د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان ویلي، چې «ډیموکراسي او بشري حقونه هغه لوی درواغ دي چې لوېدیځوالو جوړ کړي دي.» نوموړي زیاته کړې: «موږ له لومړۍ ورځې اعلان کړی چې د جګړې په لټه کې نه یو، خو بیا هم پرلهپسې زموږ پر وړاندې ستونزې جوړوي. سره له دې، موږ به هېچا ته سر ټیټ نه کړو».
د ایران د ولسمشر په خبره: «له هغه وخته چې واک ته رسېدلي يو، هغوی تل هڅه کوي چې موږ پر خپلو پښو و نه درېږو او پرمختګ ونهکړو».
د سعودي عربستان، ترکیې، مصر، اردن، اندونیزیا، پاکستان، قطر او متحده عربي اماراتو د بهرنیو چارو وزیرانو د یوې ګډې اعلامیې په خپرولو سره د فلسطین د لوېدیځې غاړې په اړه د اسراییل وروستۍ کړنې «غیرقانوني» بللې او په کلکه یې غندلې دي.
په دې ګډه اعلامیه کې، چې نن د دوشنبې په ورځ، د سلواغې ۲۰مه خپره شوې، ویل شوي چې اسراییل هڅه کوي د فلسطین پر خاوره خپل حاکمیت وتپي او د ناقانونه مېشت ځایونو د پراخولو له لارې د لوېدیځې غاړې غیرقانوني الحاق چټک کړي.
د دغو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو ټینګار کړی چې د اسراییلو اقدامات د فلسطینیانو د بېځایه کېدو لامل ګرځي او دا رژیم د فلسطین پر خاورهد هېڅ ډول حاکمیت حق نه لري. د اعلامیې له مخې، دا کړنې د نامشروع حاکمیت د تحمیل او د ښارګوټو د پراختیا په موخه ترسره کېږي.
یادو وزیرانو خبرداری ورکړی چې د اسراییل د حکومت له لوري د لوېدیځې غاړې په اړه د اوسنیو تګلارو دوام کولای شي په سیمه کې تاوتریخوالی، ترینګلتیا او شخړې لا زیاتې کړي او د سیمې ثبات له جدي ګواښ سره مخ کړي.
دا غبرګون وروسته له هغې څرګند شوی چې د یکشنبې په ورځ د اسراییلو امنیتي کابینې یو لړ اقدامات تصویب کړل، چې له مخې یې په لوېدیځه غاړه کې د مېشتو ښارګوټو اوسېدونکو ته د ځمکو د پېرلو بهیر اسانه شوی او اسراییلي چارواکو ته د فلسطینیانو پر وړاندې پراخ واکونه ورکړل شوي دي.
د اسلامي هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو دغه پرېکړه «په بشپړه توګه غیرقانوني» بللې او دا یې د نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه یاده کړې، چې د دوو دولتونو پر بنسټ د سولې حللاره کمزورې کوي.
د ملګرو ملتونو عمومي منشي انتونیو ګوترېش ویلي، چې د نړۍ ستونزې یوازې د ډیپلوماسۍ، خبرو اترو او د هېوادونو ترمنځ د همکارۍ له لارې حل کېدای شي، نه د جیوپولېټیکي سیالیو او تفرقهاچوونکو شعارونو په وسیله.
ښاغلي ګوترېش نن د دوشنبې په ورځ، د سلواغې ۲۰مه، ټینګار وکړ چې د ملګرو ملتونو بنسټاېښودونکي په دې باور وو، چې هغه دیپلوماتیک وسایل چې د نړیوالو قوانینو پر بنسټ ولاړ سیستم یې ملاتړ کوي، د نړیوالو کړکېچونو او ستونزو د سم مدیریت یوازینۍ اغېزمنه لاره ده.
د ملګرو ملتونو عمومي منشي زیاته کړه، چې د هېوادونو ترمنځ خبرې اترې او همکاري باید د «صفر او یو» پر منطق ولاړو لفظي جګړو او جیوپولېټیکي سیالیو ځای ونیسي، څو په نړیواله کچه سوله او ثبات ټینګ شي.
نوموړي تر دې وړاندې هم پر څو اړخیزې همکارۍ او د نړیوالو قوانینو پر درناوي ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې همدا بنسټیز اصول کولای شي نړۍ د دوامدار پرمختګ او د ګډو ستونزو د حل پر لور رهبري کړي.
نن دوشنبه په مسکو کې د طالبانو سفیر گل حسن حسن او روسیه مېشتو افغان سوداگرو لیدلي دي. په دې کتنه کې د اقتصادي اړیکو د لاپیاوړتیا بحث سربېره، د افغانستان او روسیې ترمنځ د سوداگرۍ په برخه کې د شته ستونزو د هواري په اړه هم خبرې کړي دي.
