اندېشه: افغانستان باید د کډوالو د نوي عالي کمېشنر د لومړیتوبونو په سر کې وي

د راپورونو له مخې؛ د خواف–هرات رېل پټلۍ په وروستیو میاشتو کې د سیمې له مهمو ترانزیتي لارو څخه شمېرل کېږي او د ۱۴۰۴کال د پای ته رسېدو شاوخوا ۴۰ ورځې مخکې د نږدې ۵۰۰زره ټنو توکو د لېږد یو نوی ریکارډ یې جوړ کړی دی.

دغه کچه د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۸ برابره لوړه ده، چې د افغانستان د سوداګرۍ د مسیر د بدلون ښکارندويي کوي او د پاکستان پر ځای د ایران له لارې د راکړې ورکړې زیاتېدو ته اشاره لري.

رسمي شمېرې ښيي، چې د روان کال په پیل کې په میاشتني ډول د لېږد کچه شاوخوا ۱۰زره ټنه وه؛ خو د مرغومي میاشتې ته په رسېدو دغه اندازه نږدې ۹۰زره ټنو ته لوړه شوې ده.

د چارواکو په وینا؛ د راتلونکي کال لپاره موخه دا ده، چې میاشتنی لېږد ۱۰۰زره ټنو ته ورسېږي او په ۱۴۰۵کال کې د کلني لېږد اندازه له یو مېلیون ټنو واوړي.

په همدې موده کې د ایران او طالبانو د ټرانسپورټ، صنعت او ډیپلوماسۍ لوړپوړو چارواکو د یادې رېل پټلۍ څخه لیدنه کړې، چې دا د دواړو هېوادونو په اقتصادي پروګرامونو کې د دغه رېل پټلۍ سټراټیژیک اهمیت څرګندوي. ایراني چارواکي ټینګار کوي، چې د یادې پټلۍ پیاوړتیا د دوغارون پوله نه کمزورې کوي؛ بلکې دواړه لارې کولای شي د یو بل پياوړې کوونکې واوسي.

له بلې خوا په افغانستان کې هم د معیاري رېل پټلۍ د پراختیا چارې روانې دي او تمه ده، چې دغه کرښه د هرات د رباط‌پریان لوژستیکي تمځي پورې وغځېږي؛ څو افغانستان د سیمې له رېلي شبکې سره لا ښه ونښلول شي او شمال ته د مزارشریف پر لور د پراختیا زمینه برابره شي.

د ایران د رېل پټلۍ ادارې مشر جبارعلي ذاکري ویلي، چې یوازې د روان کال په لسو میاشتو کې افغانستان ته د ایران د رېلي صادراتو او ترانزیت کچه ۵۷۰زره ټنو ته رسېدلې، حال دا چې دغه شمېره تېر کال شاوخوا ۱۵زره ټنه وه، یعنې ۳۸ برابره زیاتوالی ښیي.

چارواکي اټکل کوي، په راتلونکي کال کې به د ایران او افغانستان ترمنځ رېلي راکړې ورکړې نږدې درې مېلیون ټنو ته ورسېږي چې یوه برخه به یې د اماراتو، کویټ او روسیې له اړخه د ټرانزیټ توکي وي.

د ناروې د پولیسو په وینا، یو ځوان د یکشنبې په ماښام د سلواغې ۱۹مه په ارنا سیمه کې د خپل کور مخکې له فزیکي او تاوتریخجن برید سره مخ شو او د ژورو ټپونو له امله یې د روغتون پر لاره ساه ورکړه.

د راپورونو له‌مخې، سیمې ته د پولیسو له رسېدو مخکې بریدګر د پېښې له ځایه تېښتېدلی، خو ځايي پولیسو د بریدګر د پېژندنې او نیونې لپاره د سپي پولیسو او ډرون الوتکو په وسیله پراخ عملیات پیل کړي او همداراز یې د برګېن ښار په بېلابېلو سیمو کې ګڼ چک پاینټونه هم جوړ کړي دي.

