د ایران د رېل پټلۍ ټرانزیټ په برخه کې په وروستیو میاشتو کې د پام وړ بدلون راغلی دی. د خواف–هرات رېل پټلۍ له لارې د توکو لېږد نږدې ۵۰۰زره ټنو ته رسېدلی او د ایران او افغانستان ترمنځ د رېل پټلۍ له لارې سوداګري له ۱۸ تر ۳۸ برابره زیاته شوې ده.
د راپورونو له مخې؛ د خواف–هرات رېل پټلۍ په وروستیو میاشتو کې د سیمې له مهمو ترانزیتي لارو څخه شمېرل کېږي او د ۱۴۰۴کال د پای ته رسېدو شاوخوا ۴۰ ورځې مخکې د نږدې ۵۰۰زره ټنو توکو د لېږد یو نوی ریکارډ یې جوړ کړی دی.
دغه کچه د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۸ برابره لوړه ده، چې د افغانستان د سوداګرۍ د مسیر د بدلون ښکارندويي کوي او د پاکستان پر ځای د ایران له لارې د راکړې ورکړې زیاتېدو ته اشاره لري.
رسمي شمېرې ښيي، چې د روان کال په پیل کې په میاشتني ډول د لېږد کچه شاوخوا ۱۰زره ټنه وه؛ خو د مرغومي میاشتې ته په رسېدو دغه اندازه نږدې ۹۰زره ټنو ته لوړه شوې ده.
د چارواکو په وینا؛ د راتلونکي کال لپاره موخه دا ده، چې میاشتنی لېږد ۱۰۰زره ټنو ته ورسېږي او په ۱۴۰۵کال کې د کلني لېږد اندازه له یو مېلیون ټنو واوړي.
په همدې موده کې د ایران او طالبانو د ټرانسپورټ، صنعت او ډیپلوماسۍ لوړپوړو چارواکو د یادې رېل پټلۍ څخه لیدنه کړې، چې دا د دواړو هېوادونو په اقتصادي پروګرامونو کې د دغه رېل پټلۍ سټراټیژیک اهمیت څرګندوي. ایراني چارواکي ټینګار کوي، چې د یادې پټلۍ پیاوړتیا د دوغارون پوله نه کمزورې کوي؛ بلکې دواړه لارې کولای شي د یو بل پياوړې کوونکې واوسي.
له بلې خوا په افغانستان کې هم د معیاري رېل پټلۍ د پراختیا چارې روانې دي او تمه ده، چې دغه کرښه د هرات د رباطپریان لوژستیکي تمځي پورې وغځېږي؛ څو افغانستان د سیمې له رېلي شبکې سره لا ښه ونښلول شي او شمال ته د مزارشریف پر لور د پراختیا زمینه برابره شي.
د ایران د رېل پټلۍ ادارې مشر جبارعلي ذاکري ویلي، چې یوازې د روان کال په لسو میاشتو کې افغانستان ته د ایران د رېلي صادراتو او ترانزیت کچه ۵۷۰زره ټنو ته رسېدلې، حال دا چې دغه شمېره تېر کال شاوخوا ۱۵زره ټنه وه، یعنې ۳۸ برابره زیاتوالی ښیي.
چارواکي اټکل کوي، په راتلونکي کال کې به د ایران او افغانستان ترمنځ رېلي راکړې ورکړې نږدې درې مېلیون ټنو ته ورسېږي چې یوه برخه به یې د اماراتو، کویټ او روسیې له اړخه د ټرانزیټ توکي وي.
افغانستان انټرنشنل د کابل په بازارونو کې له هۍوالو سره تر خبرو او د بیو تر ارزونې وروسته موندلې ده، چې د یوې کورنۍ د اساسي خوراکي توکو د برابرولو لګښت نږدې ۳۵ سلنه زیات شوی دی.
له پاکستان سره د سوداګریزو لارو تر بندېدو مخکې په کابل کې یوې کورنۍ کولای شول د اوړو، غوړیو، وريجو، لوبیا او بورې په ګډون د خوراکي توکو یوه اساسي کڅوړه په ۶۴۷۰ افغانیو واخلي، خو اوس د همدې بیه ۸۷۲۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
په دې منځ کې د ځینو توکو لکه وريجو، غوښې او غوړیو بیې ډېرې لوړې شوې دي.