د روسیې په پلازمینې مسکو کې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان سفارت نن دوشنبه، د سلواغې پر ۲۰مه پر اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې په دې لیدنه کې د طالبانو سفیر افغان سوداگر په خپل هېواد کې پانگونې ته وهڅول. او دا یې د هغوی ملي دنده وبلله.
د طالبانو سفیر ډاډ ورکړی، چې سفارت به د دوه اړخیزو سوداگریزو اړوند چارو په برخه بشپړه همکاري کوي.
په دې کتنه کې روسیې مېشتو افغان سوداگرو هم په بېلابېلو برخو کې خپلې ستونزې، اندېښنې او وړاندیزونه شریک کړل او د طالبانو له اړوندو ادارو یې د اغېزمن ملاتړ، همکارۍ او پاملرنې غوښتنه وکړه.
ازبکستاني رسنیو راپور ورکړی چې د دغه هېواد ولسمشر شوکت میرضیایف د افغانستان د ټرانس - افغان رېلپټلۍ په سیمهییزه پروژه کې د ازبکستان د ګډون فرمان لاسلیک کړی او د امکان ارزونې اړوند چوکاټي هوکړهلیک یې تایید کړی دی.
د انترفاکس خبري اژانس د راپور له مخې، دا هوکړهلیک یو درېاړخیز سند دی چې د ازبکستان، افغانستان او پاکستان ترمنځ د ۲۰۲۵کال د جولای په ۱۷مه لاسلیک شوی و او اوس د تاشکند له رسمي تصویب وروسته د عملي کېدو پړاو ته داخل شوی دی.
یاد هوکړهلیک د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت، د طالبانو تر ادارې لاندې د افغانستان د ټولګټو وزارت او د پاکستان د رېلپټلۍ وزارت ترمنځ لاسلیک شوی دی. د دې هوکړې موخه د یوې داسې رېلپټلۍ د جوړولو لپاره ګډه امکان ارزونه ده، چې نایباباد له خارلاچي سره ونښلوي.
دا مسیر د افغانستان د ټرانس – افغان رېلپټلۍ د لویې پروژې یوه مهمه برخه بلل کېږي.
د صادر شوي فرمان له مخې، د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت د دې هوکړهلیک د پلي کولو مسوول بنسټ ټاکل شوی دی. همداراز، د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت ته سپارښتنه شوې چې د داخلي حقوقي پړاوونو له بشپړېدو وروسته طالبان او پاکستاني لوری خبر کړي، څو هوکړهلیک په رسمي ډول لازمالاجرا شي.
د وړاندیز شوې طرحې پر بنسټ، د رېلپټلۍ مسیر به د ازبکستان له ترمز ښاره پیلېږي، د نایباباد، میدانښار او لوګر ولایتونو له لارې تېرېږي او د پاکستان خارلاچي سیمې ته رسېږي.
د دې پروژې اساسي موخه د افغانستان له لارې د مرکزي او جنوبي اسیا ترمنځ د ترانزیټي دهلېز رامنځته کول ښودل شوی دی.
د یادې پروژې د امکان ارزونې مطالعه د درېاړخیز دفتر لهخوا ترسره کېږي، چې د نړیوالو ترانسپورتي دهلېزونو د پراختیا لپاره جوړ شوی او د ازبکستان د رېلپټلۍ تر څار لاندې فعالیت کوي. دا دفتر په ۲۰۲۳کال کې په تاشکند کې جوړ شوی او د همغږۍ لپاره یې په کابل او اسلاماباد کې هم څانګې لري.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د ازبکستان د مرکزي اسیا د نړیوال انستیتوت له مشر او د دغه هېواد د ولسمشر مرستیال سلاکار جولان وهابوف په مشرۍ پلاوي سره کتلي او د سیاسي اړیکو د لا ژورولو او د سیمهییزو مسایلو د حل لپاره د ګډو هڅو پر اهمیت یې خبرې اترې کړې دي.
د طالبانو له بهرنیو چارو وزارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي چې په دې لیدنه کې متقي وویل، چې ازبکستان د افغانستان په اړه مثبته او پر ښه نیت ولاړه پالیسي لري، او د دغې پالیسۍ په رڼا کې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې او همکارۍ به لا پراخې شي.
متقي د څېړنیزو مرکزونو پر رول هم ټینګار کړی، چې دده په وینا، د سیمې د واقعیتونو د ښه درک لپاره اړین دي.
بل خوا وهابوف ویلي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور فضا او مثبت لیدلوری د سوداګرۍ او اقتصادي همکاريو د پراختیا سبب شوی او دواړه لوري هیله من دي چې راتلونکې کې به د همکارۍ کچه نوره هم لوړه شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د اعلامیې له مخې، په لیدنه کې د دوه اړخیزو سیاسي او اقتصادي همکاریو د لا پراختیا لپاره یو شمېر وړاندیزونه هم شوي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ثبات او همغږۍ په ټینګولو کې به مرسته وکړي.