تر اوسه د دغې پېښې په تړاو هېڅوک نه‌دي نیول شوي. پولیسو دغه پېښه عمدي وژنه بللې او د وژل شوي کس جسد به سبا (سې‌شنبه د سلواغې ۲۱مه) د لا زیاتو څېړنو په موخه عدلي طب ته ولېږدول شي.

د یاد وژل شوي کس د کورنۍ یوه غړي افغانستان انټرنشنل ته تایید کړې، چې وژل شوی کس افغان دی او په وینا یې لا تر اوسه پولیسو ورته د بریدګر د هویت او همداراز د برید د انګېزې په تړاو څه نه‌دي ویلي.

له یوه کال راهیسې ځینو هېوادونو په ځانګړې توګه ایران او پاکستان څه باندې ۱ میلیون افغان کډوال په زوره له خپلو هېوادونه اېستلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.

د طالبانو د کرنې، اوبو لګونې او مالدارۍ وزیر عطاءالله عمري د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۰مه) په ننګرهار کې پر ۱۲۰۰ راستانه کړای شویو کورنیو د غنمو او نغدي مرستو په تړاو جوړو شویو مراسمو کې د افغان کډوالو پر کوربه هېوادونو په نیوکو سره وویل، د دوی د حاکمیت له پیل راهیسې ۴نیم میلیونه افغان کډوال په زور او جبر سره بېرته هېواد ته اړول شوي دي.

نوموړي پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخلي ویلي: «په خواشینۍ سره کوربه هېوادونو له‌خوا ښه چلند ونشو، ډېر کمزوری چلند وشو. دا مهاجرین خوارکي هلته له خپل مهاجرتي کورونو څخه په زور واېستل شول. دومره وخت ورنکړل شو چې دوی خپل حساب و کتاب وکړي او د خپلو کورونو وسایل راټول کړي».

د طالب مسوولینو په وینا، په روان کال کې به د هېواد په ۳۴ ولایتونو کې ۱۲۰۰ راستانه شویو بې‌وزلو کورنیو ته ۲۵۰ کیلوګرامه غنم او ۵ زره افغانۍ ورکړل شي.

د طالبانو په دې شمېر سره که په ۳۴ ولایتونو کې ۱۲۰۰ کورنیو ته مرستې ورکړل شي، نو ټولټال ۴۰ زره او ۸۰۰ کورنۍ به له دغو مرستو برخمن شي او د راستانه شویو ۴نیم میلیونه کډوالو پر تله دغه شمېر خورا کم دی چې له مرستو برخمن کېږي.

د "اوربېټ‌ورکس" اجراییه رییس حمدالله محب ویلي، چې د دغه تړون پر بنسټ به د ابوظبي پراختیایي صندوق وکولی شي، چې د ځمکې د مشاهدې او سپوږمکۍ انځورونو په مرسته د پروژو پرمختګ، احتمالي ګواښونه او اغېزې په ژوندۍ بڼه وڅاري.

حمدالله محب په ۱۴۰۳ کال کې په متحده عربي امارات کې د یوه فضايي شرکت په جوړولو سره د کوچنیو او منځنیو سټلایټونو د تولید بازار ته ننوت. هغه د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۰مه) ویلي، د ده د شرکت د محصولاتو په وسیله د ابوظبي پراختیايي صندوق د دې جوګه کېږي چې له لرې څخه د نړۍ په هر ګوډ کې پر خپلو پروژو دقیق څار ولري.

دا پروژه د نړۍ په کچه د پراختیایي چارو په مدیریت کې یو بدلون ګڼل کېږي او تر دې وروسته به پر کاغذونو او راپورونو د تکیې پر ځای دا ټېکنالوژي پرېکړه کوونکو ته دا واک ورکوي، چې د خپلو پروژو پرمختګ په خپلو سترګو وګوري، روڼتیا رامنځته کړي او حساب ورکونه نوره هم پیاوړې کړي.

د یادونې وړ ده، چې دغه تړون تېره اوونۍ د "دولتونو په نړۍواله سرمشریزه" کې لاسلیک شو، خو د ابوظبي پراختیایي صندوق او اوربېټ‌ورکس شرکت په خپلو رسمي ادرسونو کې د دغې پروژې د لګښتونو په اړه څه نه دي ویلي.

