ملګري ملتونه: په افغانستان کې د «وي لیډ» پروژې له لارې د ښځو اقتصادي ځواکمنتیا وده کړې

نوموړې له جیونیوز سره په مرکه کې په افغانستان کې د نجونو پر زده‌کړو بندیز یو خطرناک حالت یاد کړی او زیاته کړې یې ده، چې طالبان نجونې او ښځې له خپلو حقونو بې‌برخې کوي.

هغې ویلي: «طالبان له نجونو څخه د زده‌کړو بنسټیز حق اخلي، نجونې هلته ښوونځي ته نه‌شي تلای؛ خو افغان نجونې لا هم زده‌کړې نه پرېږدي، دوی په پټو ښوونځیو او انلاین بڼه زده‌کړې ترلاسه کوي. طالبان ښځو ته اجازه نه ورکوي، چې له کوره ووځي او کار وکړي، د ماشومانو راتلونکی تیاره ښکاري».

ملالې پر زده‌کړو د طالبانو بندیز د اسلامي پيغام سره په ټکر کې یاد کړی او په دې اړه یې ویلي: «د طالبانو له‌خوا د نجونو پر زده‌کړو بندیز د اسلام د پیغام خلاف دی، طالبان نه‌شي کولی د دین په نوم کومه نجلۍ له زده‌کړو بې‌برخې کړي. طالبان باید خپل دین درک کړي، پوهه ترلاسه کول د دین یوه برخه ده».

هغې د پاکستان په ګډون د نړۍ له ټولو هېوادونو غوښتي، چې د بشري حقونو پر بنسټ راپورته او د طالبانو غیراسلامي کړنې وغندي. ملالې ویلي، چې هغه د افغان نجونو ترڅنګ ولاړه ده او د دوی ملاتړ کوي.

د واشنګټن ډي‌سي د کولمبیا حوزې قاضي تانیا چاټکان په خپله پریکړه کې لیکلي، چې تر نامعلومې مودې د ځانګړې کډوالۍ ویزو د غوښتنلیکونو ارزونې ځنډول د کانګرس له پرېکړې او د محکمې له شته حکم څخه سرغړونه ده.

دغه حکم تېره جمعه د «روبیو پر وړاندې د افغان او عراقي متحدینو» تر سرلیک لاندې په یوې قضیه کې صادر شوی دی. قاضي د ډونالډ ټرمپ اداره مکلفه کړې، چې د یوه ټاکلي مهالوېش له مخې د ځانګړې کډوالۍ ویزو غوښتنلیکونه پر وخت وڅېړي او پرېکړه پرې وکړي.

که څه هم د ډونالډ ټرمپ له‌خوا امریکا ته د افغان وګړو پر تګ لګېدلی بندیز لاهم پر خپل ځای دی؛ خو قاضي امر کړی چې د افغان کډوالو د «اېس‌ای‌وي» دوسیو غوښتنلیکونو ارزونه باید سملاسي پیل شي.

قاضي چټکان په خپله پریکړه کې دا هم لیکلي، چې د ټرمپ ادارې چارواکي «هیڅ ډول قانوني یا ناقانونه واک نه‌لري، چې په یو اړخیزه توګه هغه پروسې ودروي چې کانګرس یې د ګړندي کولو امر کړی دی».

دغه حکم له هغو افغانانو ملاتړ کوي، چې د کلونو لپاره یې په افغانستان کې د امریکا له ځواکونو سره کار کړی او د هغوی د ځانګړو کډوالۍ ویزو غوښتنلیکونه له ټاکل شوې مودې ډېر ځنډېدلي دي.

د کډوالو سره د مرستې نړۍوال سازمان وکیلې کېمبرلي ګرانو ویلي، چې د محکمې تازه حکم د ټرمپ د ادارې پر ښکاره هڅو سخت ګوزار دی؛ هغه هڅې چې نه یوازې د محکمې حکمونه له پامه غورځوي، بلکې هغه افغانان هم شاته پرېږدي چې لاهم د طالبانو له‌خوا له ګواښ سره مخ دي.

هغې زیاته کړه: «زموږ د متحدینو لوی شمېر د کلونو لپاره او ځینې ان تر لسو کلونو ډېر د خپلو غوښتنلیکونو د څېړنې په تمه پاتې شوي او دا حکم د دغه حقیقت سملاسي یادونه ده چې د امریکا حکومت قانوني مکلفیت لري چې د هغوی د ساتنې په اړه پر خپلې ژمنې عمل وکړي».

یاد ریاست وایي، چې دغه ځمکې د هویت اسنادو تر څېړنې وروسته د پچې اچونې له لارې وېشل کېږي. د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت تر دې وړاندې هم ویلي و، چې په بېلابېلو ولایتونو کې یې اړمنو کډوالو ته د ځمکو د وېش لړۍ پیل کړې ده. د دغه وزارت په وینا؛ د دایمي مېشتېدنې کمېټې له لوري کندهار، لغمان، بلخ او کندوز ولایتونو کې دغه لړۍ پیل شوې او په نورو ولایتونو کې بیا دغه لړۍ چټکه شوې ده.

سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بې‌کارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.

طالبان دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې په تېرو څلورو کلونو کې له درېیو هېوادونو څه باندې ۷ مېلیونه افغانان هېواد ته ستانه شوي دي. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي؛ په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

نوموړي پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د جېنوا مېشتو همکارانو سره یو ځای یې د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو له نوي ټاکل شوي عالي کمېشنر برهم صالح هرکلی کړی دی. هغه ټینګار کړی، افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې د کډوالۍ وضعیت په‌کې اوږدمهاله شوی او نږدې اته مېلیونه کسان له ۲۰۲۱کال راهیسې بې‌ځایه شوي دي.

اندېشه خبرداری ورکړی، په داسې حال کې چې د افغانستان لپاره نړۍواله پاملرنه او مالي مرستې مخ پر کمېدو دي؛ په ګاونډیو هېوادونو کې د افغان کډوالو او د هېواد دننه د بې‌ځایه شويو او راستانه شويو کسانو وضعیت خورا کړکېچن دی.

هغه د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د نوښتګرو هڅو ستاینه کړې؛ خو زیاته کړې یې ده چې نوی عالي کمېشنر باید افغانستان او د دغه هېواد روان ناورین د خپلو بنسټیزو لومړیتوبونو په کتار کې وساتي.

په همدې تړاو په جېنوا کې د افغانستان استازولۍ هم پر اېکس پاڼه د نوموړي په حواله لیکلي، چې اندېشه د کډوالو په اړه په لومړۍ ناسته کې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان پېچلی وضعیت تشریح کړی او ویلي یې دي، که څه هم په لوړه کچه تاوتریخوالی کم شوی؛ خو د بشري حقونو سرغړونې لاهم دوام لري او مېلیونونه خلک یې له جدي ګواښونو سره مخ کړي دي.

د اندېشه په وینا؛ د افغانستان له داسې یو حالت سره مخ دی، چې د حل لپاره یې «کره، انعطاف‌منونکي او ژور درک لرونکي چلند» ته اړتیا ده.

د راپورونو له مخې؛ د خواف–هرات رېل پټلۍ په وروستیو میاشتو کې د سیمې له مهمو ترانزیتي لارو څخه شمېرل کېږي او د ۱۴۰۴کال د پای ته رسېدو شاوخوا ۴۰ ورځې مخکې د نږدې ۵۰۰زره ټنو توکو د لېږد یو نوی ریکارډ یې جوړ کړی دی.

دغه کچه د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۸ برابره لوړه ده، چې د افغانستان د سوداګرۍ د مسیر د بدلون ښکارندويي کوي او د پاکستان پر ځای د ایران له لارې د راکړې ورکړې زیاتېدو ته اشاره لري.

رسمي شمېرې ښيي، چې د روان کال په پیل کې په میاشتني ډول د لېږد کچه شاوخوا ۱۰زره ټنه وه؛ خو د مرغومي میاشتې ته په رسېدو دغه اندازه نږدې ۹۰زره ټنو ته لوړه شوې ده.

د چارواکو په وینا؛ د راتلونکي کال لپاره موخه دا ده، چې میاشتنی لېږد ۱۰۰زره ټنو ته ورسېږي او په ۱۴۰۵کال کې د کلني لېږد اندازه له یو مېلیون ټنو واوړي.

په همدې موده کې د ایران او طالبانو د ټرانسپورټ، صنعت او ډیپلوماسۍ لوړپوړو چارواکو د یادې رېل پټلۍ څخه لیدنه کړې، چې دا د دواړو هېوادونو په اقتصادي پروګرامونو کې د دغه رېل پټلۍ سټراټیژیک اهمیت څرګندوي. ایراني چارواکي ټینګار کوي، چې د یادې پټلۍ پیاوړتیا د دوغارون پوله نه کمزورې کوي؛ بلکې دواړه لارې کولای شي د یو بل پياوړې کوونکې واوسي.

له بلې خوا په افغانستان کې هم د معیاري رېل پټلۍ د پراختیا چارې روانې دي او تمه ده، چې دغه کرښه د هرات د رباط‌پریان لوژستیکي تمځي پورې وغځېږي؛ څو افغانستان د سیمې له رېلي شبکې سره لا ښه ونښلول شي او شمال ته د مزارشریف پر لور د پراختیا زمینه برابره شي.

د ایران د رېل پټلۍ ادارې مشر جبارعلي ذاکري ویلي، چې یوازې د روان کال په لسو میاشتو کې افغانستان ته د ایران د رېلي صادراتو او ترانزیت کچه ۵۷۰زره ټنو ته رسېدلې، حال دا چې دغه شمېره تېر کال شاوخوا ۱۵زره ټنه وه، یعنې ۳۸ برابره زیاتوالی ښیي.

چارواکي اټکل کوي، په راتلونکي کال کې به د ایران او افغانستان ترمنځ رېلي راکړې ورکړې نږدې درې مېلیون ټنو ته ورسېږي چې یوه برخه به یې د اماراتو، کویټ او روسیې له اړخه د ټرانزیټ توکي وي.