د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي دفتر یا «یوناما» په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه په خپل درې میاشتني راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۵کال د اکتوبر له لومړۍ نېټې څخه تر ډسمبر میاشتې پورې د پخواني حکومت لږ تر لږه ۱۴تنه نظامیان وژل شوي دي.
د یوناما د موندنو له مخې، په همدې موده کې د پخواني حکومت د نظامیانو او چارواکو پر وړاندې لږ تر لږه ۲۸ د خپل سرو نیونو، اووه د شکنجې او بد چلندۍ پېښې ثبت شوې دي.
په راپور کې راغلي، چې یو شمېر قربانیان هغه کسان وو چې له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته نوي راستانه شوي وو.
یوناما ویلي، د لیندي میاشتې په ۱۸مه، د پروان ولایت په جبلالسراج ولسوالۍ کې په جلا جلا پېښو کې دوه کسان چې له پخواني حکومت سره یې تړاو درلود او تازه له ایران څخه راستانه شوي وو، نامعلومو وسلهوالو په ډزو ووژل. د راپور له مخې، له وژل شویو کسانو څخه یو تن د پخواني حکومت د کورنیو چارو وزارت کارکوونکی و او بل د یوه پخواني نظامي د تره زوی و.
د راپور له مخې، د پخواني حکومت ګڼ شمېر نظامیان د طالبانو له واکمنېدو وروسته ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول ایران ته تللي وو. یوناما زیاتوي چې ایران د افغان کډوالو د ایستلو پر مهال، یو شمېر پخواني نظامیان هم بېرته افغانستان ته ستانه کړي دي، چې ځینې یې له جدي امنیتي ګواښونو سره مخ شوي دي.
په همدې راپور کې یوناما د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عنالمنکر وزارت د کړنو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې ده.
د یوناما په وینا، د ۲۰۲۵کال له اکتوبر څخه تر دسمبر پورې، د دې وزارت محتسبانو لږ تر لږه ۵۲۰کسان په «خپل سري ډول» نیولي دي.
راپور زیاتوي چې په همدې موده کې د ښځو او سړیو پر وړاندې د بد چلندۍ لږ تر لږه ۵۰ پېښې ثبت شوې دي، چې ډېری یې د ږیرې یا ویښتانو د لوېدیځ په سټایل جوړول، د موسیقۍ غږولو یا اورېدو او د حجاب د مقرراتو د نه مراعتولو په تور شوې دي.
یوناما د ۲۰۲۵کال د نومبر په ۱۹مه،په ننګرهار ولایت کې د طالبانو د محتسبانو له لوري د موسیقۍ۶۵۷الاتو سوځول، د دغه ډول کړنو یوه بېلګه بللې ده.
د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوی خبرداری ورکوي چې د پخواني حکومت د نظامیانو هدفي وژنو، شکنجې او خپل سرو نیونو او همدارنګه د عامو خلکو پر شخصي ژوند سختو محدودیتونو، په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت لا پسې خراب کړی او د وېرې فضا یې پراخه کړې ده.
د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي نه د ځمکو او مارکېټونو د څښتنانو شکایتونه په دې وروستیو کې ډېر شوي دي.
سره له دې چې د طالبانو دغه وزیر، چې ملاهبت الله ته نږدې ګڼل کیږي، د ځمکو د غصب په تړاو پر ځان لګېدلي تورونه رد کړي، خو یو شمېر سوداګر او د ځمکو او مارکېټونو څښتنان پر نوموړي تور لګوي، چې د غصب شویو ځمکو د استرداد په نامه باج اخېستنې او شخصي عوایدو ته لاره برابروي.
په دې وروستیو کې د خوست د چمي مارکیټ څښتن هم له ورته یوې قضیې سره مخ دی او سره له دې، چې د مارکیټ د ځمکې اسناد په لاس کې لري، مارکېټ یې ګرځول شوی او د هټیو کرایه یې د عبدالحکیم شرعي له خوا جوړ شوي بانکي اکاونټ ته تحویلیږي.
افغانستان انټرنشنل ته په رسېدلو سندونو کې ښکاري، چې په ۱۴۰۲ کال کې د شرعي په امر، د چمي مارکیټ ټولو هټیوالو ته لارښوونه شوې، چې د هټیو کرایه او «پیشکي» دې د مارکیټ څښتن ته نه ور کوي او مشخص شوي اکاونټ ته دې لېږدول کیږي.
د خوست ښاروالي د طالبانو قضايي ارګانونو ته د مارکیټ د قانوني وضعیت په اړه مکتوب استولی او هغه یې تایید کړی دی.
د ترلاسه شویو سندونو له مخې، د چمي مارکیټ څښتن د جمهوریت له پیل څخه د طالبانو په روانه واکمنۍ کې په منظم ډول ښاروالۍ ته مالیه تحویل کړې ده او ددې سندونه له بانک څخه نیولې تر ښاروالي پورې موجود دي.
