی زموږ له پوځ او استخباراتي ډلو سره یو ځای ترهګر وژلي، هېڅ مانا نه لري.»
اوس هغه افغانان چې غوښتنلیکونه یې لا هم تر ارزونې لاندې دي، نه پوهېږي چې د ټرمپ اداره به کله او یا ایا بیا هم ویزې ورکړي که نه. دې حالت ډېری هغه کسان، چې لا هم په افغانستان یا نورو هېوادونو کې د کډوالو په توګه ژوند کوي، له جدي خطر سره مخ کړي دي.
غفوري وویل: «دا افغان متحدین هغه کسان وو چې زموږ د زامنو او لوڼو تر څنګ په بهر کې ودرېدل. هغوی ټپیان پورته کړل او ژوند یې وژغوره.»
په تېرو کلونو کې د نویو ویزو تصویبولو کله ناکله د پردې شاته سیاسي معاملې ته اړتیا لرله. خو تل د جمهوريپالو یوې ډلې، چې ډېری یې پخواني سرتېري وو، پر دې ټینګار کاوه چې واشنګټن باید خپله ژمنه پوره کړي او افغان همکاران خوندي امریکا ته راولي.
خو د ټاکنو په کال کې هېڅ جمهوريپال د افغان ځانګړو ویزو د غځولو غوښتنه نه ده کړې او نه یې د ټرمپ د نامحدوده ځنډ پر وړاندې علني مخالفت کړی دی. هغوی د ولسمشر هغه بېاساسه ادعاوې هم نه دي ننګولې چې ګواکې د ارزونې ناکامي د ملي ګارد د پېښې لامل شوې ده.
د نویارک ټایمز د رپوټ له مخې، سره له دې، د ټرمپ ادارې یا د کانګرس له جمهوريپالو څخه د ارزونې د سختولو کوم وړاندیز هم نه دی شوی.
د نیوهمپشایر سناتورې جین شاهین وویل: «هغوی یوازې دروازه ټکوي او بندوي. د تصدیق شویو SIV غوښتونکو پرېښودل یا د افغان کورنیو بېرته د طالبانو لاس ته سپارل امنیت نه دی؛ دا له هغو ژمنو سره خیانت دی چې موږ له هغو کسانو سره کړې وې چې د امریکا لپاره یې خپل ژوند په خطر کې اچولی و.»
ډیموکراتان وایي، هغوی هڅه وکړه خو پاتې راغلل .
د کولوراډو استازي جېسن کرو وویل: «د جمهوريپالو په لوري کې ډېر پخواني سرتېري شته چې دا کار به یې کاوه، خو له بده مرغه دا مهال د علني رایې ورکولو جرئت نه لري.»
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت تېر دوبي کانګرس ته ویلي وو چې شاوخوا ۹ زره ځانګړې ویزې لا هم د افغانانو لپاره شته. خو د ټرمپ ادارې کانګرس ته هېڅ نښه نه ده ورکړې چې غواړي دا ویزې لسګونو زرو پاتې غوښتونکو ته بېلې کړي. تېر کال د جولای تر میاشتې، له ۱۴۰۰ څخه زیات افغانان د ارزونې په وروستیو پړاوونو کې وو، او له ۱۰۰ زرو څخه ډېرو نورو لا هم اسناد سپارل، چې د لوړپوړي پوځي یا دیپلوماتیک چارواکي سپارښت لیک هم پکې شامل و.
د بهرنیو چارو وزارت په یوه اعلامیه کې وویل چې ځانګړې ویزې له دې امله ځنډېدلې دي، چې سمه ارزونه وشي او د غوښتونکو هویت او د ویزې وړتیا تایید شي. خو وزارت دا ونه ویل چې ایا پاتې ویزې به په پای کې ورکړل شي که نه.
تېر کال د قانون جوړونکو یوې دوې ګوندي ډلې پر کانګرس فشار راوړ چې ۲۰ زره نورې ځانګړې ویزې تصویب کړي، او په یوه لیک کې یې ولیکل چې غوښتونکي ډېر وخت کلونه انتظار باسي څو «سخته ارزونه» بشپړه کړي.