دا د بیو لوړوالی وروسته له هغه رامنځته شوی، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګریزې اړیکې د څلورو میاشتو لپاره پرې شوې او پر ډیورنډ کرښه ټولې دروازې وتړل شوې.
د طالبانو د ښاروالۍ نرخپاڼه نه عملي کېږي
د کابل په بازارونو کې د خوراکي توکو د پېر او پلور بیې د طالبانو د ښاروالۍ له ټاکل شوې نرخپاڼې سره توپیر لري.
په کابل کې د خوراکي توکو یوه پلورونکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، ځیني هټۍوال د طالبانو د ښاروالۍ د مامورینو د مخنیوي لپاره د ځینو توکو بیې په نرخپاڼو او ټولنیزو شبکو کې ټیټې ښيي، خو په عملي ډول یې په بازار کې په لوړو بیو پلوري.
د ۱۶ کیلوګرامه غوړیو د یوه پیپ بیه له ۱۴۵۰ افغانیو څخه ۱۹۶۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
همدارنګه، د پاکستاني وريجو د ۲۵ کیلوګرامه بوجۍ بیه له ۲۴۰۰ افغانیو څخه ۳۹۰۰ افغانیو ته رسېدلې ده. د کابل یو هټۍوال وایي، چې د پاکستاني وريجو پیدا کول ډېر سخت شوي دي.
د اوړو د اووه منه (۴۹ کیلوګرامه) بوجۍ بیه له ۱۶۸۰ افغانیو څخه ۱۸۰۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
دغه راز، د اووه کیلوګرامه لوبیا بیه له ۶۰۰ افغانیو څخه ۷۰۰ افغانیو ته لوړه شوې او د یوه من بورې بیه له ۳۴۰ افغانیو څخه ۳۶۰ افغانیو ته رسېدلې ده.
خو برعکس، د اووه کیلوګرامه میو بیه چې له پاکستان څخه نه واردېږي، کمه شوې او له ۶۰۰ افغانیو څخه ۵۷۰ افغانیو ته راټیټه شوې ده.
پر ډیورنډ کرښه دروازې د تلې په میاشت کې، وروسته له هغه وتړل شوې چې د پاکستاني ځواکونو او طالبانو ترمنځ خونړۍ نښتې وشوې.
تر دې وروسته، طالبانو له سوداګرو وغوښتل چې له پاکستان سره سوداګریزې راکړې ورکړې ودروي.
د سوداګرو په وینا، د لارو بند پاتې کېدل هره ورځ بازار ته درانه مالي زیانونه اړوي او د خوراکي توکو د بیو پر لوړوالي یې مستقیم اغېز کړی دی.
طالبانو اعلان کړی، چې له پاکستان سره به سوداګریزې لارې یوازې هغه وخت پرانېستل شي، چې اسلاماباد ډاډ ورکړي چې دغه لارې به د سیاسي او اقتصادي فشار د وسیلې په توګه نه کاروي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد ویلي، چې افغانستان خپلې خوراکي اړتیاوې له نورو هېوادونو پوره کوي. هغه ټینګار کړی، چې له پاکستان سره د سوداګریزو لارو پرانیستل د دې هېواد د حکومت له لوري د «پیاوړو تضمینونو» تر ترلاسه کېدو پورې مشروط دي.
په همدې حال کې، طالبانو له ګاونډیو هېوادونو په ځانګړي ډول له ایران او ازبکستان سره خپلې سوداګریزې اړیکې زیاتې کړې دي او ویلي یې دي، چې د افغانستان کرنیز محصولات به د ازبکستان د هوايي دهلېز له لارې د سیمې او اروپا بازارونو ته صادر شي.
خو په کابل کې د خوراکي توکو یو شمېر پلورونکي وایي، سره له دې چې د افغانیو پر وړاندې د ډالر د بیې د راټیټېدو اعلان شوی، خو د خوراکي توکو بیې په بازارونو کې نه دي راکمې شوې. د افغانستان مرکزي بانک د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۰مه) د یوه امریکايي ډالر بیه ۶۳ افغانۍ اعلان کړه.
د چرګانو غوښه هم په تېرو څلورو میاشتو کې ۹۰ افغانۍ ګرانه شوې ده.
د بیو لوړوالی یوازې خوراکي توکو پورې محدود نه دی. د طالبانو لهخوا له پاکستان سره د درملو د سوداګرۍ د بندولو تر امر وروسته، په کابل کې د درملو بیې تر ۴۰ سلنه پورې لوړې شوې دي.