د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د سېشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې جاپان په افغانستان کې د ماشومانو د پولیو د لهمنځه وړلو او د واکسیناسیون پروګرامونو پراخولو لپاره ۶.۳ مېلیونه ډالر ځانګړي کړي دي.
د یونېسف په وینا؛ دغه مالي مرسته به د هېواد په ټولو ولایتونو کې د واکسیناسیون پروګرامونه پیاوړي کړي. یونېسف هیله څرګنده کړې، چې نوې مالي مرسته به په افغانستان کې د پولیو لهمنځه وړلو په برخه کې مرسته وکړي.
دغه اداره غواړي، په راتلونکي کال کې له پنځو کلونو کم عمره څه باندې ۱۲ مېلیونه ماشومانو ته د پولیو واکسین ورکړي. په افغانستان کې د جاپان سفیر کېنیچي ماساموتو ویلي: «د جاپان حکومت او خلک په پوره ژمنتیا سره په افغانستان کې د پولیو د لهمنځه وړلو ملاتړ ته ژمن دي».
افغانستان او پاکستان په نړۍ کې یوازیني دوه هېوادونه دي، چې لاهم پهکې پولیو د ماشومانو ژوند ګواښي. روغتیايي سازمانونه اندېښنه لري، چې د دغه ناروغۍ دوام به په نړۍ کې د ماشومانو د ګوزڼ د بشپړې لهمنځه وړنې مخه ونیسي.
تېر زېږدیز کال په افغانستان کې د ماشومانو د ګوزڼ ۹ مثبتې پېښې ثبت شوې دي. د روغتیا نړۍوال سازمان د روان کال په لړم میاشت کې ویلي و، که څه هم په افغانستان کې د ګوزڼ پېښې کمې شوې دي؛ خو له پاکستان سره په نږدې سویلي سیمو کې د دغه ویروس د لېږد ګواښ لاهم لوړ دی.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش ټینګار کړی، په علومو کې برابري د بشریت د پرمختګ لپاره اړینه ده او خبرداری یې ورکړی چې له دې سره، سره چې زدهکړو ته د لاسرسي په برخه کې پرمختګ شوی؛ خو لا هم په ټوله نړۍ کې یوازې درېیمه برخه څېړونکي ښځې جوړوي.
هغه د یوې داسې زمینې برابرولو غوښتنه کړې، چې ښځې او نجونې وکولای شي د علم په ډګر کې خپلې هیلې او ارمانونه پوره کړي. د ګوترېش په وینا؛ دا هغه څه دي چې نه یوازې د دوی د حقونو لپاره مهم دي، بلکې د ټولې نړۍ په ګټه دي.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې نږدې پنځه کاله کېږي په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدهکړو بېبرخې دي او د پوهنتونونو دروازې د هغوی پر مخ تړلې پاتې دي. کارپوهان وايي، د دغه وضعیت دوام به افغانستان لانور د علمي پرمختګ او بشري ودې له کاروانه شاته کړي.
دوی باور لري، چې په زدهکړو او علومو کې د ښځو له برابر ګډون پرته نه یوازې ټولنیز عدالت نه ټینګېږي؛ بلکې د اقتصادي ودې، نوښت او پایدار پرمختګ بهیر هم له جدي ننګونو سره مخ کېږي.
ملګرو ملتونو څو ځله له طالبانو غوښتي، چې پر ښځو او نجونو لګېدلي ښوونیز محدودیتونه لرې کړي او ښوونځیو او پوهنتونونو ته د هغوی د بېرته ستنېدو زمینه برابره کړي. خو طالبان نږدې پنځه کاله کېږي، چې دغه موضوع یې تر «امر ثاني» ځنډولې ده او وایي دې برخه کې د شرعي چوکاټ پر برابرولو بوخت دي.
د روڼتیا نړۍوال سازمان د فساد پر وړاندې د مبارزې کلنی نړۍوال راپور خپور کړی، چې له مخې یې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان په ۲۰۲۵کال کې هم د نړۍ له فاسدو هېوادونو څخه ګڼل شوی او د تېرکال پرتله یو ګام نور هم شاته تللی دی.
افغانستان سږکال له ۱۰۰ څخه ۱۶ نمرې ترلاسه کړې او د ۱۸۲ هېوادونو له ډلې په ۱۶۹ ځای کې راغلی دی. افغانستان په ۲۰۲۴کال کې له ۱۰۰ څخه ۱۷ نمرې لرلې او د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې یې ۱۶۵م مقام خپل کړی و.