د چمي مارکیټ څښتن وايي، چې د مارګیټ ځمکه یې پلار پېرلې وه او ټول سندونه یې په ښاروالۍ کې موجود دي او څو ځله دا ټول سندونه له سره کتل شوي او کومه قانوني ستونزه نه لري خو عبدالحکیم شرعي د طالبانو د نورو ادارو پلټنې نه مني.
د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي له دې چلند سره د خوست د چمي مارکیټ څښتن اړ شوی، چې په کندهار کې د ملاهبت الله دفتر ته شکایت وکړي او هغوی یې عریضه احکام کړې او د غصب شویو ځمکو د استرداد اختصاصي محکمې ته یې راجع کړې ده.
د طالبانو د غصب شویو ځمکو د استرداد اختصاصي محکمې رییس دا عریضه د مهر ترڅنګ لاسلیک کړې او د ځمکو د غصب کمیسون ته یې لیکلي، «دا عریضه د ملاهبت الله د حکم له مخې د ارتباط په توګه درته راجع شوه او د حکم له مخې ورسره چلند وکړئ».
د مارکیټ دڅښتن په وینا، ده له دغو سندونو سره د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي دفتر ته مراجعه وکړه، خو د نوموړی سکرتر ورته وویل، چې شرعي نه غواړي په دې اړه اجرات وکړي او ددې موضوع په اړه د هیڅ ادارې عریضې نه منل کیږي.
د سندونو له مخې، د یاد مارکیټ څښتن اړ شوی، چې بیرته د طالبانو د غصب شویو ځمکو د استرداد د مرکزي زون اختصاصي محکمې رییس قاضي محمد انور مدثر ته ورشي. یادې محکمې د عبدالحکیم شرعي په مشری د ځمکو د غصب د مخنیوي کمېسون ته احکام لیکلي او غوښتنه یې کړې، چې «د خوست ښار د چمي مارکیټ څښتن د مرکزي زون اختصاصي محکمې ته عارض شوی او شکایت لري او عریضه پاڼه یې تاسې ته راجع شوه چې اصولي او قانوني چلند ورسره وشي او ستونزه یې حل شي».
خو د طالبانو د عدلیې وزیر او د ځمکو د غصب کمېسون رییس عبدالحکیم شرعي دفتر د اختصاصي محکمې د رییس قاضي انور مدثر غوښتنه رد کړې او د چمي مارکیټ څښتن ته یې ویلي چې که بیاځلي شکایت وکړي نو زندان ته به یې واچوي.
د خوست د چمي مارکیټ څښتن جمیل افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دوی نه پوهیږي، د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي قانوني سند لرونکی مارکیټ راګرځوي او بیا د خپل امیر ملاهبت الله او د خپلو محاکمو عرایض نه مني نو بیا چاته د خپل حق غوښتلو لپاره مراجعه وکړي.
د خوست چمي مارکیټ له زېرزمیني سره څلور منزله دی او زیات شمیر هټۍ لري. ددې مارکیټ د څښتن په وینا، دوه کاله کېږي چې د مارکېټ کرایه د عبدالحکیم شرعي له خوا جوړ شوي بانکي اکاونټ ته تحویلیږي.
د موندنو له مخې، د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي په داسې حال کې د غصب شویو ځمکو د استرداد د مرکزي زون اختصاصي محکمې رسمی مکتوبونه نه مني، چې د مرغومي میاشت کې په یو نوي حکم کې هبت الله د غصب شویو ځمکو د استرداد کمیسیون خلاف شکایتونه محدود کړل.
د طالبانو د مشر د حکم له مخې، دا پرېکړه د صادرېدو له نېټې نافذه ده او خلکو ته سپارښتنه شوې چې د کمېسیون او اړوندو تخنیکي پلاویو د فعالیتونو په اړه خپل ټول شکایتونه یوازې یادې اختصاصي محکمې ته وسپاري.
د معلوماتو له مخې، د دولتي غصب شويو ځمکو قضيو ته د رسېدګۍ اختصاصي محکمه د ځمکو له غصب څخه د مخنیوي کمېسیون په چوکاټ کې فعالیت کوي او دا مهال په کابل، بلخ، هرات او کندهار زونونو کې فعاله ده، چې د دغو ولایتونو او د هغوی د ګاونډیو ولایتونو اړوندو قضيو ته رسېدګي کوي.
د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي هم په یوه مرکه کې ویلي وو، چې د هغه په اړه څوک شکایت ولري، نو د غصب شویو ځمکو د استرداد کمیسیون ته دې مراجعه وکړي.
د طالبانو د عدلیې پر وزیر دغه راز تور دی، چې د خپلې کورنۍ غړو ته یې ځمکې د باج په ډول اخېستې او د پکتیا په تیرا کنډو سیمه کې یې د کټوازي یو سوداګریز مارکیټ تړلی او قرارداد یې په غیر قانوني ډول خپلو خپلوانو ته ورکړی دی. یاد مارکیټ څلور کاله وړاندې میرزا کټوازي جوړ کړی و.