په خېبرپښتونخوا، پنجاب او بلوچستان کې له لسګونو کلونو راهیسې یو زیات شمېر افغانان له نورو چارو سربېره پر کرنیزو چارو هم بوخت وو. د کرنیزې برخې کارپوهان خبرداری ورکوي، چې د دغه وضعیت دوام به کرنیزه برخه له ننګونو سره مخ کړي او همداراز به د کرنیزو محصولاتو او سبزیجاتو د بیو له لوړېدو سربېره د پاکستان اقتصاد هم اغېزمن کړي.

د یادو صوبو اوسېدونکي وايي، ډېری افغانان له کرنیزو چارو سربېره د څارویو پر روزنې او همداراز د شات پر تولید هم بوخت وو. د دوی په وینا، دمګړی کرنیزې ځمکې شته، خو تجربه لرونکي کسان او بشري ځواک کم شوی او په دې سره به کرنیزه برخه له جدي ستونزو سره مخ شي.

پر دغو ځمکو بوخت یو افغان بزګر محمد ګل چې په شپږ کلنۍ کې دغه هېواد ته تللی، وايي چې له کلونو زیار وروسته یې ګڼې شاړې ځمکې ابادې کړي او ډېری محصولات یې اوس هم له خېبرپښتونخوا سربېره د پنجاب بازارونو ته هم رسېږي.

د محمد ګل په وینا: «همدا څو کاله مخکې د یوې اندازې ځمکې کلنۍ اجاره ۳۷ زره روپۍ وه، خو اوس دغه بیه له لسو تر ۱۴ زره روپیو راټيټه شوې ده».

هغه د پاکستان له حکومت څخه غواړي، چې د کډوالو د ستنولو بهیر په څو پړاوونو کې ترسره کړي، ځکه یخني ده او د شرایطو په برابرېدو سره به خلک په خپله خوښه بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.

د کرنې برخې کارپوهان وايي، له پاکستان څخه د افغان کډوالو له ستنېدو سره یوه برخه کروندې له ناڅرګند برخلیک سره مخ دي او په وینا یې دغه چاره به د ځايي اوسېدونکو پر اقتصاد منفي اغېز وکړي.

له دې سربېره د پاکستان او افغانستان تر منځ د لارو له بندېدو سره ډېری پاکستاني کروندګر هم سخت زیانمن شوي دي. د پنجاب یو کروندګر عطاالله وایي، د لارو د خلاصون پر مهال به د کچالو کروندو ډېره ګټه کوله او هغه هم سږکال په دې برخه کې ډېره پانګونه کړې، خو له شاوخوا ۴ میاشتو راهیسې د لارو د بندېدو له امله ډېره برخه حاصلات یې خراب شوي او ورسره سخت تاواني شوي دي.

په ورته وخت کې یو شمېر ځمکوال هم له روان وضعیت څخه شکایت لري او وايي، په دې برخه کې یوازې کارګر او اجاره کوونکي تاواني شوي نه‌دي، بلکې د ځمکو مالکان هم اغېزمن شوي دي.

رازق خان چې پخوا یې ډېره ځمکه په اجاره ورکړې وه، وايي: «پخوا به مو ځمکې د کرکېلې لپاره د یوه یا دوو کلونو لپاره په اجاره ورکولې، خو اوس داسې کسان ډېر کم پیدا کېږي چې ځمکې په اجاره ونیسي».

د یادونې وړ ده، چې د افغانستان او پاکستان تر منځ د اړیکو له خرابېدو سره سم، له شاوخوا ۴ میاشتو راهیسې د دواړو هېوادونو تر منځ هر ډول ځمکنۍ لاره او سوداګري بنده شوې ده. اوس په پاکستان کې د کینو او نورو مېوو فصل دی، خو د لارو د بندوالي له امله ډېری کروندګر، سوداګر او ورسره ټرانسپورټ تاواني شوي او میوې یې هم خرابې شوې دي.