د روڼتیا نړۍوال سازمان د فساد کچه له صفر تر ۱۰۰ پورې ارزوي؛ صفر د فساد تر ټولو لوړه کچه ښيي او ۱۰۰ هغه هېوادونه په ګوته کوي، چې له هر ډول فساد څخه پاک ګڼل کېږي. ډنمارک، فنلنډ، سنګاپور، نیوزېلنډ او ناروې د لوړو نمرو په ترلاسه کولو سره د فساد له پلوه د نړۍ تر ټولو پاک هېوادونه بلل شوي دي.
سوېلي سوډان، سومالیا، وېنزویلا، یمن او لېبیا د نړۍ پنځه تر ټولو فاسد هېوادونه دي، چې د نوملړ په وروستیو ځایونو کې راغلي دي. افغانستان په ۲۰۲۳کال کې له ۱۰۰ څخه ۲۰ نمرې ترلاسه کړې وې او د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې یې ۱۶۲م ځای خپل کړی و. همدارنګه په ۲۰۲۲کال کې یې ۲۴ نمرې لرلې او د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې یې ۱۵۰م مقام خپل کړی و.
د روڼتیا نړۍوال سازمان وايي، که څه هم لس کاله وړاندې ۱۲ هېوادونو له ۸۰ څخه لوړې نمرې لرلې؛ خو اوس یوازې پنځه هېوادونه دې کچې ته رسېږي. کمزوري دولتونه لکه د طالبانو تر واک لاندې افغانستان چې ۱۶ نمرې لري، لاهم د دې برخې په تر ټولو ټیټو پوړونو کې پاتې دي.
دغه سازمان زیاتوي، د مدني فضا محدودول، د سیاسي مالي سرچینو غیرشفاف نظامونه، د دموکراتیک څار او همدارنګه د خپلواک قضايي سیستم نشتوالي دغه هېوادونه د فساد پر وړاندې لا ډېر زیانمن کړي.
ورته مهال د هغو هېوادونو شمېر چې له ۸۰ څخه لوړې نمرې لري، د لسو کلونو په موده کې له ۱۲ څخه سږکال یوازې پنځو ته راکم شوي دي. د روڼتیا نړۍوال سازمان خبرداری ورکړی، چې په دموکراسيو کې د فساد سره د مبارزې د خرابېدو یوه اندېښمنوونکې لړۍ روانه ده.
د نړۍ د بدن جوړونې ستوري علي بلال د یوه ویډیویي پیغام په خپرولو له نوریې، چې د هلکانو په جامو کې یې کار کاوه؛ ملاتړ څرګند کړی. دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو لهخوا د نوریې د نیولو او پوښتنو ګروېږنو ویډیو په خواله رسنیو کې پراخ غبرګونونه راپارولي دي.
دغه ۱۳کلنه هلمندۍ نجلۍ نوریه چې د بېوزلۍ او کورنۍ کې د نارینه مشر د نشتوالي له امله اړه شوه، چې د هلکانو جامې واغوندي او د «نور احمد» په نوم په یوه رستورانت کې کار وکړي. هغې وويل، له تېرو درېيو کلونو راهيسې هڅه کوي چې د ۷زره افغانيو تنخوا سره د خپلې کورنۍ د اړتیاوو په پوره کولو کې مرسته وکړي.
علي بلال په خپل ویډیویي پیغام کې مهمې پوښتنې راپورته کړې: «کله چې یوه کورنۍ نارینه یا مشر ونه لري، ایا څوک د دوی دروازه ټکوي او وايي، 'تاسو ډوډۍ نهلرئ، راځئ چې خپله ډوډۍ له تاسو سره شریکه کړو؟'»
هغه زیاته کړه: «هغه نجلۍ چې د وخت د اړتیا له امله د نجونو ښکلاوې یوې خوا ته پرېږدي، وېښتان لنډوي او د خپلې کورنۍ د بار کمولو لپاره په عزت سره کار کوي، د هغې ځای زندان نهدی».
دغه مشهوره لوبغاړي ټینګار کړی، په هیڅ هېواد کې باید د نجونو لپاره پر کار کولو او زدهکړو بندیز ونه لګېږي او له خپلو مینهوالو یې وغوښتل چې له نوریې سره د اړیکې لپاره ورسره همکاري وکړي.
د طالبانو د معیار او کیفیت اداره وايي، ۱۹ اعشاریه ۵ ټُنه بېکیفیته ودانیز توکي له تخنیکي ارزونې او کنټرول وروسته د فراه بندر له لارې بېرته ایران ته وګرځول شول.
د طالبانو د معیار او کیفیت ادارې د سېشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۱مه) په خپله اېکسپاڼه لیکلي، دغې ادارې د کورنیو بازارونو د ساتنې او د مصرف کوونکو د حقونو د ملاتړ په موخه په خپلو هدفي هڅو کې ۱۹ اعشاریه ۵ ټُنه محموله ودانیز توکي چې له کورنیو معیارونو سره یې مطابقت نه درلود، له تخنیکي ارزونې او دقیق کنټرول وروسته د فراه بندر له لارې بېرته ایران ته وګرځول.
