طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د «امر ثاني» په نوم له زدهکړو منع کړې. له همدې نېټې پوره ۱۶۰۴ ورځې تېرې شوې، خو لا هم د دغو نجونو زدهکوونکو د برخلیک په تړاو د پام وړ کار نهدی شوی.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې بیاځلي واک ته ورسېدل او له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته د «امر ثاني» په نوم نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو منع کړې. دغې ډلې بیا شاوخوا یو کال وروسته د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې په پوهنتونونو کې د نجونو پر زدهکړو هم بندیز ولګاوه.
طالبانو دوه کاله وروسته یعنې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې بیا د نجونو د طب او قابلګۍ په څانګو او همداراز هر ډول روزنیزو کورسونو کې پر زدهکړو هم بندیز ولګاوه او په دې سره د ښځینه روغتیایي مسلکي کارکوونکو روزنې د وروستۍ هیلې لاره هم وتړل شوه.
په ۱۴۰۴ تعلیمي کال کې شاوخوا ۴۰۰ زره نجونې د شپږم ټولګي زدهکړو له بشپړولو وروسته له زدهکړو محرومو میلیونونه نجونو په کتار کې ودرېدې. یونېسف ویلي، دمګړۍ په افغانستان کې څه باندې ۲ اعشاریه ۲ میلیونه نجونې د زدهکړو له دوامه محرومې شوي او تر ۲۰۳۰ کال پورې به دغه شمېر ۴ میلیونو ته ورسېږي.
د یونېسف رييسې کاټرین راسل تر دې مخکې ویلي، دغه وضعیت به د افغانستان پر راتلونکي ناوړه اغېز وکړي او په اوږد مهال کې به د زده کړو دغه بندیزونه د افغانستان روغتیایي سېسټم او اقتصاد سخت زیانمن کړي چې له کبله به یې د ښځو ژوند هم له ستر ګواښ سره مخ شي.
یونېسف وېره لري، چې د دې حالت دوام په جبري توګه د ودونو تر څنګ په کم عمرۍ کې د نجونو د ودولو لپاره لاره پرانېزي چې د هغوی پر روغتیایي او رواني وضعیت بدې اغېزې لرلی شي.
د دغه سازمان د اټکل له مخې، د دې بندیز له امله به هر کال ۱۶۰۰ میندې د ولادت پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړي او تر ۳۵۰۰ زیات نوي زیږېدلي ماشومان به مړه شي.
د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې هم ویلي، چې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د ماشومانو او د کم عمره نجونو د ودونو کچه په بېساري ډول لوړه شوې ده. دغه اداره وايي، دغه لړۍ د وړو نجونو د امېندوارۍ کچه لوړوي چې په پایله کې د مېندو د مړینې لامل کېږي.
د یادې ادارې د اټکل له مخې، په روان ۲۰۲۶ کاله کې به په افغانستان کې د کم عمره مېندو امېندواري کچه۴۵ سلنه ډېره شي او د مېندو د مړینې ګواښ به تر ۵۰ سلنې هم لوړ شي.
د ملګرو ملتونو د ښځو اداره وایي، د دغې لړۍ په پایله کې به په افغانستان کې داسې ښځينه نسل پاتې شي، چې زدهکړې به نهلري، په کوچنیوالي کې به واده شوې وي او د مرګ له جدي ګواښ سره به مخ وي.
له دې سره سم، د نجونو د زدهکړو کمپاینران وايي، په افغانستان کې د زدهکړې د پراختیا او پرمختيا پر ځای، د عصري علومو او په ځانګړي ډول د نجونو د زدهکړو پر وړاندې یوه «نا اعلان شوې جګړه» پيل شوې او په وینا یې، نړۍواله ټولنه باید روان وضعیت عادي ونهګڼي.
د نړۍوالو سازمانونو د راپورونو لهمخې، افغانستان په نړۍ کې یوازنی هېواد دی چې نجونې یې له شپږم ټولګي پورته د زدهکړو له دوامه محرومې دي.
د طالبانو پوهنې وزارت ویاند بیا ویلي: «د دیني او عمومي زدهکړو په مرکزونو کې ټولټال ۷ میلیونه او ۵۳۳ زره ۸۸۶ هلکان او ۵ میلیونه او ۳۹۱ زره او ۳۰۰ نجونې پر دیني او عمومي زدهکړو بوختې دي. په ټوله کې پر زده کړو د بوختو زده کوونکو شمېر ۱۲ میلیونه او ۹۲۵ زره او ۱۸۷ ته رسېږي».
ملګرو ملتونو ویلي، په افغانستان کې د بې سوادانو شمېر مخ په لوړېدو دی او دمګړۍ شاوخوا ۷ میلیونه ماشومان د طالبانو او نورو محدودیتونو له امله له زدهکړو بې برخې دي.
یوې سرچینې د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د سوداګرۍ په جوازونو کې د افغانستان د پخواني جمهوري دولت له نومه ځکه استفاده کوي، چې دوی که د خپلې ادارې په نوم جواز ورکړي، په نورو هېوادونو کې د چلښت وړ نه دي.
که څه هم طالبان په خپلو رسمي مکتوبونو او دولتي مراسلاتو کې د «افغانستان اسلامي جمهوریت» پر ځای د «افغانستان اسلامي امارت» کاروي، خو د پاسپورټونو ترڅنګ د سوداګرۍ په جوازونو کې لا هم د پخواني جمهوري نظام نوم لیکل کېږي.
تر اوسه د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت په دې اړه رسمي څرګندونې نه دي کړې، خو دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو حکومت لا هم د نړۍ له لوري په رسمیت نه دی پېژندل شوی او ګڼې سوداګریزې او بانکي چارې له همدې امله له خنډونو سره مخ دي.
اقتصادي شنونکي وايي، د رسمي اسنادو نړۍوال اعتبار د هر حکومت لپاره مهم دی او د رسمیت نهپېژندنې وضعیت د سوداګرۍ، صادراتو او وارداتو بهیر په مستقیم او غیرمستقیم ډول اغېزمن کړی دی.