ځینو جمهوريپالو له پېښې وروسته وویل چې لا هم هڅه کوي څو دا ویزې د بهرنیو چارو وزارت د بودجې په لایحه کې شاملې کړي. د ایوا استازې ماریانېټ میلر مېکس، چې تېر کال یې د زرګونو نویو ویزو ملاتړ کړی و، وویل چې دا کار اوس «ډېر ستونزمن» شوی دی.
جمهوريپال د بایډن اداره تورنوي چې افغان همکاران یې په افغانستان کې پرېښي او نور یې درېیم هېواد ته ایستلي، چې ورته ویل شوي وو هلته به یې چارې بشپړې او امریکا ته به ولېږدول شي. هغه کسان چې پخوا یې د زرګونو نورو ویزو غوښتنه کوله، وایي چې افغانان یې نه دي هېر کړي.
د ایوا استازي زک نن وویل: «زه ژمن یم یوه داسې لاره پیدا کړو چې زموږ له افغان همکارانو سره مرسته وکړو، له هغو کسانو سره چې زموږ د ځواکونو تر څنګ یې خپل ژوند په خطر کې اچولی، خو په هر پړاو کې سخته ارزونه او حسابورکونه هم وساتو.»
حقوقي کارپوهان وایي، که څه هم ټرمپ نه شي کولی دا پروګرام په یوازې سر پای ته ورسوي، خو دا روښانه نه ده چې کانګرس کوم عملي وسایل لري څو اداره دې ته اړه کړي چې پاتې ویزې هغو غوښتونکو ته ورکړي چې ځینو یې کلونه انتظار ایستلی او که دا ویزې ورنه کړل شي، امریکا ته د تګ بله لاره نه لري.
ډیموکراتان، د هغو لږو جمهوريپالو ترڅنګ چې لا هم د افغان همکارانو د پروګرام ملاتړ کوي، هیله لري چې که د منځمهاله ټاکنو پر مهال د کانګرس د دواړو جرګو یا یو یې وګټي، په راتلونکې بودجوي لایحه کې دا دروازه بېرته پرانیزي.
جېسن کرو خبرداری ورکړی چې که دا پروګرام بېرته فعال نه شي او «موږ له خپلو افغان شریکانو مخ واړوو»، دا به د هېواد پر تندي «اخلاقي داغ» وي.
د طالبانو په ولکه کې اریانا افغان هوايي شرکت اعلان کړی، چې د کابل او ډیلي ترمنځ د سوداګریزو اړیکو د پیاوړتیا او د ټرانسپورټي لېږد د کچې لوړولو په موخه یې په دې مسیر کې د کارګو او مسافر وړونکو الوتنو شمېر زیات کړی دی.
دغه شرکت نن (پنجشنبه) د سلواغې پر ۱۶مه، وویل، چې دا مهال هره اونۍ له کابل څخه ډیلي ته شپږ کارګو الوتنې او دوه مسافر وړونکې الوتنې کوي.
اریانا افغان زیاته کړې، چې دا اقدام د افغانستان او هند ترمنځ د سوداګریزو اړیکو د لا ټینګښت او د هېواد د صادراتو د بهیر د ملاتړ په موخه شوی دی.
د یادونې وړ ده، چې هند د افغانستان د صادراتو لپاره یو مهم بازار بلل کېږي او د کابل– ډیلي هوایي دهلېز د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ په پراختیا کې مهم رول لري.
په چین کې د طالبانو سفیر اسدالله بلال کریمي د دغه هېواد له لوړپوړو چارواکو سره کتلي چې د کابل او بیجنګ ترمنځ د اقتصادي، تجارتي او سیمهییزو همکاریو پراختیا لپاره زمینه برابره کړي. دغه راز په دې کتنه کې د واخان دهلېز پر فعالېدو هم خبرې شوې دي.