دغې ادارې زیاته کړې: «دا محموله چې د سي چینل (نودانۍ) پهکې شاملې وې، د کیفیت د تثبیت او کنټرول پروسې په ترڅ کې تر تخنیکي ارزونې لاندې ونیول شوه او د اړینو معیارونو د نهپوره کولو له امله اجازه ورنهکړل شوه چې د هېواد بازارونو ته داخل شي».
د معیار او کیفیت اداره ټینګار کوي، چې د هېواد په ټولو بندرونو کې د وارداتي توکو د کیفیت د تثبیت او کنټرول پروسه په شفافه، منظمه او قاطع توګه دوام لري او د بېکیفیته، غېر معیاري او د خلکو روغتیا ته د زیان رسوونکو توکو د واردولو پر وړاندې به هېڅ ډول نرمښت ونهښودل شي.
د یادونې وړ ده، چې دغه اداره پخوا د «ستندرد ملي ادارې» په نوم یادېده، خو طالبانو د روان کال په تلې میاشت کې د خپل رهبر د یوه فرمان په ترڅ کې نوم پر «د معیار او کیفیت ادارې» بدل کړ.
امریکايي رسنۍ اېنپيار راپور ورکړی، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د کړکېچ له امله پر ډیورنډ کرښه د دروازو تړل کېدو د دغه حیاتي سوداګریز دهلېز د سوداګرو ملا ماته کړې. په راپور کې راغلي، د دواړو لوریو سوداګرو درانه مالي زیانونه ګاللي او ورسره بازارونو کې د توکو بیې هم لوړې شوې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې له څه باندې درېیو میاشتو راهیسې د بار وړونکي موټر یو افغان موټرچلوونکی انور ځدراڼ په پاکستان کې له سمنټو ډک موټر سره بند پاتې دی. نوموړي غوښتل چې دا توکي د پاکستان د نوښار ولسوالۍ له یوې فابریکې کابل ته ولېږدوي، خو د تېر کال د اکټوبر له نیمایي وروسته پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله دروازې وتړل شوې او دا لار په بشپړه توګه بنده شوه.
ځدراڼ خپلې ورځې د سړک غاړې په چایخونو کې له نورو بند پاتې موټرچلوونکو سره تېروي او د تورخم دروازې د بېرته پرانېستل کېدو په تمه دی. هغه وايي: «خلک تباه شوي دي، مالونه هم خراب شوي دي. هيله لرم چې لاره ژر خلاصه شي، تر څو لږ ارامه شو».
نوموړی چې د افغانستان د ننګرهار ولايت اوسېدونکی دی، لا هم هماغه نرۍ جامې اغوندي چې څو مياشتې وړاندې يې د ګرم موسم لپاره اغوستې وې. د شپې له يخنۍ د ځان ژغورلو لپاره خپل موټر ته ننوزي او هلته شپه تېروي.
افغان او پاکستاني موټرچلوونکي د دې شاوخوا ۱۶۰۰ مېله اوږدې کرښې د وخت ناوخت تړل کېدو سره بلد دي؛ هغه کرښه چې د غرونو او ستونزمنو دښتو له منځه تېره شوې ده. په عادي حالاتو کې، هره ورځ سلګونه باروړونکي موټرونه له دې لارې تېرېږي او دا ډول خنډونه اکثره په څو ورځو يا اوونيو کې هوارېدل. خو دا ځل پر دې کرښه لارې له ۱۰۰ ورځو زياتې مودې راهیسې تړلې پاتې شوې، چې دا په تېرو لسيزو کې تر ټولو اوږده تړل کېدل بلل کېږي. دې حالت د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري نږدې په بشپړه توګه درولې او د منځنۍ اسيا يو مهم ټرانزيتي دهلېز يې فلج کړی دی.
د پنځو فعالو سوداګريزو لارو تړل کېدل د کابل او اسلاماباد ترمنځ د پراخې شخړې يوه برخه ده؛ هغه شخړه چې د وسلهوالو بريدونو د زياتېدو پر سر رامنځته شوې ده. پاکستان، طالبان د وسلهوالو ډلو په پټنځای ورکولو تورنوي، خو د طالبانو حکومت دا تورونه ردوي. په دغو ډلو کې تحريک طالبان پاکستان (TTP) هم شامل دي، چې د ۲۰۲۱ کال وروسته کله چې طالبان پر افغانستان واکمن شول، په پاکستان کې يې خپل فعاليتونه زيات کړي دي. دا تاوتريخوالی په داسې حال کې روان دی، چې تېره اوونۍ په اسلاماباد کې د يو جومات دننه يو ځانمرګی بريد وشو، چې داعش ډلې يې مسووليت پر غاړه واخیسته او لسګونه کسان پهکې ووژل شول.
د کړکېچ اوج د اکټوبر په مياشت کې راغی، کله چې افغان او پاکستاني ځواکونو د ډیورنډ په اوږدو کې پر يو بل ډزې وکړې. که څه هم دواړو لوریو پر اوربند هوکړه وکړه او په استانبول، دوحه او رياض کې د خبرو څو پړاوونه ترسره شول، خو دا خبرې کومې پايلې ته و نه رسېدې. تر اوربند وروسته، طالبانو پاکستان تورن کړ چې د افغانستان په خاوره کې يې هوايي بريدونه کړي او د ۹ ماشومانو په ګډون یې ملکي وګړي وژلي، خو اسلاماباد دا تورونه رد کړي دي.
د پاکستان لومړي وزير شهباز شريف تېره میاشت وويل، چې هېواد يې «له پولو تړلو پرته بله لار نه لرله»، ځکه چې طالبان د وسلهوالو ډلو د فعاليتونو د مخنيوي توان نه لري. په مقابل کې، د طالبانو حکومت وايي چې پاکستان له پولو تړلو څخه د اقتصادي او سياسي فشار د وسيلې په توګه کار اخلي.
پېښور چې له تورخم شاوخوا ۶۵ کيلومتره لرې دی، سوداګر د بديلو لارو په لټه کې دي. یوه، پاکستاني سوداګر شاهد حسین په خپل دفتر کې د چین له لارې د صادراتو احتمالي لارې پر تخته رسم کړي دي. هغه وايي، د هغه د خوراکي توکو صادرات چې پخوا د افغانستان له لارې ازبکستان او قرغیزستان ته لېږدول کېدل، اوس په بشپړه توګه درېدلي دي.
نوموړی زياتوي، چې د چين لاره شونې ده، خو د پاکستان له لارې د چين د ټرانزيتي قوانينو په اړه لا هم روښانتيا نشته. د ايران لاره هم د بنديزونو، بانکي محدوديتونو او سياسي بېثباتۍ له امله له ابهام سره مخ ده.
شاهد حسين چې افغانستان ته يې سمنټ هم صادرول وايي، يوازې د توکو د خرابېدو او زيانمنېدو له امله يې شاوخوا ۴۰۰ زره امريکايي ډالره تاوان کړی دی. هغه د خپلو کارکوونکو معاشونه درولي دي او وايي: «زما شل کلن کاروبار داسې دی لکه ونه چې اوبه برې بندې شي».
د جنورۍ په مياشت کې د دواړو هېوادونو سوداګرو يوه ګډه کمېټه جوړه کړه او تراوسه يې دوه انلاين غونډې کړې دي. خو د خېبر د سوداګرۍ او صنايعو خونې ریيس جواد حسين کاظمي وايي، چې د خصوصي سکټور نفوذ محدود دی.
په کابل کې د پاکستان او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې عمومي منشي نقيبالله ساپي وايي، چې پر ډیورنډ د لارو تړل کېدو افغانستان ته د چين، مالیزيا او ويتنام په څېر هېوادونو څخه د ټرانزيتي توکو راتګ هم درولی دی. د خوراکي توکو، جامو او طبي وسايلو بار کانټينرونه لا هم د کراچۍ په بندر کې بند پاتې دي.
هغه وايي: «دا د خصوصي سکټور لپاره تر ټولو بد حالت دی».
د طالبانو د سوداګرۍ وزارت وياند عبدالسلام جواد ويلي، چې تېر کال پاکستان ته د افغانستان صادرات شاوخوا ۳۰۰ ميليونه ډالره کم شوي دي. په همدې حال کې، طالبانو د کيفيت د اندېښنو له امله د پاکستاني درملو واردات بند کړي دي؛ داسې پرېکړه چې ښايي د پولو له پرانېستل کېدو وروسته هم دوام ومومي.
افغانستان د خپلو درملو څه باندې ۶۰ سلنه برخه له پاکستان څخه ترلاسه کوي او افغانستان ته د پاکستان د درملو کلنی صادرات شاوخوا ۲۰۰ ميليونه ډالره اټکل کېږي. سوداګر خبرداری ورکوي، هغه درمل چې د تودوخې پر وړاندې حساس دي، د ټرانزيټ په لارو کې د خرابېدو له ګواښ سره مخ دي.
په پېښور کې د پاکستاني درملو په بازار کې پلورونکي د هغو افغان ناروغانو په اړه اندېښنه لري، چې د انسولين په څېر حياتي درملو د پېرلو لپاره پر دې بازار تکيه کوي.
اسلام پروېز چې يو پلورونکی دی، وايي: «په پای کې، په دواړو خواوو کې دا عام خلک دي چې زيان ويني. ګاونډی نهشي بدلېدای».