په چین کې د طالبانو له سفارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي چې په دې لیدنه کې د چین د بهرنیو چارو وزارت د اسیایي چارو مشر لیو جینسونګ او د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي، شایو یونګ ګډون درلود.
خبرپاڼه زیاتوي، چې په خبرو اترو کې د واخان دهلېز د فعالېدو، کونسلګرۍ چارو، سوداګرۍ او د سیمهییز اتصال د نورو مهمو پروژو د پلي کېدو موضوعات په تفصیل وڅېړل شول.
د سفارت په وینا، چینايي استازو ټینګار کړی چې د افغانستان د حاکمیت، خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا درناوی کوي او د اقتصادي او سیمهییزو همکاریو د دوام د ارزښت یادونه یې کړې ده.
بل خوا د طالبانو سفیر کریمي د چین د رغنده دریځ ستاینه کړې او د دوهاړخیزو اړیکو، سوداګرۍ او د سیمهییز اتصال د لا پیاوړتیا لپاره یې د ګډو هڅو پر ضرورت ټینګار کړی دی.
چین لا تر دې مهاله طالبان په رسمیت نه پېژنې خو له طالبانو سره د اړیکو پراختیا ته ځانګړې پاملرنه کوي، په ځانګړي ډول د اقتصادي، تجارتي او ترانزیټي پروژو له لارې.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، سره له دې چې په نړۍ کې د پولیو پېښې کمې شوې دي، خو په افغانستان او پاکستان کې دپولیو ویروس دوامدارې پېښې لا هم د پولیو د بشپړ ورکاوي پر وړاندې جدي ګواښ دی.
دا څرګندونې د روغتیا نړیوال سازمان عمومي رییس د یاد سازمان د ۱۵۸م اجرایوي بورډ غونډې ته راپور کې کړې دي. د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر تر ۲۲مې پورې په ټوله نړۍ کې د پولیو ویروس ډول ۱ ټولې ۳۸ پېښې ثبت شوې دي، چې دا شمېر د ۲۰۲۴ کال د همدې مودې په پرتله کمې دي. خو ټولې دا پېښې یوازې په افغانستان او پاکستان کې ثبت شوې دي، چې لا هم د پولیو د پېښو د ثبت یوازیني هېوادونه دي.
د روغتیا نړیوال سازمان خبرداری ورکړی چې د پولیو د له منځه وړلو پرمختګ نازک دی، ځکه چاپېریالي ازموینو ښودلې چې ویروس د اصلي لېږد له سیمو هاخوا هم موندل شوی، حتا په هغو سیمو کې چې ښکاره دغه ویروس نه دی ثبت شوی. دا حالت د ویروس د پټې خپرېدنې اندېښنې زیاتوي.
د راپور له مخې، د پولیو ویروس په ځانګړي ډول د افغانستان په سوېلي ولایتونو او د خېبر پښتونخوا په سوېلو سیمو کې متمرکز پاتې دی. په افغانستان کې د واکسین د پوښښ د لوړولو لپاره نوې عملیاتي تګلارې پلي شوې دي، چې په ختیزو سیمو کې یې د ویروس په کمېدو کې مرسته کړې ده. په سوېل کې بیا د کور په کور واکسین پر پراخېدو کار روان دی.
په پاکستان کې د پولیو ملي بېړنی پلان (۲۰۲۴–۲۰۲۵) په لوړ سیاسي ملاتړ سره پلي کېږي، خود روغتیا نړیوال سازمان وايي چې لا هم د خېبر پښتونخوا، کوټې او کراچۍ په ځینو سیمو کې د واکسین د کیفیت ستونزې شته.
د نایجیریا شمال، د چاډ جهیل حوزه، سومالیا، اېتوپیا او یمن لا هم د لوړ خطر سیمې بلل کېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د پولیو پروګرامونه اوس د نویو واکسینونو او د منظم واکسین له سیستم سره د ادغام پر لور روان دي، څو هغو ماشومانو ته ورسېږي چې هېڅ واکسین یې نه دی ترلاسه کړی.